პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის,  „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 და 25-ე მუხლების და „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე:

დამტკიცდეს თანდართული „ტექნიკური რეგლამენტი – მტირალას ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმა“.

ძალადაკარგულად გამოცხადდეს „ტექნიკური რეგლამენტის – მტირალას ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 16 იანვრის №82 დადგენილება.

დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე.

თავი I
შესავალი

მუხლი 1. მენეჯმენტის გეგმის მიზნები და მოქმედების ტერიტორიული სფერო

წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა მტირალას ეროვნული პარკისთვის, დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ საქართველოს კანონის მოთხოვნის შესაბამისად, რომლის მიხედვითაც მენეჯმენტის გეგმა სავალდებულოა ყველა დაცული ტერიტორიისთვის. მენეჯმენტის გეგმა იქმნება დაცული ტერიტორიებისთვის გრძელვადიანი მიზნების დასასახად, რომლებიც უნდა  განახორციელოს პასუხისმგებელმა უწყებამ მენეჯმენტის გეგმის მეშვეობით, შედეგების მისაღწევად მის მიერ შესასრულებელი კონკრეტული ქმედებებისა და პროგრესის მონიტორინგის შეფასების ინდიკატორების განსაზღვრის გზით.

მუხლი 2. ეროვნული პარკის შექმნის მთავარი მიზნები

მტირალას ეროვნული პარკი შეიქმნა 2006 წლის 25 მაისს  „მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ“ საქართველოს კანონით და ემსახურება შემდეგ მიზნებს:

ა) უნიკალური ბიოლოგიური და ლანდშაფტური მრავალფეროვნების შენარჩუნება;

ბ) კოლხური ტყეების ეკოსისტემების გრძელვადიანი დაცვა;

გ) ეკოლოგიური უსაფრთხოების უზრუნველყოფა;

დ) რეკრეაციული საქმიანობის განვითარების უზრუნველყოფა ქობულეთის, ხელვაჩაურისა და ქედის ადმინისტრაციული რაიონების საზღვრების ფარგლებში.

მუხლი 3. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი

მენეჯმენტის გეგმის შემუშავება შემდეგი ეტაპებისაგან შედგება:

ა) 2013 წლის ოქტომბერში ჩატარდა სამუშაო შეხვედრა, რათა მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების სხვადასხვა ეტაპისთვის განსაზღვრულიყო ეროვნული პარკის ადგილობრივი პარტნიორები.

ბ) მენეჯმენტის გეგმის I და II თავები შემუშავდა მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე 2014 წლის მარტში.

გ)  საწყისი სამუშაო შეხვედრა და პირველი დაგეგმვის სემინარი ჩატარდა  2014 წლის მარტში  გარე დაინტერესებულ პირებთან ერთად. დაგეგმვის სემინარის განმავლობაში  განიხილეს   მენეჯმენტის  გეგმის პროექტის I და II თავები, განსაზღვრეს  ეროვნული პარკის ძირითადი ღირებულებები და შეთანხმდნენ გრძელვადიანი მიზნების შესახებ, ასევე გამოავლინეს  პრობლემები და შესაძლებლობები, რაც  მენეჯმენტის  გეგმაში უნდა აისახოს.

დ)  მენეჯმენტის გეგმის I და  II თავები გადაიხედა, ხოლო III და IV თავები შემუშავდა  2014 წლის მაისში პირველი დაგეგმვის სემინარის შედეგების საფუძველზე.

ე) 2014 წლის 1-2 ივლისს გაიმართა დაგეგმვის სამუშაო შეხვედრა პარტნიორებთან ერთად  ჩაქვში, ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში. აღნიშნულ შეხვედრაზე III და IV თავები გადაიხედა და ჩამოყალიბდა საშუალოვადიანი მიზნები და პროგრამები. V და VI თავები შემდეგ შემუშავდა.

ვ) 11 და 12 ნოემბერს მოხდა მენეჯმენტის გეგმის პირველი სრულყოფილი პროექტის განხილვა დაცული ტერიტორიების სააგენტოს თანამშრომლებთან ერთად. საჭირო ცვლილებები შეტანილ იქნა ტექსტში.

ზ) 2015 წლის 28 თებერვალს მართვის გეგმის პროექტი გამოქვეყნდა საჯარო განხილვისთვის.

თ) 2015 წლის 23 მარტს შედგა საკონსულტაციო შეხვედრა დაინტერესებული ორგანიზაციების მონაწილეობით დაცული ტერიტორიების სააგენტოში, თბილისში.

ი) 2015 წლის 24 მარტს ჩატარდა საჯარო განხილვა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში.

მუხლი 4. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი

მენეჯმენტის გეგმა მოქმედებს ძალაში შესვლიდან 6 წლის განმავლობაში.

მუხლი 5. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა და განახლება

1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა უნდა განხორციელდეს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

2. მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან, არაუგვიანეს მეექვსე წლის პირველი კვარტალისა, დაცული ტერიტორიების სააგენტომ უნდა დაიწყოს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადება, რომელიც მიღებული უნდა იქნეს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

თავი II
დაცული ტერიტორიების აღწერა

მუხლი 6. ადგილმდებარეობა

1. მტირალას ეროვნული პარკი მდებარეობს აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ბათუმიდან დაახლოებით 20 კმ-ის მანძილზე, შავი ზღვის სიახლოვეს (მანძილი ზღვიდან პარკის უახლოეს პუნქტამდე 12 კმ-ია). პარკი წარმოადგენს სხვადასხვა მდინარეებით დაქსაქსულ მთაგორიან ტერიტორიას (უმაღლესი წერტილი მდებარეობს ზღვის დონიდან 1762 მ. სიმაღლეზე, რომელიც  ახლოსაა მთა მორვილის მწვერვალთან და ეროვნული პარკის გარეთ იმყოფება)  – ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე არსებული მდინარეებიდან ყველაზე დიდია მდ. ჩაქვისწყალი. მტირალა მცირე კავკასიონის უკიდურეს დასავლეთ ნაწილად შეიძლება ჩაითვალოს. იგი განეკუთვნება აჭარა-იმერეთის ქედის დასავლეთ ნაწილს და ქობულეთი-ჩაქვის ქედზე მდებარეობს. ერთადერთი დასახლება პარკის საზღვრებს შიგნით არის სოფელი ჩაქვისთავი, რომელიც პარკის შუაგულში მდებარეობს და რომლის ტერიტორია პარკს არ მიეკუთვნება. მტირალას ეროვნული პარკი ტყით დაფარულ ტერიტორიას წარმოადგენს და ჩრდილო-აღმოსავლეთით კინტრიშის ნაკრძალს ესაზღვრება.

2. „მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული ფართობი შეადგენს 15,698.8 ჰა-ს. მტირალას ეროვნული პარკი დაყოფილია სამ: ქობულეთის, ხელვაჩაურისა და ქედის უბნებად.  ეროვნული პარკის მიმდებარე სოფლებია: ქობულეთის მუნიციპალიტეტში: ჩაქვისთავი, ხალა, გორგაძეები, ჩაისუბანი, ზედა აჩკვა, ქვედა აჩკვა, დაგვა; ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში: ყოროლისთავი, მასაური, ჩაისუბანი, აგარა, განთიადი, კაპრეშუმი, სამება, ახალშენი, ხეკრუ, ზემო ჯოჭო, კაპნისთავი; ქედას მუნიციპალიტეტში: ზუნდაგა, მახუნცეთი, აგარა, გულები, წონიარისი, ზვარე, პირველი მაისი, ზენდიდი, ხუნკუდა. (იხ. მტირალას ეროვნული პარკის რუკა დანართში 2).

3. ეროვნული პარკი სამ ფუნქციონალურ ზონად იყოფა: მკაცრი დაცვის ზონა (ეროვნული პარკის ტერიტორიის 15,7%), ვიზიტორთა ზონა (51,4 %), ტრადიციული გამოყენების ზონა (32,9 %).

მუხლი 7. ეროვნული პარკის ადგილმდებარეობა ეროვნულ დონეზე

1.  მტირალას ეროვნული პარკი საქართველოში დღესდღეობით არსებული 11 ეროვნული პარკიდან ერთ-ერთია. აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში მტირალას ეროვნული პარკის გარდა ასევე  მდებარეობს  მაჭახელას ეროვნულ პარკი, კინტრიშის სახელმწიფო ნაკრძალი, კინტრიშის დაცული ლანდშაფტი, ქობულეთის ნაკრძალი და აღკვეთილი. აღნიშნული დაცული ტერიტორიები მცირე კავკასიონის მთიანი ლანდშაფტებისა და ჭარბტენიანი ტერიტორიების დაცვას უზრუნველყოფს.

2.  მტირალას ეროვნული პარკი მაჭახელას ეროვნულ პარკთან და კინტრიშის დაცულ ტერიტორიებთან ერთად კოლხეთის მთიანი ეკოსისტემების კონსერვაციას უზრუნველყოფს. ეს ძალზედ მნიშვნელოვანია იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ აღნიშნულ რეგიონში არსებობს  რელიქტური სახეობის შემორჩენილი ხელუხლებელი ტყეები. კოლხეთის დაბლობი და ზღვისპირეთის ფენომენი წარმოდგენილი და დაცულია კოლხეთის ეროვნულ პარკში.

3. მტირალას ეროვნული პარკის სამხრეთით მდებარე ტერიტორიის ნაწილი  ფრინველთა კონსერვაციის მნიშვნელოვანი  ტერიტორიის ნაწილია (IBA) GEO 14 “Batumi”, რომელიც შეიქმნა 2002 წელს და ფართობი შეადგენს  41938 ჰა-ს.

4. საქართველო იმყოფება ეროვნული ჰაბიტატების კლასიფიცირების პროცესში ევროკავშირის (დანართი I) ჰაბიტატების დირექტივისა და ასევე ბერნის კონვენციის № 4 (1996) და № 6 (1998) რეზოლუციების მიხედვით. მას შემდეგ, რაც  ჰაბიტატები კლასიფიცირდება და რუკაზე დაიტანება, სავარაუდოა, რომ მტირალას ეროვნული პარკი ან მისი ფართობის ნაწილი  რეკომენდებული იქნება დაცული ტერიტორიების ზურმუხტის ქსელში შესაყვანად.

მუხლი 8. ეროვნული პარკის ადგილმდებარეობა საერთაშორისო დონეზე

1. მტირალას ეროვნული პარკი მცირე კავკასიონის დასავლეთი ნაწილის დაცულ ტერიტორიებს შორის ერთ-ერთია აჭარაში კინტრიშის დაცულ ტერიტორიებსა და მაჭახელას ეროვნულ პარკთან და თურქეთში ჯამილის ბიოსფერულ რეზერვატთან ერთად. მიუხედავად იმისა, რომ მტირალა-კინტრიშის დაცული ტერიტორიების კომპლექსი გამოყოფილია მდინარე აჭარისწყლის ხეობით, ბათუმი-ახალციხის საავტომობილო მაგისტრალით, დასახლებებით,  გაუტყევებელი და დამუშავებული მიწებით  მაჭახელა-ჯამილის დაცული ტერიტორიების კომპლექსიდან, ისინი ერთმანეთთან საკმარისად ახლოსაა განთავსებული სახეობათა ქვეპოპულაციებს შორის კომუნიკაციის შესაბამისად, ასევე ცალსახად დაცული ეკოსისტემების სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად.

2. კოლხურ რეგიონს საერთაშორისო მნიშვნელობა აქვს, როგორც გამყინვარების პერიოდში მრავალი სახეობის რეფუგიუმსა და შემდგომში ამ სახეობების თავმოყრის ცენტრს.  მტირალას ეროვნულ პარკში კონსერვირებულია კოლხური ეკოსისტემების მთის ტიპი. ეროვნული პარკის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ბუნებრივ მდგომარეობას ინარჩუნებს.

მუხლი 9. ეროვნული პარკის ისტორია

1.  ცისკარას ნაკრძალი 1959-დან 1961 წლამდე არსებობდა. მისი ფართობი დაახლოებით 1400 ჰა-ს შეადგენდა და მდინარე ყოროლისწყალისა და მტირალას მთის შემოგარენში მდებარეობდა. ამჟმად ეს ტერიტორია  მტირალას ეროვნულ  პარკს განეკუთვნება.

2.  მტირალას ეროვნული პარკი დაარსდა 2006 წლის 25 მაისს „მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე.

3.  მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია შეიქმნა 2007 წლის 27 ივნისს.

მუხლი 10. გეოლოგია, ნიადაგები და ჰიდროლოგია

1. ეროვნული პარკის ტერიტორია გეოლოგიური აგებულების მხრივ დიდად არ განსხვავდება აჭარის დანარჩენი ნაწილებისგან: აქ ძირითადად გავრცელებულია მესამეულის ანდეზიტური შემადგენლობის ტუფოგენური ქანები.

2.  პარკის ტერიტორიაზე ძირითადად 3 ტიპის ნიადაგს ვხვდებით. ზღვის დონიდან 600 მ-მდე გავრცელებულია კავკასიისათვის მეტად იშვიათი ნიადაგები – წი­თელ­მიწები; წითელმიწა ნიადაგების მცირე ფართობები წარმოდგენილია პარკში (მის დასავლეთ საზღვართან), რომლებზეც შერეული ფართოფოთლოვანი ტყეებია გავრცელებული. წითელმიწების ორი ტიპი არსებობს: წითელი ზედაპირული („ჰაპლიკ ფერასოლს“) და ეწერი („ჰაპლიკ ჰისტოსოლს“ ან „როდიკ აკრისოლს“).  აბსოლუტური სიმაღლის მატებასთან ერთად წითელმიწები იცვლება ყვი­თელ­მიწა ყომრალი და ტყის ყომრალი ნიადაგებით, რომლებიც ძირითადად დაფარულია წიფლნარებითა და წიფლნარ-წაბლნარების შერეული ტყეებით. ეს ნიადაგები წარმოდგენილია „უმბრიკ კამბისოლს“ და „დისტრიკ კამბისოლს“ - ტიპის ნიადაგებით წიფლნარის ტყეებისა და შქერიანის ბუჩქნარის ქვეშ, ხოლო წაბლნარის ტყეში ძირითადად წარმოდგენილია ყვითელმიწა ტყის ნიადაგები („ოკსიკ კამბისოლს“).   გარდა ამისა, ჭალებში ფრაგმენტულად გვხვდება აგრეთვე ალუვიური ნიადაგებიც.

3. პარკის ტერიტორიაზე გვხვდება საშუალო და მცირე ზომის მდინარეები. ძირითადი ჰიდროარტერიებია ქობულეთ-ჩაქვის ქედის ზღვისკენ მიქცეულ ფერდობზე მდინარეები ჩაქვისწყალი და ყოროლისწყალი, რომლებიც შავ ზღვაში უშუალოდ ჩაედინებიან, ხოლო ქედის სამხრეთ ფერდობზე – მდინარე აჭარისწყლის შენაკადები დოლოგანი, ზუნდაგისწყალი და ზოგიერთი სხვა. ბევრი მათ­განი თვალწარმტაც ხეობებში მიედინება, ჭორომებსა და ჩანჩქერებს ქმნის. ტერიტორიაზე ასევე გვხვდება მინერალური და მტკნარი წყლის წყაროები, რომლებიც სამკურნალო თვისებებითაა გამორჩეული.

მუხლი 11. კლიმატი

1.  ატმოსფერული ნალექების საშუალო წლი­ური მაჩვენებელი ზღვისპირა ნაწილში 2000 მმ-ზე მეტია, დიდი მტირალას ზღვისკენ მიქცეულ ფერდობებზე კი 4000 მმ-მდეც აღ­წევს. ატმოსფერული ნალექების მაღალი მაჩვენებელი მნიშვნელოვანწილად განაპირობებს ადგილობრივი ბიოტის უნიკალურობას. ჰაერის ტენიანობა 80–85%-ს შეადგენს, ხშირია ნისლიანი დღე­ები, რაც თავისებურ ელფერს ანიჭებს მარადმწვანე ქვეტყით მოცულ, გაუვალ კოლხურ ტყეებს. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა მერყეობს ზღვის დონიდან 500-600 მ-ზე 10–12°C-დან 1000-1200 მ-ზე 5–6°C-მდე.

2.  მთის ქვედა სარტყელში ყველაზე თბილი თვის (აგვისტო) საშუალო მაჩვენებელია 20°C, ხოლო ყველაზე ცივი თვის (იანვარი) - –2°C. აბსო­ლუ­ტური მინიმუმი ზღვის დონიდან 1000-1200 მ-ზე –13,6⁰C -ს აღწევს. პარკის ტერიტორიაზე უყინვო დღეთა რიცხვი საშუალოდ 274-ია. თოვლის საფარის სიმძლავრე მთის შუა და ზედა სარტყლებში ხში­რად 3-4-მ-ს (ზოგან მეტსაც) აღწევს.

მუხლი 12. ლანდშაფტები

1.  ქობულეთ-ჩაქვის ქედი ოროგრაფიულად აჭარას დასავლეთ (ზღვისპირა) და აღ­მოსავლეთ (შიდა მთიან) ნაწილებად ყოფს. პარკის ტერიტორიაზე, რომელიც ძირითადად ზღვისპირა აჭარის ზონას მოიცავს, გა­მო­იყო­ფა:

ა) მთისწინეთის გორაკბორცვიანი სარტყელი (ზღვის დონიდან 500-600 მ-მდე);

ბ) მთის ქვედა სარტყელი (წინასთან შედარებით მაღალია 600-1200 მ-მდე);

გ) შუა სარტყელი (წინასთან შედარებით მაღალია1200-1500 მ-მდე);

დ) ზედა სარტყელი (წინასთან შედარებით მაღალია1500-1600 მ-ზე ზემოთ).

2. უმაღლესი ჰიფსომეტრიული ნიშნულები 1700 მ-ის სიახლოვესაა და მიესადაგება მორვილის ქედს, რომელსაც პარკის აღმოსავლეთის საზღვარი გასდევს (მთა მორვილის სიმაღლეა ზღვის დონიდან 1733 მ, ხოლო პარკის უმაღლესი წერტილია 1762 მეტრი). მთები დიდი მტირალა, ტირათი და ზოგიერთი სხვა 1300 მ-ს აღემატება. რელიეფი მეტად დანაწევრებულია: რელიეფურ ფორმაციებს შორის გა­მო­ირ­ჩევა თვალწარმტაცი ვიწრო ხეობები (მათ შორის, კანიონები).

მუხლი 13. ჰაბიტატები

1. ტე­რი­ტო­რიის თითქმის 100% ტყითა და გაუვალი ბუჩქნარითაა დაფარული. ჰიფსომეტრულად ტყე­ე­ბი შე­მ­დეგნაირადაა განაწილებული:

ა) < 500-600 მ: მთისწინეთის გორაკბორცვიანი სარტყლის შერეული ფართოფოთლოვანი კოლხური ტყეები;

ბ) 500 (600)-1000 (1200) მ: მთის ქვედა ზონის წაბლის სარტყელი (Castanea sativa);

გ) > 1000 (1200 მ): მთის შუა და ზედა (>1500 მ) ზონების წიფლის სარტყელი (Fagus orientalis).

2. პარკის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი უჭირავს ტყის ფიტოცენოზებს წიფლის დომინირებით: ქვედა სარტყელში გვხვდება წაბლნარ-წიფლნარები, სადაც პირველ იარუსში ხშირია, ასევე რცხილა (Carpinus caucasica), იფანი (Fraxinus excelsior) და სხვ. ქვეტყეში ხშირია ჯონჯოლი (Staphylea colchica), ბზა (Buxus colchica), პონტოს შქერი (Rhododendron ponticum), იელი (Rh. luteum), წყავი (Laurocerasus officinalis) და სხვ. (იხილეთ ცხრილი 1)

3. ამავე სარტყელშია გავრცელებული ცენოზები წაბლის დომინირებით, რომლებიც კომპოზიციურად ბევრად არ განსხვავდება წიფლნარებისაგან (იხილეთ ცხრილი 1).

ცხრილი 1. ტყის ტიპების განაწილება მტირალას ეროვნულ პარკში

(„კავკასიაში ბუნების მსოფლიო ფონდის“/WWF 2014, გ. ბერუჩაშვილი მონაცემების თანახმად)

ტყის ტიპი	ფართობი (ჰა)	ფართობი (%)
წიფელი	10104.8	64.12
თხმელა (მურყანი)	1852.6	11.76
წაბლი და კაკალი	1262.8	8.01
რცხილა	315.1	2.00
ნეკერჩხალი, იფანი, თელა	5.7	0.04
ხეხილი	46.0	0.29
ბუჩქნარი	2127.6	13.50
არასატყეო ფართობი	44.7	0.28

4. ზღვის დონიდან 1000-1200 მ-ზე მაღლა გვხვდება წიფლნარების უნიკალური ცენოზები უნგერნის შქერი(Rhododendron ungernii) და სხვა ტიპის მარადმწვანე და ფოთოლმცვენი ქვეტყით (Rhododendron ponticum, Laurocerasus officinalis, Vaccinium arctostaphyllos, Rhododendron luteum, Viburnum orientalis, Rubus caucasicus).

5. ხეობებში ტიპურია თხმელნარები (მურყნარები) Alnus barbata-ს დომინირებით ტყის ქვედა სარტყელში და ნაცარა მურყანას (A. incana) დომინირებით შუა სარტყელში.

6. ტერიტორიას განსაკუთრებულ ორიგინალობას ანიჭებს მარადმწვანე, მაღალ ბუჩქნართა ფორ­მა­ცია პონტური შქერიანი (Rhododendron ponticum), სადაც გაუვალი რაყები მრავლად არის წარმოდგენილი. ამ ცენოზს შქერიანი ეწოდება. პონტური შქე­რიანის (Rhododendron ponticum) ფარგ­ლებში კოლხური რელიქტური სახეობების მონაწილეობის გამო ბევრი იშვიათი მცენარეული ერთობა გამო­ი­ყო­ფა. იგი წარმოდგენილია სახეობებით: პონტური შქერი (Rhododendron ponticum), უნგერნის შქერი (Rh. Ungernii), იელი (Rh. Luteum), ბაძგი (Ilex colchica), წყავი (Laurocerasus officinalis), კოლხური მაყვალი (Ruscus colchicus). ყველაზე თვალსაჩინოდ ეს მცენარეული ერთობები გამოსახულია მდინარე ყოროლისწყლის ხეობაში (მისი მარჯვენა შენაკადის ნამწვავისწყლის სათავეებში), სადაც შქერიანში გვხვდება აჭარა-ლაზეთის უიშვიათესი სახეობა გაულთეროიდული ეპიგეა (Epigaea gaultherioides.) ბალახოვანი საფარით შქერიანი მდიდარი არ არის, რაც ბუჩქნარის სიხშირითაა გამოწვეული, თუმცა ჩრდილისა და ნესტის ამტანი ზოგიერთი სახეობა მაინც გვხვდება. ესენია: Dryopteris oreopteris, Athyrium filix-femina, Blechnum spicant, Oxalis villosa და სხვა. 

მუხლი 14. ბიომრავალფეროვნება

1. ბოლო გამყინვარების პერიოდში კოლხეთის რეგიონი თერმოფიტური და მეზოფილური ტყეების რეფუგიუმს წარმოადგენდა, რომლებსაც ამ პერიოდიდან მოყოლებული ზრდა აღარ შეუჩერებია. მრავალი რელიქტური სახეობა აქ დღესაც გვხვდება. აჭარა-თურქეთის საზღვრის მიმდებარე ტერიტორიები მდიდარია უძველესი ენდემური სახეობებით. ყოველივე ზემოაღნიშნული მტირალას ეროვნულ პარკს გლობალურ მნიშვნელობას ანიჭებს.

2. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გავრცელებული მცენარეებისა და ცხოველების მრავალი სახეობა შეტანილია საერთაშორისო თუ საქართველოს წითელ ნუსხაში. დეტალური ინფორმაცია მოცემულია მომდევნო მუხლებში.

3. მტირალას ეროვნული პარკის ფაუნისა და ფლორის მრავალფეროვნება ბუნების მოყვარული ტურისტებისა და უცხოელი მკვლევარების მოზიდვის შესანიშნავი საშუალებაა. აქ შეიძლება მოეწყოს სპეციალური ტურები ფრინველებზე დაკვირვებისათვის (განსაკუთრებით  გადაფრენის პერიოდში) და ფლორის მოყვარულთათვის რელიქტური როდოდენდრონების ყვავილობის პერიოდში. როდოდენდრონები ყვავილობს აპრილ–მაისში და გვიან ზაფხულში, ნაყოფი მწიფდება ზაფხულის ბოლოს, გავრცელებულია ტყის სარტყელის ყველა საფეხურზე და ქმნის სხვა ბუჩქებთან (წყავი, ბაძგი) ერთად მარადმწვანე ქვეტყეს. შემოდგომით  თბილი დღეების დადგომისთანავე ახასიათებს მეორეული ყვავილობა.

მუხლი 15. ფლორის და მცენარეულობის ტიპები

ეროვნული პარკის ტერიტორია ენდემურ და რელიქტურ მცენარეთა იშვიათი მრა­ვალ­ფე­­როვნებით ხასიათდება. საქართველოს წითელ ნუსხაში შე­ტა­ნილი იშვიათი რელიქტური ენდემებია, მაგალითად: პონტოური მუხა (Quercus pontica), მედვედევის არყი (Betula medwedewii), უნგერნის შქერი (Rhodo­dend­ron ungernii), ეპიგეა (Epigaea gaultherioides) (იხ. ცხრილი 2). ეს უკანასკნელი ორი მარადმწვანე ბუჩ­ქი და მედვედევის არყი მსოფლიოში მხოლოდ აჭარასა და თურქეთის მიმდებარე ტერიტორიაზე გვხვდება.

 

ცხრილი 2. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი ხეებისა და ბუჩქების მერქნიანი მცენარეების სახეობები, რომლებიც გვხვდება მტირალას ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე

 

ლათინური დასახელება	ქართული დასახელება	ეროვნული სტატუსი
Betula medwedewii	მედვედევის არყი	VU
Buxus colchica	კოლხური ბზა	VU
Castanea sativa	ჩვეულებრივი წაბლი	VU
Corylus colchica	კოლხური თხილი	VU
Epigaea gaultherioides	გაულთეროიდული  ეპიგეა	VU
Juglans regia	კაკლის ხე	VU
Quercus hartwissiana	კოლხური მუხა	VU
Q. pontica	პონტოური მუხა	VU
Rhodedendron ungernii	უნგერნის შქერი	VU
Staphylea colchica	კოლხური ჯონჯოლი	VU
Taxus baccata	უთხოვარი	VU
Ulmus glabra	შიშველი თელადუმა	VU

მუხლი 16. ფაუნა

1. ტერიტორია გამოირჩევა ფაუნის სახეობათა მრავალფეროვნებით, მათ შორის ათობით სახეობაა ჩამოთვლილი  საქართველოს წითელ ნუსხაში. (იხ. ცხრილი 4 კრიტიკული გადაშენების საფრთხის წინაშე და გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი კატეგორიებისთვის). პარკის ტერიტორიაზე მსხვილი ძუძუმწოვრებიდან გავრცელებულია შველი (Capreolus capreolus), მურა დათვი Ursus arctos , გარეული ღორი (Sus scrofa) და სხვა. შედარებით დიდი ზომის სხვა ფრინველებიდან გვხვდება: ჩია არწივი (Hieraaetus pennatus), ძერა (Milvus migrans migrans), ირაო (Pernis apivorus), ქორი (Acipiter gentilis marginatus).

 

ცხრილი 3. ფაუნის IUCN-ის წითელ ნუსხაში შეტანილი (CR, EN და VU კატეგორიები) და   საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი  სახეობები, რომლებიც გვხვდება ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე

ლათინური დასახელება	ქართული დასახელება	IUCN-ის კატეგორია	ეროვნული სტატუსი
Mammals
Rhinolophus mehelyi	მეჰელის ცხვირნალა	VU	VU
Lynx lynx	ფოცხვერი		CR
Ursus arctos	მურა დათვი		EN
Rupicapra rupicapra	არჩვი		EN
Birds
Aquila clanga	დიდი მყივანი არწივი	VU	VU
Aquila heliaca	ბეგობის არწივი	VU	VU
Falco cherrug	გავაზი	EN	CR
Falco vespertinus	თვალშავი		EN
Haliaeetus albicilla	თეთრკუდა ფსოვი		EN
Reptiles
Darevskia clarkorum	თურქული ხვლიკი	EN	EN
Amphibians
Mertensiella caucasica	კავკასიური სალამანდრა	VU	VU
Invertebrates
Acherontia atropos	სფინქსი მკვდართავა	EN	EN
Daphnis nerii	ოლეანდრის სფინქსი	EN	EN
Parnassius apollo	აპოლონი	VU	VU
Parnassius nordmanni	კავკასიური აპოლონი	EN	EN
Phassus shamil	კავკასიური წმინდადგახვიარა	EN	EN
Zerynthia caucasica	კავკასიური ზერინთია	VU	VU
Inotrechus injaevae	ინჯაევას ბზუალა	EN	CR
Omophron limbatum	მრგვალი ბზუალა	EN	EN
Rosalia alpina	ალპური ხარაბუზა	VU	EN
Alollobophora kintrishiana	კინტრიშის ჭიაყელა		EN

CR – გადაშენების კრიტიკული საფრთხის ქვეშ მყოფი; EN – გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი; VU – მოწყვლადი სახეობა.

2. საქართველოსთვის ენდემურ სახეობას წარმოადგენს - კინტრიშის ჭიაყელა (Alollobophora kintrishiana).  ფაუნის დაახლოებით 50 სახეობა ან ქვესახეობა კავკასიისთვის ენდემურია.          

მუხლი 17. მეცნიერება და განათლება

1. ეროვნული პარკი არის საუკეთესო საშუალება სამეცნიერო კვლევებისა  და სწავლებისათვის მისი უნიკალური ბუნებრივი პირობების და მისი დიდ ქალაქთან სიახლოვის გამო, სადაც განლაგებულია აკადემიური ინსიტუტები (ბათუმი).

2. ეროვნულ პარკს გააჩნია სხვადასხვა ტიპის ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების ორგანიზების პოტენციალი, ძირითადად მიმდებარე სოფლების სკოლებისა და  ზოგადად აჭარის რეგიონის მოსახლეობისთვის. ეროვნული პარკის მისადგომი ადგილები მნახველს სთავაზობს ბუნებრივ მახასიათებლებზე დაკვირვების შესაძლებლობას. წარსულში ინტენსიური ჭრის შედეგად დაზიანებული დიდი ტერიტორიები შეიძლება გამოყენებული იქნეს ბუნებრივსა და ზედმეტად გაჩეხილ ტყეებს შორის განსხვავების, ჭრის აქტივობების გრძელვადიანი ზეგავლენისა და დამცავი რეჟიმის პირობებში გართულებული რეგენერაციის სადემონსტრაციოდ.

მუხლი 18. მიწათსაკუთრება და მიწათსარგებლობა

1. ეროვნული პარკის მთელი ტერიტორია განეკუთვნება სახელმწიფო ტყის ფონდს, რომელიც სახელმწიფო საკუთრებას წარმოადგენს. დაცული ტერიტორიების სააგენტო და მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია პასუხისმგებელია სახელმწიფო საკუთრების უფლებების განხორციელებაზე.

2. ეროვნული პარკის ტერიტორიის დაახლოებით 65% დაფარულია ნაკლებად სახეცვლილი ტყეებითა და ბუჩქნარით, სადაც ჭრები მხოლოდ დაბალი ინტენსივობით მიმდინარეობდა. დანარჩენი სხვა ადგილები ხე-ტყის ჭრასთან დაკავშირებული საქმიანობები ხორციელდებოდა სხვადასხვა დროს და სხვადასხვა ინტენსივობით.

3. 90-იან წლებამდე ხე-ტყის დამზადებას ძირითადად სამრეწველო ხასიათი ჰქონდა, ხოლო 90-ანი წლებიდან მხოლოდ შეშის დამზადება ხდებოდა მიმდებარე სოფლების მოსახლეობის მოთხოვნილების დასაკმაყოფილებლად. ხე-ტყის ჭრა ძირითადად ხდებოდა სპეციალურად გაყვანილი ტყესაზიდი სამანქანე და სატრაქტორე გზების მიმდებარედ (100-150 მ. ზოლში გზის თითოეულ მხარეს). ხშირად ადგილი ჰქონდა ჭრის წესების დარღვევის ფაქტებს. ჭრები ინტენსიურად ხორციელდებოდა გავაკებულ ტერიტორიებზე. ზოგიერთ შემთხვევაში 1 ჰა-მდე ცალკეულ ფართობებზე ადგილი ჰქონდა ხეების პირწმინდად ჭრას. აღინიშნებოდა ბრაკონიერობის გახშირებაც. ეს ყოველივე ბუ­ნებრივი რესურსებით სარგებლობაზე მკაცრი კონტროლის რეჟიმის შესუსტებისა და დაბალი ჯარიმების, არამედ შექმნილი სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შედეგი იყო. სიტუაცია უკანასკნელი წლების მანძილზე რადიკალურად გაუმჯობესდა: ადმინისტრაციამ აღკვეთა უკანონო ჭრები და შეამცირა ტყეკაფების გამოყოფა პარკის ტერიტორიაზე. მომიჯნავე სოფლების მოსახლეობის სასიცოცხლო პირობების გაუმ­ჯობესებისა და, შესაბამისად, შეშაზე მოთხოვნილების კლების კვალდაკვალ, ამჟამინდელი სიტუაცია კიდევ უფრო გაუმჯობესდება.

4. ხელსაყრელი კლიმატური პირობებიდან გამომდინარე ტყეების განახლება მეტწილად დამაკმაყოფილებელია. არის შემთხვევები, როდესაც ჭრაგავლილი ტერიტორიები დაფარულია მაყვლით, გვიმრითა და სხვა მაღალბალახეულობით და ბუჩქნარებით. ჭრაგავლილ ტერიტორიებზე ნიადაგის ეროზიული პროცესები არ მიმდინარეობს, თუმცა, რამდენიმე ადგილას დაფიქსირდა  გზების დამეწყვრა.

5. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ძალზედ უმნიშვნელოდ ხდება საქონლის მიერ ტყეების დაზიანება: დასახლებული პუნქტების სიშორის  და ეროვნული პარკის შესასვლელებთან ბარიერების არსებობის გამო აქ საქონელი მეტად შეზღუდული რაოდენობით იმყოფება. ძოვების  გავლენა ტყეების მდგომარეობაზე უმნიშვნელოა.

6. ჩაქვისთავში იწარმოებოდა თამბაქო, რაც თაფლის წარმოებასთან შეუთავსებელი იყო  ფუტკრებზე ზემოქმედების გამო. სოფლის მოსახლეობამ გადაწყვიტა შეეჩერებინა თამბაქოს წარმოება და ამჟამად  ადგილობრივი პროდუქტებიდან თაფლი ყველაზე დამახასიათებელი პროდუქტია მტირალას ეროვნული პარკისთვის.

მუხლი 19. ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობა

1. იმ სამი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, რომელსაც მტირალას ეროვნული პარკი მოიცავს – ქობულეთის, ხელვაჩაურისა და ქედას მუნიციპალიტეტები – ისტორიისა და კულტურის მრავალი მნიშვნელოვანი ძეგლია წარმოდგენილი. აქ გვხვდება ნასახლარები, ეკლესიების, ციხე-სიმაგრეების, სასაფლაოებისა და სამსხვერპლოების ნანგრევები, არქეოლოგიური არტეფაქტები, უძველესი ხიდები, ლითონისა და თიხის ნაკეთობები, ძველი სარწყავი არხები - თითოეულ მათგანს უძველესი და შთამბეჭდავი ისტორია აქვს. ამავე რეგიონში იქნა აღმოჩენილი მაკედონიური და  რომაული მონეტები.

2. პეტრა-ციხისძირის ციხე-სიმაგრე ეროვნული პარკის მომიჯნავე ტერიტორიაზე, ქობულეთიდან 5 კმ-ში მდებარეობს. პეტრა-ციხისძირს გადმოცემით ციხე-სიმაგრისა და ეკლესიის  ფუნქციებიც ჰქონდა. სამხედრო და სავაჭრო კუთხით მისი მნიშვნელოვანი სტრატეგიული ადგილმდებარეობის გამო ბიზანტიის იმპერატორმა იუსტინიანემ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VI საუკუნეში ამ ციხე-სიმაგრის გაფართოება და გაძლიერება ბრძანა. ციხისძირში მდებარე ციხიდან კონტროლდებოდა როგორც სანაპირო ზონაში გამავალი გზა, რომელიც ამ რეგიონს ბიზანტიასთან, სპარსეთთან და სომხეთთან აკავშირებდა, ასევე ბიზანტიიდან შავ ზღვაზე გამავალი აბრეშუმის გზა.

3. აჭარაში აქამდე მოღწეულ არქიტექტურულ ძეგლებს შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია მრავალრიცხოვანი თაღოვანი ხიდები. ხიდების მშენებლობის ტრადიცია ჩვენი წელთაღრიცხვის IV-V საუკუნეებიდან იწყება - მას შემდეგ, რაც ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად იქნა გამოცხადებული და ადგილობრივ ეკონომიკაში, ცხოვრების ნირში, კულტურასა და არქიტექტურაში ახალი მიმართულებები დამკვიდრდა. საქართველოსათვის და აჭარისთვისაც ქვის თაღოვანი ხიდების მშენებლობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა,  ვინაიდან ქვეყანაში აბრეშუმის დიდი გზა გადიოდა. დღესდღეობით ამგვარი ხიდები ძირითადად აჭარაში მდინარეების აჭარისწყალისა და კინტრიშის ხეობებშია შემორჩენილი. ხიდების საერთო რაოდენობა დაახლოებით 30-ს აღწევს.

4. დღემდე მოღწეულ ძეგლებს შორის აღსანიშნავია ჩაქვის წმინდა გიორგის ეკლესია, რომელიც ჩვენი წელთაღრიცხის XIII-XIV საუკუნეებით თარიღდება, სადაც ასევე შენარჩუნებულია ფრესკები. საინტერესო ძეგლს წარმოადგენს ასევე მტირალას ეროვნულ პარკთან მომიჯნავე სოფელ ზენითის მონოლითური ქვის საწნახელი, რომელიც ბერძნული ეპოქის ძეგლია და ჩვენს წელთაღრიცხვამდე III ათასწლეულით თარიღდება. აღნიშნული 8 მ-ის სიგრძისა და 3 მ-ის სიგანის მონოლითური ფორმის ქვ საწნახელს წარმოადგენს, სადაც მოთავსებული იყო ოწინარები / ბერკეტები და წნეხი. ზენითის საწნახელი დიდი მოცულობისაა, რაც რეგიონში მევენახეობა-მეღვინეობის საუკუნოვან ტრადიციებს ადასტურებს. ჩაქვისწყლის ხეობაში მევენახოების განვითარებას მოწმობს ასევე აქ მდებარე თითქმის ყველა სოფელში შემორჩენილი უძველესი ღვინის მარნების ნანგრევები.

5. ლეგენდის თანახმად, სოფელი ჩაქვისთავი ჩვენი წელთაღრიცხვით VII ან VIII საუკუნეში, მკვლელობის თანამონაწილეობის გამო მეზობელი რეგიონიდან - გურიიდან გამოქცეული ოთხი ძმის მიერ იქნა დაარსებული. ის ტერიტორია, რომელზედაც მაშინ სოფელი ჩაქვისთავი დაარსდა, ფაქტობრივად უცნობი და აუთვისებელი იყო: იგი შავი ზღვის სანაპიროდან მოჭრილი იყო წყალდიდობების დროს წყლით დაფარული ჭალებითა და ბამბუკის გაუვალი ტყეებით. ერთადერთი გზა, რომლითაც აქ მისვლა შეიძლებოდა, იყო კინტრიშის მხრიდან ტყეებით დაფარულ ქედზე გამავალი, ძნელად სავალი ბილიკი. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მდინარე ჩაქვის დაბალ წყლებში მყოფმა რამდენიმე მეთევზემ ხელით გადაჭრილი ხეები შეამჩნია, გავრცელდა ხმები, რომ მდინარის აყოლებაზე სოფელი უნდა ყოფილიყო. სოფლის ოთხმა დამაარსებელმა მეუღლეები სავარაუდოდ ტრადიციულად, მოტაცების გზით ახლომდებარე სოფლებიდან მოიყვანეს, რის შედეგადაც მრავალი წლის შემდეგ აქ დიდი თემი ჩამოყალიბდა. 1870-იან წლებში, რეგიონში ოსმალების ბატონობის დასასრულს, დასახლებაში 650 კომლი სახლობდა, თუმცა აჭარაში ჩაის პლანტაციების განვითარებასთან ერთად მოსახლეობამ იწყო მიგრაცია ზღვის სანაპიროს მიმართულებით, რის შედეგადაც სოფელი დაპატარავდა. მტირალას ეროვნული პარკის დაარსებითა და ტურისტებისათვის ადგილობრივი პროდუქციის თუ მომსახურების შეთავაზების გზით ყოფილი თუ ამჟამადინდელი მოსახლეობა სოფლის კვლავაც აღორძინების შესაძლებლობას ხედავს.

6. „დიდი მტირალას“ მთის მწვერვალის სიახლოვეს არსებობს საჰაერო თავდაცვის სამხედრო ბაზის ნანგრევები (რადიოლოკაციის კომპლექტი და სხვა შენობები). მტირალას მთაზე ასევე არსებობს 2000 წლის ოქტომბერში ამ მთის ქვედა ფერდობზე რუსული თვითმფრინავის ჩამოვარდნის შედეგად დაღუპულთა მემორიალი.

მუხლი 20. ტურიზმი და რეკრეაცია  

1. აქ არსებული მთებისა და ტყეების ლანდშაფტების კომბინაცია და მდიდარი ბიომრავალფეროვნება სხვადასხვა ეროვნების, ასაკისა და ინტერესების ვიზიტორებს იზიდავს.  სხვადასხვა ჯგუფების მოზიდვის მაღალი პოტენციალი არსებობს, როგორიცაა: მთაში მოგზაურობის, ბუნებისა და  ექსტრემალური სპორტის მოყვარულები, ადამიანები, რომელთაც სურთ დასვენება წყნარ ადგილას და აინტერესებთ ადგილობრივი კულტურა და  პროდუქტები.

2. ტერიტორიის მიმზიდველობის კიდევ უფრო გაზრდა შესაძლებელია გაუმჯობესებული ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურით, სერვისებით.

3. ტურიზმი ეროვნულ პარკში ძირითადად ჩაქვისთავის გარშემო იყრის თავს. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ შექმნა ვიზიტორთა ცენტრი და სხვა საველე ინფრასტრუქტურა ვიზიტორებისთვის ამ ტერიტორიაზე (დეტალებისთვის იხილეთ მუხლი 28). სოფელი ჩაქვისთავის მაცხოვრებლებიც ვიზიტორებს ასევე სთავაზობენ სერვისებს. 

4.  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციულ შენობასთან ახლოს ჩაქვში მუშაობს თაფლისა და საჩუქრების პატარა მაღაზია, რომელიც ადგილობრივი სათემო ორგანიზაციის მიერ იმართება. აქ შეთავაზებული ყველა პროდუქტი ეროვნულ პარკთან მომიჯნავე სოფლებიდან მოაქვთ.

5. ტურისტული რუკები პერიოდულად ურიგდებათ პარტნიორებსა და ვიზიტორებს. ეროვნულ პარკში არსებობს ორი მარკირებული ბილიკი ვიზიტორებისათვის, რომლისთვისაც არსებობს შესაბამისი რუკები და ვრცელდება დაინტერესებულ პარტნიორებსა და ვიზიტორებს შორის. ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია უტარებს პრეზენტაციებს ტურისტულ სააგენტოებსა და ჟურნალისტებს.

6. რამოდენიმე ადგილობრივი ტურისტული სააგენტოს მიერ მტირალას ეროვნულ პარკში ეწყობა ერთდღიანი ექსკურსიები.

მუხლი 21. ადგილობრივი ეკონომიკა  ეროვნული პარკთან მიმართებაში  

მტირალას ეროვნულ პარკს ადგილობრივ ეკონომიკაზე სხვადასხვა ზეგავლენა აქვს და შემდეგ ასპექტებს მოიცავს:

ა) ეროვნული პარკი, როგორც ბრენდი, იზიდავს ტურისტებს, რაც წარმოშობს შესაძლებლობებს ადგილობრივი საოჯახო ტიპის სასტუმროებისა და რესტორნებისთვის, ცხენზე ჯირითის, სამთო  ველოსიპედების გაქირავების, ტურისტული გიდების, სახლში დამზადებული პროდუქციისა და სხვა სერვისების ხელშეწყობის მიზნით;

ბ) მიმდებარედ მცხოვრები ადგილობრივი მოსახლეობის საშეშე მერქნით უზრუნველყოფა;

გ) მეფუტკრეობა  ნებადართულია თაფლის საწარმოებლად, რაც მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ადგილობრივი მოსახლეობისათვის, როგორც საკვები პროდუქტი, არამედ ტურისტებზე რეალიზაციის კუთხით.

თავი III
მტირალას ეროვნული პარკის გრძელვადიანი მიზნები და მისი  მენეჯმენტის განმსაზღვრელი ზოგადი პრინციპები

მუხლი 22. გრძელვადიანი მიზნები

მტირალას ეროვნული პარკის გრძელვადიანი მიზნები (მაგ: მდგომარეობა, რომლის მიღწევასაც დაცული ტერიტორიების სააგენტო მიზნად ისახავს  20-25 წლის განმავლობაში)  შემდეგია:

ა) მტირალას ეროვნული პარკი, როგორც საქართველოსა და აჭარის ბუნებრივი მემკვიდრეობის ნაწილი, კავკასიის ეკორეგიონის ერთ-ერთ ცხელ  წერტილს წარმოადგენს, მტირალას ეროვნული პარკი ეკოლოგიური დერეფნებით დაკავშირებულია საქართველოს  სხვა დაცულ ტერიტორიებთან და ბუბენრივ ლანდშაფტებთან, რაც ერთ მთლიან ქსელს ქმნის.

ბ) მტირალას ეროვნული პარკის სახეობათა მრავალფეროვნება კონსერვირებულია და ჰაბიტატები შენარჩუნებულია ბუნებრივ პირობებთან მიახლოებულად, ხოლო ინვაზიური სახეობები მხოლოდ იშვიათად ან საერთოდ არ გვხვდება, ან არ ახდენს ნეგატიურ ზემოქმედებას გარემოზე, განსაკუთრებით ადგილობრივ ენდემურ სახეობებზე. საკვანძო სახეობების პოპულაციები (კერძოდ, წითელ ნუსხაში შეტანილი და ენდემური სახეობები) ხელსაყრელი საკონსერვაციო სტატუსის ქვეშ იმყოფებიან  ტერიტორიაზე მათი ბუნებრივი და ისტორიული გავრცელების შესაბამისად. სისტემატურად ვითარდება გრძელვადიანი მიზნები და ღონისძიებები ბზასთან (Buxus colchica) და მასთან დაკავშირებულ სიკვდილიანობის გამომწვევ დაავადებებთან მიმართებაში.

გ) შენარჩუნებულია ტერიტორიის ადგილობრივი კულტურა, სამზარეულო, მემკვიდრეობა და ტრადიციები, რასაც მხარს უჭერენ და ხელს უწყობენ. ადგილობრივი პროდუქტები გარდა იმისა, რომ იმსახურებს ვიზიტორების მოწონებას, ასევე ვრცელდება საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში. კარგადაა ორგანიზებული მარკეტინგული, გაყიდვებისა და მომსახურების სისტემები.

დ) მტირალას ეროვნული პარკი  მეცნიერებისთვის უწყვეტი ინტერესის საგანს წარმოადგენს მისი ბიომრავალფეროვნების, მათ შორის ენდემური და რელიქტური სახეობების, ბუნებრივი და ხელუხლებელი ლანდშაფტების გამო. ეროვნული პარკი შესწავლის ობიექტს წარმოადგენს როგორც ადგილობრივი, ასევე უცხოელი მკვლევარებისთვის. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში წარმოდგენილია ყველა კვლევის  შედეგები, ანგარიშები და სტატიები ასევე იგზავნება ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასა და დაცული ტერიტორიების სააგენტოში. ყველა მონაცემი გროვდება და ინახება ერთიან მონაცემთა ბაზაში.

ე) მტირალას ეროვნული პარკის ბიომრავალფეროვნების მნიშვნელობა და ღირებულებები ცნობილია ადგილობრივი მოსახლეობისთვის და ისინი გამოხატავენ ინტერესს ეროვნული პარკის მართვაში.  ადგილობრივი მოსახლეობა, სკოლის მოსწავლეები და სტუდენტები აქტიურად იღებენ მონაწილეობას დაცვითი ხასიათის ღონისძიებებში. საქართველოს/აჭარის მოსახლეობა დაინტერესებულია გარემოს დაცვის, მათ შორის ბუნების კონსერვაციის საკითხებით.

ვ)  ეკოტურიზმისა და დასვენების  თვალსაზრისით მტირალას ეროვნული პარკი ძირითადი ცენტრია  აჭარის ვიზიტორებისთვის. პროდუქტებს, სერვისებსა და ვიზიტორთა გამოცდილებას აქვს  შემდეგი მახასიათებლები:

ვ.ა) კონფერენციები და სემინარები ეროვნული პარკის ბიომრავალფეროვნებისა  და უნიკალური ლანდშაფტების შესახებ ადგილზე ეწყობა. ადგილობრივი პროდუქციით რეალიზაციის ხასიათის ღონისძიებები და ბაზრობები (საკვები პროდუქტები და ხელნაკეთი ნივთები) იმართება მიმდებარე სოფლებში, არსებობს ასევე მსგავსი ტიპის მაღაზიები, რომლებიც მდებარეობს ახლომდებარე სოფლებში.

ვ.ბ) მტირალას ეროვნულ პარკში ვიზიტორთა ინფრასტქრუქტურა კარგადაა გამართული, რომელიც აკმაყოფილებს თანამედროვე მოთხოვნილებებს. ტერიტორიის გარშემო არსებობს საოჯახო ტიპის  სასტუმროები და კვების ობიექტები, რომლებიც მნახველს სთავაზობს ადგილობრივ ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქტებისგან დამზადებულ ადგილობრივი სამზარეულოს კერძებს.   ყველა სერვისი მომხმარებელებზე მაღალი ხარისხითაა მიწოდებული.

ვ.გ) სპეციალური დასვენების სახეობებია შეთავაზებული სპორტის, თამაშებისა და გუნდური მუშაობისთვის. ეროვნული პარკის შიგნით და მის გარშემო სხვადასხვა ადგილას  შესაძლებელია მრავალფეროვანი აქტივობების შეთავაზება, მათ შორის ცხენით ჯირითი, მთის ველოსიპედით გასეირნება, ფრინველებზე დაკვირვება, ბინოკლები ხედების დასათვალიერებლად, მუზეუმი, საინფორმაციო ცენტრი და მაღაზიები.

ვ.დ) მდგრადი ტურიზმი ხორციელდება გარემოზე ნეგატიური ზეგავლენის გარეშე, ბუნებრივი ეკოსისტემების გამტარუნარიანობისა  და ეროვნული პარკის ზონირების საკითხის გათვალისწინებით.

ვ.ე) აქტივობები ეროვნულ პარკში და მის შემოგარენში ხორციელდება ძირითადად ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ და ემსახურება  ადგილობრივ ეკონომიკაში წვლილის შეტანას.  ტურიზმი შემოსავლებისა  და გადასახადების წყაროა, რაც ეხმარება ადგილობრივ და სახელმწიფო ეკონომიკას.

ვ.ვ) მტირალას ეროვნულ პარკს მართავს ეფექტური ადმინისტრაცია, რომელსაც გააჩნია საჭირო ფინანსური და ტექნიკური საშუალებები, ასევე  ჰყავს კვალიფიციური და შესაბამისი უნარებით აღჭურვილი საჭირო რაოდენობის პერსონალი.

მუხლი 23. ეროვნული პარკის მენეჯმენტის ზოგადი პრინციპები

მტირალას ეროვნულ პარკზე ზეგავლენას ახდენს სხვადასხვა ბუნებრივი მოვლენა და პროცესი.  ეროვნული პარკის განსაკუთრებულ მახასიათებლებზე  მოკლე და გრძელვადიანი ზემოქმედებების თვალსაზრისით ყველაზე მნიშვნელოვანია დაავადებები და მეწყერები. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ უნდა შეინარჩუნოს ბალანსი, ერთი მხრივ, ბუნებრივი პროცესების   საშუალებით  ეროვნული პარკის განმსაზღვრელ  ეკოლოგიურ მდგომარეობასა და, მეორე მხრივ, განსაკუთრებული ღირებულებების მოვლას შორის, რომელთა დაცვაზე, შენარჩუნებასა თუ გაძლიერებაზე დაცული ტერიტორიების სააგენტოა პასუხისმგებელი მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასთან ერთად. ეროვნული პარკის მართვა  განხორციელდება  შემდეგი ძირითადი პრინციპების თანახმად:

ა) დაავადებები: ბზაზე და წაბლზე  შეინიშნება  სოკოვანი დაავადებები. მკაცრი დაცვის ზონაში ეს დაავადება შეიძლება განხილულ იქნეს როგორც ბუნებრივი პროცესი, ხოლო დანარჩენ ზონებში სადაც დაზიანებული სახეობები  გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობებს განეკუთვნება, მიზანშეწონილია მათი დაცვის მიზნით განხორციელდეს გამაჯანსაღებელი ღონისძიებები. არასპეციფიური დაცვის ღონისძიებები გამოყენებული შეიძლება  იქნეს იმ ადგილებში, სადაც მიმდებარე მცენარეული საფარი დაბალი კონსერვაციული ღირებულებისაა. თუ რომელიმე კონკრეტული ბრძოლის ღონისძიება იქნება იდენტიფიცირებული, რომელიც ზეგავლენას მხოლოდ დაავადების გამომწვევ მიზეზებზე მოახდენს,  მას მიენიჭება უპირატესობა და შეიძლება  გამოყენებული იქნეს ყველგან ვიზიტორთა და ტრადიციული ზონების მთლიან ფართობზე, რაც შეეხება გამორჩეულ ასაკოვან ხეებს, მათი კონსერვაციაც სპეციალურად უნდა განხორციელდეს ეროვნული პარკის  მკაცრი დაცვის ზონაშიც კი. მტირალას ეროვნული პარკის გენეტიკური ფონდიდან უნდა გაძლიერდეს გენეტიკურად რეზისტენტული მცენარეული მასალის იდენტიფიკაცია და გამრავლება.

ბ) გამორჩეული, გიგანტური და ხანდაზმული ხეების კონსერვაცია: დაბერება ყველა ცოცხალი ფენომენის ერთ-ერთ მთავარ ბუნებრივ პროცესს წარმოადგენს. მიუხედავად ამისა, ზოგიერთი ყველაზე დიდხნოვანი ხე ეროვნულ პარკში, რომელმაც მრავალ საუკუნეს გაუძლო, შეიძლება ჩაითვალოს როგორც გამორჩეული ინდივიდი და შესაბამისად დაცული უნდა იყოს განადგურებისგან, ასევე ხელი უნდა შეეწყოს მსგავსი ხეებისთვის  უკეთესი საცხოვრებელი პირობების შექმნას, მაგ: მიმდებარედ არსებული  ხეების გატანა. ასეთი გამორჩეული ხეები განსაკუთრებულად უნდა აღიწეროს, დაწესდეს მათზე მონიტორინგი, საჭიროების შემთხვევაში ჩაუტარდეს სპეციალური მოვლის პროცედურები და ეს ხეები აღინიშნოს ველზე და რუკებზეც. ინფორმაცია მათ შესახებ უნდა გავრცელდეს როგორც ადგილობრივ მოსახლეობას, ასევე   ვიზიტორებს შორის და გამოყენებული უნდა იქნეს ბიომრავალფეროვნების ინტერპრეტაციისთვის. ეროვნული პარკის მთელ ტერიტორიაზე უნდა ჩატარდეს გამორჩეული ხეების აღწერა მეცნიერული კვლევების გათვალისწინებით (მაგ. ბოლაშვილი, წიქარიშვილი და სხვები, 2009წ).

გ) ტყის განახლება: მიუხედავად იმისა, რომ კოლხურ ტყეს განახლების მაღალი უნარი აქვს, რამდენიმე ადგილზე ადრე გაკაფული   ფართობები კვლავ ხეების გარეშე არის დარჩენილი და მჭიდროდაა დაფარული  გვიმრებით (Pteridium tauricum) და ბუჩქებით (ძირითადად Rubus spp., Rhododendron spp., Laurocerasus officinalis და სხვები). თუ სიტუაცია ასე გაგრძელდა, მცენარეულობა შეიძლება მოიჭრას და ადგილობრივი ბუნებრივად დამახასიათებელი  ხის ჯიშები დაირგას. 

თავი IV
სიტუაციური ანალიზი

მუხლი 24. ბიომრავალფეროვნებისა და ლანდშაფტების კონსერვაცია

1.  ეროვნული პარკის ეკოსისტემების მდგომარეობა და მათზე ზეწოლა:

ა) ბუნებრივი რესურსების გამოყენება:

ა.ა) თაფლის წარმოება ეროვნული პარკის ტერიტორიის ტრადიცული  გამოყენების ერთ-ერთ საშუალებას წარმოადგენს. თაფლის წარმოებას მისდევენ ჩაქვისთავსა და ეროვნული პარკის გარეთ მდებარე სოფლებში. ფუტკრების მიერ ნექტრის აღება არ იწვევს ზიანს, პირიქით ეს განიხილება, როგორც დადებითი შედეგის მომტანი მცენარეულობისთვის. ფუტკრის სკების განთავსებას ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე არ აქვს ნეგატიური  გავლენა იმ შემთხვევაში, თუ არ ხდება ხეების მოჭრა ან ახალი გზების შექმნა,  მაშასადამე, უნდა იყოს ნებადართული ტრადიციული გამოყენების ზონაში.   ფუტკრის სკების განთავსება იმ ადგილებში, რომლებიც ტრადიციულად წარმოადგენდა ფუტკრის სკების განთავსების ადგილს და დღესდღეობით განეკუთვნება ვიზიტორთა ზონას, არ უნდა იყოს შეზღუდული, ვინაიდან იქ ფუტკრის არსებობა არ იწვევს არანაირ ზიანს.

ა.ბ) კაკლისა და წაბლის ხეების ნაყოფის  პირადი მოხმარების მიზნით შეგროვება ასევე ტრადიციულია, რომელიც არ ახდენს რაიმე სახის ნეგატიურ გავლენას ბუნებრივ ეკოსისტემებზე და დაშვებულია მხოლოდ ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში. სხვადასხვა მცენარის ფოთლებისა და ხილის შეგროვება ჩაისთვის და მსგავსი მიზნებისთვის ასევე ნებადართულია ტრადიციული გამოყენების ზონაში.

ა.გ) ხე-ტყის გამოტანა შეიძლება განიხილებოდეს როგორც ტრადიციული გამოყენება, მაგრამ მას აქვს პოტენციალი, რომ ადვილად გაანადგუროს ეროვნული პარკის ბუნებრივი მცენარეული თანასაზოგადოება. ტრადიციული გამოყენების ზონაში ტყეების მნიშვნელოვანი ნაწილის არსებული მდგომარეობა არის არასახარბიელო, რადგან ხდებოდა ეროვნული პარკის დაარსებამდე ხეების უკონტროლო ჭრა,  ტყის ბილიკების გასწვრივ არსებული წიფლის კორომები განსაკუთრებით ცუდ მდგომარეობაშია. მეორე მხრივ, ტრადიციული გამოყენების ზონის უფრო შორეულ ნაწილებში, ტყის ბილიკებიდან 50 მეტრზე უფრო დიდ მანძილზე, ტყის მდგომარეობა არის კარგი და ბუნებრივთან საკმაოდ მიახლოებული. ეროვნული პარკიდან შეშის სახით მოჭრილი ხის 95%-ზე მეტი არის წიფელი. დღეისათვის ყველა მომაკვდავი, მნიშვნელოვნად დაზიანებული, დამტვრეული ან წაქცეული ხე, რომელიც მდებარეობს ტყის ბილიკებთან  ახლოს (როგორც წესი 30-40 მეტრის მანძილზე) არის მონიშნული და გამოიყოფა მხოლოდ როგორც საშეშე მერქანი. ზეზემდგომი, ჯანსაღი ხეები არ იჭრება. ბილიკებიდან უფრო მეტი მანძილით დაშორებული ხეები ადგილობრივი მოსახლეობის ინტერესის საგანს არ წარმოადგენს მათი ტრანსპორტირებისთვის საჭირო ხარჯების სიდიდის გამო. საშეშე მერქნის მოპოვების კონტროლის მიზნით თითოეულ ხეს აქვს ნომერი ხის იდენტიფიკაციისთვის. შეშა გაიცემა  მტირალას ეროვნული პარკის მიმდებარე სოფლების მოსახლეობაზე -  ოჯახზე -10 მ^3- მდე ოდენობით წლის განმავლობაში.

ცხრილი 4. გასული 7 წლის განმავლობაში მონიშნული და გაცემული  შეშის რაოდენობა

(კუბური მეტრი)

წელი	მონიშნული	ათვისებული
2008	3,232.02	1,040.03
2009	2,298.55	1,050.10
2010	2,798.99	1,420.04
2011	1,519.07	205.39
2012	1,776.61*	922.48
2013	1,028.85**	278.17
2014	1226.20	654.45

* მოიცავს 2011 წლიდან დარჩენილ 1313.68 მ³

** მოიცავს 2011-2012 წლებიდან დარჩენილ 854.13 მ³

*** ახლად მონიშნული შეშის მაქსიმალური სავარაუდო რაოდენობა

ა.დ) 2008-2014 წლებში მონიშნული და რეალურად გაცემული საშეშე მერქნის ოდენობა მოცემულია IV ცხრილში. ზემოთ მოცემული ციფრები ნათლად გვიჩვენებს, რომ მოპოვებული  შეშის წლიური რაოდენობა ბევრად ნაკლებია ველზე მონიშნულ რაოდენობაზე.  ეს არის იმის გამო, რომ ხის  მოპოვება ძირითადად ხდება  სატყეო გზების სიახლოვეს, მაგრამ ხეების მონიშვნა  ხორციელდება მთლიან ტრადიციულ გამოყენების ზონაში.

ბ) ხანძრები: მტირალას ეროვნულ პარკში მაღალნალექიანი ტენიანი კლიმატის გამო  ხანძარი ხშირად არ ჩნდება. მიუხედავად ამისა, პატრულირების ან სხვა აქტივობების დროს რეინჯერები  და სხვა ადამიანები  ყურადღებით უნდა დააკვირდნენ  ტერიტორიას და მინიმუმამდე შეამცირონ ხანძრის გაჩენის რისკი, რადგან წარსულში რამდენჯერმე გაჩენილა ხანძარი ეროვნული პარკის ტყეში.  ეროვნულ პარკსა და მის  შემოგარენში კოცონის დანთების დასაშვები ადგილები  ისე უნდა იყოს მოწყობილი, რომ არ დაუშვან დიდი ცეცხლის დანთება.

გ) წყალი: ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე არსებობს რამდენიმე მდინარე. ადგილობრივ მოსახლეობას უფლება აქვს (გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს ნებართვის მიღების შემთხვევაში ტრადიციული გამოყენების ზონაში) მოიპოვოს წყალი საყოფაცხოვრებო მოხმარების მიზნით და განათავსოს შესაბამისი ინფრასტრუქტურა, რათა წყალი მიიყვანოს საკუთარ სახლებსა და ბაღებში. ამჟამად ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე წყლის მოპოვება ხდება ხელვაჩაურის მე-8, მე-9, 24-ე, 25-ე და ქობულეთის 48-ე, 66-ე, მე-13, მე-14 კვარტლებში. წყლის მოპოვების შედეგად ზიანი არ დაფიქსირებულა ბუნებრივ მახასიათებლებზე.

დ) საძოვრები: მცირე რაოდენობით საქონელი ძოვს ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე, რაც ნებადართულია მხოლოდ ტრადიციული გამოყენების ზონაში. არსებული რაოდენობით საქონლის ძოვება გარემოზე  მნიშვნელოვან ზეგავლენას არ ახდენს.

ე) ფლორა : ფართოდ გავრცელებულია 593 სახეობა და ქვესახეობა, მათ შორის 28 სახეობის ხე და 35 სახეობის ბუჩქი. სულ მცირე 76 სახეობა რელიქტურია. 66 სახეობა არის ენდემური (იხ. ცხრილი რეგიონის ენდემური სახეობების შესახებ).  

ცხრილი 5.მტირალას ეროვნული პარკის ფლორის სახეობათა ენდემიზმი

რეგიონი	ენდემური სახეობების რიცხვი
კავკასია	26
საქართველო	7
კოლხეთი	25
აჭარა-ლაზეთი	6
აჭარა	2
სულ	66

ვ)  ფაუნა: უახლესი დაკვირვებებისა და კვლევების შედეგების მიხედვით პარკის ცხოველთა სამყარო წარმოდგენილია 275 სახეობით. აქედან 71 ძუძუმწოვარია, 121 ფრინველის სახეობა, 10 ამფიბია, 22 რეპტილია, 17 თევზი და 34 უხერხემლოთა სახეობაა. პარკში გავრცელებულ სახეობებს შორის 12 სახეობა IUCN-ის წითელ ნუსხაშია შესული როგორც გლობალური საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობა (გადაშენების კრიტიკული საფრთხის წინაშე მყოფი, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი და მოწყვლადი კატეგორიები- იხ. ცხრილი 3). 66 სახეობა შესულია საქართველოს წითელ ნუსხაში (5 გადაშენების კრიტიკული საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობა, 16 გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი  და 45  მოწყვლადი სახეობა).

2.  დაცვა

ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია საკმარისად აღჭურვილია იმისათვის, რომ უზრუნველყოს ტერიტორიის ძირითადი დაცვა (რეინჯერთა აღჭურვილობის ჩათვლით - კვადროციკლი, 4WD ავტომობილები, ცეცხლსასროლი იარაღი, უნიფორმები, ა.შ),   ასევე ეფექტური დაცვისათვის ადმინისტრაციას გააჩნია ფოტოხაფანგები.    თანამშრომლებს შეუძლიათ GPS-ების გამოყენება,  თუმცა   ყველა მათგანს არ აქვს საკმარისი გამოცდილება, თუ როგორ გამოიყენონ ისინი ეფექტურად. არსებობს მხოლოდ  რეინჯერთა ერთი სადგური - ეროვნული პარკის საზღვარზე ჩაქვსა და ჩაქვისთავს შორის - და ეს  საკმარისია დღეისათვის. ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია განიცდის მაღალხარისხიანი რუკების ნაკლებობას  დაცვის განყოფილების თანამშრომლებისთვის.

ბ)  მუნიციპალიტეტებთან და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობასთან დამყარებულია მეგობრული თანამშრომლობა. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე პირუტყვის მიერ ძოვების თავიდან ასაცილებლად რამდენიმე ბარიერი აშენდა. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ დააყენა ნიშნები და სასაზღვრო ნიშნულები, რომელიც მოსახლეობას მიუთითებს ეროვნული პარკის საზღვრებსა და ტერიტორიებს, თუმცა საჭიროებს  დამატებას. არსებობს რიგი სხვა საკითხები, კერძოდ:  

გ) ბრაკონიერობის ინტენსივობა შემცირდა, მაგრამ არის შემთხვევები ბრაკონიერობის მცდელობის, რამაც შესაძლოა საფრთხე შეუქმნას   გადაშენების საფრთხის პირას მყოფი სახეობების პოპულაციებს.

დ) უკანონო ჭრებს იწვევს მიმდებარე სოფლებში მცხოვრები მოსახლეობისთვის  ალტერნატიული საწვავი საშუალების არარსებობა და საშეშე მერქნის მცირე რაოდენობით ხელმისაწვდომობა.

3.  ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციის კვლევა და მონიტორინგი:

ა)  ეროვნული პარკის ადმინსიტრაციის რეინჯერები განსაკუთრებული ყურადღებით აკვირდებიან ეროვნულ პარკში ცხოველთა შემდეგ სახეობებს: არჩვი, მურა დათვი, კვერნა, მაჩვი, შველი, მგელი, გარეული ტახი, ტურა, ზღარბი, წავი და ფოცხვერი. მონაცემები ამ სახეობათა არსებობის შესახებ უკავშირდება რეინჯერების მიერ მოპოვებულ ინფორმაციას და მოიცავს დაფიქსირებული ინდივიდების რაოდენობას (ფოტოხაფანგი, ვიზუალურად) ან  კვალს.  

ბ)  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისთვის ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ქვეყნის მკვლევართა მიერ განხორციელებული სამეცნიერო კვლევის შედეგები. ჩამოსულ მეცნიერებთან  მჭიდროდ თანამშრომლობენ ადმინსიტრაციის თანამშრომლები, თუმცა ზოგიერთი კვლევითი საქმიანობის შედეგი დაკარგულია.

გ)  ეროვნულ პარკში დამონტაჟებულია ცხრა ფოტოხაფანგი. მოპოვებული ფოტოები გვაწვდიან საინტერესო მასალას არა მხოლოდ ცხოველთა სახეობების არსებობის შესახებ (მურა დათვი, შველი და ა.შ.), არამედ ეროვნული პარკის წესების დამრღვევი ადამიანების, მათ შორის ბრაკონიერების  შესახებ.

დ)  ბათუმის ბოტანიკური ბაღის წარმომადგენლები თავიანთი სამეცნიერო საქმიანობიდან გამომდინარე (მაგ: ბზის დაავადება) აქტიურად თანამშრომლობენ ეროვნულ პარკთან.  მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ არ დამყარებულა ოფიციალური ურთიერთობა ბათუმის ბოტანიკურ ბაღსა და მტირალას ეროვნულ პარკს შორის.

ე)  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის თანამშრომლების ცოდნა ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გავრცელებული სახეობებისა და მათი პოპულაციების მდგომარეობის შესახებ  არასაკმარისია;

ე.ა) დეტალური ინვენტარიზაცია (ტყე, ფლორა, ფაუნა, ჰაბიტატები) არ არსებობს. მტირალას ეროვნული პარკის ფაუნისა და ფლორის სახეობების სიები შეიძლება ჩაითვალოს მეტნაკლებად სრულყოფილად, თუმცა არ განასხვავებს ეროვნული პარკის სხვადასხვა ნაწილებს ერთმანეთისგან;

ე.ბ)  სახეობათა გამოვლენის დამადასტურებელი ინფორმაცია არასისტემატური დაკვირვებებიდან მომდინარეობს, ნაწილობრივ რეინჯერების მიერ კეთდება და ამიტომ შემოიფარგლება სახეობების შესახებ მათი ცოდნით (ძირითადად ეს არის მხოლოდ რამდენიმე სახეობის ძუძუმწოვარი). ზოგიერთ მონაცემს  ფოტოხაფანგების  ან სამეცნიერო კვლევების საშუალებით  იღებენ;

ე.გ)  მეთოდოლოგია მონიტორინგის, მონაცემთა შეგროვებისა და შესაფერისი კონსერვაციის შესახებ არადამაკმაყოფილებელია. ასევე არ არსებობს კვლევის მასალები და ტექნოლოგიები (მაგ: შესაფერისი მონაცემთა ბაზები);

ე.დ)  მონაცემები არ არსებობს პოპულაციების მდგომარეობის შესახებ - აღნიშნული ინფორმაცია საჭიროა სულ მცირე საქართვლოს წითელ ნუსხაში შეტანილი სახეობებისთვის;

ე.ე)  ყველაზე სრულყოფილი მონაცემები არის ძირითადად ბათუმის ბოტანიკური ბაღის და ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მკვლევართა მიერ წარმოებული. არც ეს აღნიშნული მონაცემებია დეტალური იმისათვის, რომ მოხდეს ეროვნული პარკის ბიომრავალფეროვნების ადეკვატური აღწერა;

ე.ვ) საქართველო იმყოფება ჰაბიტატების კლასიფიცირების პროცესში EUNIS-ის ჰაბიტატების კლასიფიკაციის სისტემის მიხედვით, რათა გამოვლინდეს პრიორიტეტული ჰაბიტატების კონსერვაციის საიტები  ევროკავშირის ორი ბუნების დირექტივის (ჰაბიტატების დირექტივა და ფრინველების დირექტივა),  აგრეთვე დაცული ტერიტორიების ზურმუხტის ქსელის შექმნის შესახებ ბერნის კონვენციის თანახმად. ეროვნულ დონეზე,  როგორც განსაზღვრის საფუძველი, მიმდინარეობს მუშაობა წინაპირობების შესაქმნელად  (მონაცემთა ბაზები და მონიტორინგის მონაცემები).

ვ) ასევე არადამაკმაყოფილებელია ცოდნა ჰაბიტატების გავრცელებისა და მდგომარეობის შესახებ;

ვ.ა) ბოლო ტყის ინვენტარიზაციის  ინფორმაცია მოძველებულია. ინვენტარიზაციის შედეგად მიღებული ინფორმაცია ძირითადად საჭიროა ტრადიციული გამოყენების ზონისათვის, სადაც ნებადართულია ხე-ტყის მოჭრა. ამ სიტუაციაში, მანამ სანამ განხორციელდება  ტყის დეტალური ინვენტარიზაცია, საჭიროა განხორციელდეს შეფასება ხე-ტყის დასაშვები ჭრის შესახებ ტყის ინდივიდუალურ მონაკვეთებზე.

ვ.ბ) ეროვნული პარკისთვის და მისი მიმდებარე ზონისთვის  მცენარეულობის რუკა შემუშავდა ეროვნული პარკის შექმნის დაგეგმარების პერიოდში.  როგორც ერთ-ერთი მცირე ინფორმაციათაგანი ეროვნული პარკის შესახებ, იგი ხელმისაწვდომია GIS პროგრამის ფენის სახით.

4.  ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები:

ა)  საბაზისო ინფორმაცია და მონიტორინგი, კვალიფიციური კადრების ნაკლებობა მონაცემების შეგროვებისა და მონიტორინგისთვის. ეს ნაწილობრივ გამოწვეულია დაბალი ხელფასით და შესაბამისად პერსონალის დენადობით. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის საშტატო ნუსხაში არ არსებობს ბოტანიკოსის, ზოოლოგისა და ასევე სხვადასხვა  სამეცნიერო სფეროს სპეციალისტთა კადრები.

ბ) ინვაზიური სახეობები: ზოგიერთი ინვაზიური სახოება გვხვდება მტირალას ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე და მის შემოგარენში (Spiraea japonica, Paspalum dilatatum and Robinia pseudacacia). მიუხედავად ამისა, კოლხური ტყე საკმაოდ სტაბილურად გამოიყურება, იმისათვის რომ ბუნებრივად ხელი შეუშალოს არაადგილობრივი სახეობების შეღწევას და შესაბამისად ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე  ისინი გავრცელებული არიან მხოლოდ რამდენიმე ბილიკის გასწვრივ.  ვინაიდან ეს შეიძლება იყოს მხოლოდ მცენარეულობის ინვაზიური ქცევის ნატურალიზაციის ეტაპი, უნდა განხორციელდეს ამ სახეობების გავრცელების მონიტორინგი. ეროვნულ პარკში არსებული ბზის (Buxus colchica)  ტყეები დაზიანებულია სხვადასხვა დაავადებებითა და პათოგენებით, როგორიცაა ნიადაგის ფიტოპათოგენი (phytopathogen) -ფიტოფტორა (phytophthora genus), რომელიც იწვევს ფესვების ლპობას, ასევე სოკოვანი დაავადება- Cylindrocladium buxicola, რომელიც იწვევს ბზის დაზიანებას და მუხლუხა - Cydalima perspectalis. სხვადასხვა კვლევა ჩატარდა ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში, მას შემდეგ, რაც დაფიქსირდა ბზის ხეების გაზრდილი სიკვდილიანობა 1990-იანი წლების ბოლოს. დღესდღეობით ეროვნულ პარკში ბზის ხეების 70%-ზე მეტი დაზიანებულია და თითქმის მთლიანი ბზის პირველყოფილი ტყე მძიმედაა დაავადებული. ტყის არსებული მდგომარეობის გათვალისწინებით არ არსებობს მიზანშეწონილი მართვის ურთიერთქმედება დარჩენილი ტყის გადასარჩენად, რადგან  ფუნგიციდებისა და ინსექტიციდების მასშტაბური გამოყენება (მაგ: საჰაერო შეწამვლის მეთოდით) არ არის ტექნიკურად შესაძლებელი  და იმედის მომცემი, ისევე როგორც არ არის სასურველი  ყველა სხვა სოკოსა და მწერებზე დამღუპველი გავლენის გამო. ქიმიური დამუშავება წარმატებით განხორციელდა მცენარეთა სანერგესა და პარკის ლანდშაფტებზე, სადაც თითოეულ მცენარეს შეიძლება უმკურნალონ ინდივიდუალურად მაგრამ არა ბუნებრივ ტყეებში. მენეჯმენტის ღონისძიებები შეზღუდულია და ფოკუსირება უნდა  მოხდეს შემდგომი კვლევების ჩატარებაზე, რათა მოხდეს გენეტიკურად რეზისტენტული მცენარეული მასალის იდენტიფიცირება. კვლევები ამ თემაზე დაფინანსდა ევროპის სამეზობლო და პარტნიორობის ინსტრუმენტის აღმოსავლეთის ქვეყნების სატყეო სექტორში კანონაღსრულებისა და მართვის II პროგრამის ფარგლებში; Matsiakh, I. (2014) ტყის მავნებლების შეფასება და დაავადებები საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე, დასკვნითი ანგარიში. ENPI FLEG EAST II.

გ) წაბლის ხეებს (Castanea sativa) აზიანებს სხვა დაავადებები, როგორიცაა სოკოვანი დაავადება - Cryphonetria parasitica.

დ) ადამიანსა და მტაცებელს შორის კონფლიქტი: ინფორმაცია ამ პრობლემის შესახებ არაა სანდო. მურა დათვის მიერ დაფიქსირდა  თავდასხმის რამდენიმე შემთხვევა პირუტყვსა და ფუტკრის სკებზე. სოფლის მოსახლეობის მიერ გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, 145 ასეთი შემთხვევა მოხდა მტირალას ეროვნულ პარკში და მის შემოგარენში 2011-2013 წლებში. მხოლოდ ერთი შემთხვევა იყო პირუტყვზე 2011 წელს და ფუტკრის სკების 12 შემთხვევა, რომლებიც განადგურდა მურა დათვის მიერ სოფელ ჩაქვისთავში 2013 წელს, რაც დადასტურებულია  რეინჯერის მიერ.

ე) მენეჯმენტის სტრატეგიები:

ე.ა)  მონაცემთა შეგროვების და მონიტორინგის მეთოდები უნდა იყოს შედგენილი და განხორციელებული, როგორც ყოველდღიური რუტინული საქმინობა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისთვის;

ე.ბ) ფლორის, ფაუნისა და ჰაბიტატების დეტალური ინვენტარიზაციის სტრატეგია უნდა შეიქმნას;

ე.გ) ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების  სტრატეგია უნდა შეიქმნას ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში, რომელმაც  ძირითადად უნდა განსაზღვროს  წლიური დასაშვები ჭრების ოდენობა;

ე.დ) მტაცებლების (მურა დათვი, მგელი და ფოცხვერი) მიერ გამოწვეული ზიანის შემცირებისა და  პრევენციის სტრატეგია  უნდა შემუშავდეს;

ვ) მერქნიან მცენარეთა საბაზისო კვლევა;

ვ.ა) ზუსტი ინფორმაციის ნაკლებობა;

ვ.ბ) კვლევის განხორციელებისთვის საჭირო სპეციალური აღჭურვილობის ნაკლებობა (მაგ: GPS მიმღებები, ზუსტი რუკები, მეთოდოლოგია).

მუხლი 25. კულტურული მემკვიდრეობა, ტრადიციები და სამზარეულო

1.  ეროვნული პარკის გარშემო არსებული თემების კულტურა, ტრადიციები და სამზარეულო მიმზიდველია ვიზიტორებისთვის. სოფლის ზოგიერთმა მაცხოვრებელმა გამოიყენა ეს შესაძლებლობა და ვიზიტორებს  შესთავაზა ღამის გათევის მომსახურება, ადგილობრივი პროდუქციის გაყიდვა და ერთ შემთხვევაში გაიხსნა რესტორანი, რომელიც მნახველს სთავაზობს ტრადიციულ კერძებს. თუმცა ამ პროდუქციისა და სერვისების  ხარისხსა და ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით არსებობს რიგი პრობლემები:

ა) ადგილობრივ მოსახლეობაში არ არსებობს სამეწარმეო კულტურა, ძირითადად თუ როგორ უნდა მოახდინოს ტერიტორიის, პროდუქტებისა და სერვისების მარკეტინგი (ეს ეხება ადგილობრივი პროდუქტების შეფუთვასაც);

ბ) საკვები პროდუქტების უსაფრთხოების სტანდარტები  ყოველთვის არაა დაცული;

გ) სერვისების  ხარისხი ხშირად არ შეესაბამება ვიზიტორების მოლოდინს;

დ) ადგილობრივი პროდუქციის მარკეტინგი და გაყიდვა არ არის კარგად ორგანიზებული.

2. ისტორიისა და კულტურის შესახებ ცნობები არა არის საკმირისი. არ არსებობს ინფორმაცია ზოგიერთი ისტორიული მემკვიდრეობის შესახებ. ისტორიული წყაროებიდან ცნობილი ზოგიერთი მახასიათებელი, ჯერ კიდევ არ არის ადგილზე გამოვლენილი და შესწავლილი.

მუხლი 26. ეკოგანათლება

1.  ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების მართვა:

ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია ახორციელებს ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამებს, რომლის ფარგლებშიც ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია რეგულარულად ატარებს ეკოსაგანმანათლებლო ლექციებს და სემინარებს საჯარო სკოლებსა და სხვა საგანმანათლებლო დაწესებულებებში და ხვდება მიმდებარე ტერიტორიების მოსახლეობას. ამ აქტივობების მთავარი მიზანია ეროვნული პარკის დაარსების მიზნის განმარტება და ადამიანებისთვის ეროვნული პარკის ღირებულებების გაცნობა.

ბ)  დასუფთავების აქციები რეგულარულად ეწყობა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მიერ. ყოველწლიურად ადმინისტრაცია აწყობს რამდენიმე დასუფთავების აქციას. ტურისტული რუკების და ეროვნული პარკის შესახებ ინფორმაცია ვრცელდება რეგიონში არსებულ სასტუმროებში.

გ) ხდება ეკოტურებისა და ეკობანაკების ორგანიზება სხვადასხვა უნივერსიტეტის სტუდენტებისა თუ ახალგაზრდების სხვა ჯგუფებისათვის. ღონისძიებები ხორციელდება სკოლებისა და საზოგადოებისთვის მწვანე კალენდრის მიხედვით. დისკზე ჩაწერილი ეკოთამაში და საინფორმაციო ბუკლეტი გამოიცა 2012 წელს და დაურიგდა პარტნიორებს.

2.  ეკოგანათლებასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები:

ა) არ არსებობს საკმარისი ინფორმაცია ეროვნული პარკის როგორც ეკოგანათლებისთვის შესაფერისი ადგილის  შესახებ;

ბ) ეკოგანათლების კულტურა რეგიონში ძალიან ზოგადია (წიგნების, სახელმძღვანელოების ნაკლებობა);

გ) ეროვნულ პარკში ექსკურსიების ნაკლებობა (ექსკურსიები, როგორც წესი, მხოლოდ ეროვნული პარკის გარეთ არსებულ კულტურულ ძეგლებზე ეწყობა);

დ) ადმინისტრაციას სჭირდება მეტი რესურსი ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების განსახორციელებლად. ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობები ამჟამად ბუნებრივი რესურსების მართვის სპეციალისტის პასუხისმგებლობაა. ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების ორგანიზება და განხორციელება მოითხოვს სპეციალურ უნარებს და პასუხისმგებლობა უნდა დაეკისროს შესაბამის კვალიფიციურ სპეციალისტს;

ე)  ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების მრავალფეროვნების ნაკლებობა, მაგ: ბუნების შემეცნებითი თამაშები.

მუხლი 27. წვლილის შეტანა ადგილობრივ ეკონომიკაში

1. ადგილობრივ ეკონომიკაში ეროვნული პარკის მიერ წვლილის შეტანა ხდება ტურიზმის განვითარების მეშვეობით, რომლებიც იყენებენ ეროვნული პარკის მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობის მიერ წარმოებულ პროდუქტებსა და შეთავაზებულ სერვისებს.  

2.ადმინისტრაციის შესაძლებლობები, შეიტანოს წვლილი ადგილობრივ ეკონომიკაში  შემოიფარგლება ტურიზმის, რეკრეაციისა და ადგილობრივი პროდუქტების მარკეტინგით მტირალას ეროვნული პარკის ბრენდის სახელის გამოყენებით. 

3. არასამთავრობო ორგანიზაციამ „მთა-ბარი“ დაარსა თაფლის მწარმოებელთა ქსელი, რომელიც ემსახურება ეროვნული პარკის მიმდებარე სოფლებს. თაფლი იყიდება სხვა ადგილობრივ პროდუქტებთან ერთად ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასთან  მდებარე პატარა მაღაზიაში.

4. ყოველ წელს 2012 წლიდან მოყოლებული ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია ატარებს სოციალურ-ეკონომიკურ გამოკითხვებს ადგილობრივ მოსახლეობას შორის. კითხვარი შეიცავს ადგილობრივი ეკონომიკისა და ეროვნული პარკის დამოკიდებულებასთან დაკავშირებულ კითხვებს. რესპოდენტების მიერ კითხვარებზე გაცემული პასუხები  არათანმიმდევრულია და შესაძლოა, რომ ისინი არ ასახავდეს არც მათ აზრებს და არც რეალობას. დამატებით, შედეგები სათანადოდ არაა დამუშავებული და მონაცემთა ნაწილი დაკარგულია. კვლევის შედეგები ნაკლებად ფასეული და საიმედოა. არ არსებობს მტირალას ეროვნული პარკის მიერ ადგილობრივ ეკონომიკაში შეტანილი წვლილის რაოდენობრივი მონაცემები.

მუხლი 28. ტურიზმი და რეკრეაცია

1. მტირალას ეროვნული პარკის შექმნიდან, პარკის ადმინისტრაციამ პარტნიორებთან თანამშრომლობით შექმნა ინფრასტრუქტურა და სერვისების ფართო სპექტრი, როგორიცაა:

ა) ვიზიტორთა ცენტრი ღამის გასათევი ოთახებით, საგამოფენო დარბაზითა და სამზარეულოთი (აშენდა 2008 წელს). საბანაკე ადგილებისა და სხვა ტურისტული აღჭურვილობის (საძილე ტომრები, ზურგჩანთები, პარალონები, კარვები) შეთავაზება;

ბ) მოწყობილია ორი ბილიკი, რომელიც მარკირებულია და განთავსებულია საინფორმაციო დაფები. ბილიკი ჩაქვისთავიდან მიუყვება ერთი ჩანჩქერამდე „წაბლნარის მარშრუტი“ და მეორე - ტურისტული თავშესაფრისკენ „ცივწყაროს მარშრუტი“

გ) ტურისტული თავშესაფარი (აშენებულია 2011 წელს) და მოწყობილია რამოდენიმე ადგილზე საპიკნიკე;

დ) ,,ზიპლაინი“;

ე) ,,კანიონინგი“;

ვ) საინფორმაციო მასალები და ბროშურები ეროვნული პარკის შესახებ.

2.  ადგილობრივი მოსახლეობა ვიზიტორებს სთავაზობს რამდენიმე მომსახურებას ეროვნული პარკის შემოგარენში, როგორიცაა:

ა) საოჯახო ტიპის სასტუმროები;

ბ) რესტორნები;

გ) გიდის მომსახურება;

დ) საცხენოსნო სერვისი;

ე) სამთო ველოსიპედების გაქირავება;

ვ) ადგილობრივი პროდუქციის გაყიდვა.

ზ) 2014 წელს გაეროს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაციის პროექტმა ჩაუტარა ტრენინგები ზოგიერთ ადგილობრივ მოსახლეს პროექტის მიერ დამონტაჟებული ,,ზიპლაინისა“ და ,,კანიონინგის“ მარშრუტის ფუნქციონირების შესახებ.

3. ეროვნული პარკისა და ტურიზმის ინფრასტრუქტურის დაარსებიდან, ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია აწვდის ინფორმაციას დაინტერესებულ პირსა და ორგანიზაციას პრეზენტაციებისა თუ სხვადასხვა ღონისძიებაში მონაწილეობის მეშვეობით (მაგ: 2012 წელს სპეციალური პრეზენტაცია მომზადდა და წარედგინა 24 ტურ-სააგენტოს, ხოლო 2013 წელს - ასევე ჟურნალისტებს ბელორუსიიდან და უკრაინიდან).  პრეზენტაცია ეროვნული პარკის შესახებ რეგულარულად ეწყობა ტურიზმისა და სასტუმრო მომსახურების საკითხებზე გამართულ ექსპო-ბათუმის საერთაშორისო  გამოფენაზე.

4. ზოგიერთი ადგილობრივი ტურისტული სააგენტო აწყობს ერთდღიან ტურებს ტრანსპორტითა და გიდის თანხლებით მტირალას ეროვნულ პარკში. მომხმარებელთა უმრავლესობას წარმოადგენენ ტურისტებს პოლონეთიდან, უკრაინიდან, რუსეთიდან და სომხეთიდან.

5.  2010 წლიდან  ჩაქვისთავში არსებულ ვიზიტორთა ცენტრში ვიზიტორებს სთხოვენ კითხვარის შევსებას.  2010 წელს კითხვარი შეავსო 51-მა ვიზიტორმა, 2011-ში – 94-მა, 2012-ში – 350-მა, ხოლო 2013-ში – 250-მა ვიზიტორმა. სამწუხაროდ, პასუხების ნაწილი დაკარგულია, 2010-2011 წლების კვლევების ზოგიერთი შეკითხვა განსხვავდებოდა და  ამიტომ შეუძლებელია კვლევის მთლიანი პერიოდის ფარგლებში შედარების გაკეთება. კიდევ ერთი კვლევა განხორციელდა ტურისტულ სააგენტოებს შორის 2013 წელს.

6.  ფაქტები და რიცხვები ვიზიტორთა შესახებ:

ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის ჩაქვისთავში არსებული ვიზიტორთა ცენტრის  ჩანაწერების თანახმად, ვიზიტორთა რაოდენობა 2010-2013 წლების პერიოდისთვის ნაჩვენებია VI ცხრილში. ამ რიცხვებიდან გამომდინარე ნათელია, რომ უცხოელთა თანაფარდობა განუწყვეტლივ იზრდება (6% – 13% – 15% – 25%). 2013 წელს  ვიზიტორთა 10-15 %-მა ღამე გაათია ადგილზე (ჩვეულებრივ 2-3 ღამე). ძირითადი ტურისტული სეზონის დროს დაახლოებით 25 ადამიანი ყოველდღიურად სტუმრობს პარკის ადმინისტრაციის სათაო ოფისს ჩაქვში, მაგრამ მათი რაოდენობა მნიშვნელოვნად დაბალია  სეზონის  შემდგომ პერიოდში. ეროვნული პარკის სხვა ადგილებში არ არსებობს სანდო ინფორმაცია ვიზიტორთა შესახებ, რადგან მათი აღრიცხვა ხდება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც მათ ეროვნული პარკის რეინჯერები ხვდებიან პატრულირების დროს.

ცხრილი  6. ვიზიტორთა რაოდენობა მტირალას ეროვნულ პარკში

 

	2010	2011	2012	2013	2014
საქართველოს მოქალაქეები	14,461	16,803	18,731	12,353	16763
უცხოელები	889	2,597	3,219	4,100	6205
სულ	15,350	19,400	21,950	16,453	22968

ვიზიტორების აღრიცხვა სისტემატურად ხდება ჩაქვისთავის ვიზიტორთა ცენტრში. ცხრილში მოცემული რიცხვები მოიცავს ასევე რეინჯერების მიერ სხვადასხვა ადგილიდან მოწოდებულ არასისტემურად შეკრებილ მონაცემებს.

ბ) ვიზიტორთა შორის ჩატარებული გამოკითხვიდან მიღებული მონაცემების თანახმად ეროვნულ პარკში ვიზიტის ძირითად მოტივაციას  წარმოადგენს ლაშქრობა ველურ ბუნებაში (44 %).  42%-ს ურჩევნია ფეხით გასეირნება მანქანებისა და ცხენების გამოყენების გარეშე. გამოკითხულთა 39%-ს ურჩევნია კარავში ღამის გათენება, 28 %-ს – საოჯახო ტიპის სასტუმროებში, ხოლო 20%-ს ვიზიტორთა ცენტრში. გამოკითხულთა 65%-მა უპასუხა, რომ ტურისტული ინფრასტრუქტურა არის კარგი და არ საჭიროებს გაუმჯობესებას. ვიზიტორთა უმრავლესობამ ეროვნული პარკის შესახებ ინფორმაცია მიიღო ინტერნეტის საშუალებით ან პირადი რეკომენდაციით (ორივე თანაბრად 32%), 13%-მა ტელევიზიის ან რადიოს საშუალებით. კვლევის შედეგების მიხედვით, ეროვნული პარკის ტიპური ვიზიტორი არის 26-დან 35 წლამდე, რომელიც მოგზაურობს მეგობრებთან ერთად ფეხით და უპირატესობას ანიჭებს უბრალო, მაგრამ სრულყოფილად განვითარებულ ინფრასტრუქტურას.  

7.  სერვისებისა და შეთავაზებების გამოყენების დონე:

ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია ვიზიტორებსა და ტურიზმით დაინტერესებულ პარტნიორებს რეგულარულად სთავაზობს ბუკლეტებს. 2012-2014 წწ. რაოდენობა მოცემულია VII ცხრილში.

ცხრილი 7. მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ დარიგებული ბუკლეტების რაოდენობა

წელი	ბუკლეტების რაოდენობა
2012	11500
2013	3590
2014 (I.-VI.)	3700

2012 წლამდე ბუკლეტები გაიცემოდა უფასოდ, ხოლო 2013 წლის მეორე ნახევრიდან ბუკლეტები გახდა ფასიანი (2 ლარი)

ბ) ჩაქვისთავის ვიზიტორთა ცენტრში სხვადასხვა სერვისის შეთავაზება ხდება. სერვისებით მოსარგებლე ადამიანების რაოდენობის აღრიცხვა ხორციელდება შემოსული თანხის მიხედვით, თუმცა მომხმარებელთა ზუსტი სტატისტიკა არ არის ცნობილი. მე-8 ცხრილში ნაჩვენებია 2011-2013 წლების მონაცემები („სასტუმრო ოთახი“ იგივე შემოსავალს აღნიშნავს, რაც შემდგომში მოხდა საიჯარო ხელშეკრულების გზით („იჯარა“).

ცხრილი 8. სერვისებით სარგებლობა ჩაქვისთავის ვიზიტორთა ცენტრში (ლარებში, ბოლო მარჯვენა სვეტის გამოკლებით)

 

	2011	2012	2013	2014	2014 მომხმარებელთა რაოდენობა
კარავი	17	40	210	166	83
საძილე ტომარა	0	66	227	212.84	42
ზურგჩანთა	5	10	0	0	0
კვადროციკლი	70	0	0	0	0
საპიკნიკე ადგილი	400	520	600	2410	2000
საბანაკე ადგილი	160	130	273	908	540
ტურისტული თავშესაფარი	0	525	255	725	48
სასტუმრო ოთახი	3,950	1,700	0	1480	58
იჯარა	0	1,389	2,953	0
Zip-line	0	0	0	2115	141
სულ	4,602	4,591	4,550	8016.84

 

გ) არ არსებობს ინფორმაცია როგორც სხვა ორგანიზაციების, ასევე არც ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ  შეთავაზებული სერვისებით  სარგებლობის ინტენსივობის შესახებ. 

8.  ვიზიტორთა სერვისების მართვა:

ა) ეროვნული პარკის  ადმინისტრაციული განყოფილება  პასუხისმგებელია ვიზიტორთა სერვისების განვითარებასა და მართვაზე. აღნიშნულ განყოფილებაში არის ვიზიტორთა მომსახურების მხოლოდ ერთი სპეციალისტი. ადმინისტრაციული განყოფილების ვიზიტორთა მიმართულების ძირითადი ფუნქციები და პასუხისმგებლობებია:

ა.ა) სრული პასუხისმგებლობის აღება ვიზიტორთა პროგრამის შემუშავებასა და განხორციელებაზე;

ა.ბ) ვიზიტორთა პროგრამებისა და ინფრასტრუქტურის განვითარების მიმართულებით წინადადებების შემუშავება და ვიზიტორების ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის მონიტორინგი და მოვლა-შენარჩუნება;

ა.გ)  ეკოტურისტული სერვისებით ტურისტების უზრუნველყოფა დაცულ ტერიტორიაზე;

ა.დ) პარკის ადმინისტრაციის ვიზიტორთა ცენტრის მართვა;

ა.ე) საინფორმაციო მასალების მომზადება და გავრცელება;

ა.ვ) სტატისტიკის წარმოება .

9.  ტურიზმთან და ვიზიტორთა სერვისებთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები:

ა) ზოგიერთი ობიექტისა და სერვისის სტანდარტი არაა მაღალი;

ბ) რთული მისასვლელი გზა:

ბ.ა) ჩაქვიდან ჩაქვისთავმდე მიმავალი 15 კმ-იანი გზის მონაკვეთის მხოლოდ 10 კმ-ია ჯერჯერობით დაგებული.  ეროვნულ პარკში მიმავალი სხვა მისასვლელი გზა არ არსებობს.  პარკირების ადგილები არ არის არც ჩაქვისთავში, გარდა ვიზიტორთა ცენტრის გვერდით მდებარე შეზღუდული პარკინგის ადგილებისა და არც ეროვნული პარკის საზღვრების მახლობლად;

ბ.ბ) სოფელ ჩაქვისთავს მხოლოდ ზაფხულის სეზონზე ემსახურება ერთი ავტობუსი. სეზონის დასრულების შემდეგ კი ტრანსპორტირება მხოლოდ კვირის ზოგიერთ დღეს ხორციელდება. სხვა არანაირი საზოგადოებრივი ტრანსპორტი არ მიდის ეროვნულ პარკში;

გ) ეროვნული პარკის თანამშრომლებს და ადგილობრივ მოსახლეობას უცხო ენების ცოდნის პრობლემა აქვთ;   

დ)  კვალიფიციური გიდების ნაკლებობა;

ე) ეროვნული პარკის შესახებ  საინფორმაციო მასალის, მათ შორის რუკების ნაკლებობა;

ვ) არსებობს მარკირებული ტურისტული ბილიკების რაოდენობის  გაზრდის საშუალება ჩაქვისთავისა და კინტრიშის დამაკავშირებელი  გზის ჩათვლით;

ზ) სუვენირების / საჩუქრების მაღაზიების ნაკლებობა;

თ) სერვისების ინტერნეტით დაჯავშნის სისტემის არარსებობა;

ი) ტურისტული ინფრასტრუქტურა  ჯერჯერობით მხოლოდ ჩაქვისთავში და მის შემოგარენში გვხვდება, ვიზიტორთათვის სხვა ინფრასტრუქტურა არ აშენებულა ეროვნული პარკის მიდამოებში.

თავი V
ზონირება

მუხლი 29. მტირალას ეროვნული პარკის ფუნქციონალური ზონირება

მტირალას ეროვნული პარკის განსაკუთრებული თვისებების, მათი ამჟამინდელი მდგომარეობის, მათზე ზემოქმედების და არსებული მენეჯმენტის გეგმის შემუშავებამდე მოქმედი ფუნქციონალური ზონების გათვალისწინებით მტირალას ეროვნული პარკის ფუნქციონალური ზონები უნდა იყოს შემდეგი: (მტირალას ეროვნული პარკის ზონირება დატანილია რუკაზე დანართში 2.)

ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა

ა.ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა შექმნილია იმ ხელუხლებელი ბუნებისა და ჰაბიტატის შესანაჩუნებლად, რომლებიც ძალიან ახლოს არიან თავიანთ ბუნებრივ მდგომარეობასთან, ასევე არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევებისა და ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების ჩასატარებლად. ზონა შედგება ეროვნული პარკის იმ ნაწილებისგან, რომლებზეც ანთროპოლოგიური ზეგავლენა ძალიან უმნიშვნელოდ იყო. ეს ზონა წარმოადგენს იშვიათი, ხელუხლებელი ეკოსისტემების (წიფლნარების), იშვიათი ან გადაშენების პირას მისულ ცხოველთა და მცენარეთა ძირითად ჰაბიტატებს,  ცხოველთა ასეთ სახეობებს განეკუთვნებიან: მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx Lynx),  არჩვი (Rupicapra rupicapra). მცენარეებს შორის  გვხვდება ურთხელი (Taxus baccata), წაბლი (Castanea sativa), კაკალი (Juglans regia), ბზა (Buxus colchica), ეპიგეა (Epigea) და Rhododendron ungernii.

ბ) ვიზიტორების ზონა

ბ.ა) ვიზიტორების ზონა ეწყობა გარემოს დაცვის, რეკრეაციისა და საგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების მიზნით. ეს ზონა მოიცავს ტერიტორიებს, რომლებმაც განიცადეს მეტნაკლები ცვლილებები ადამიანის ჩარევის შედეგად, მაგრამ არ არის დაშვებული ხის ჭრა და სადაც წარმოდგენილია ეკოსისტემის ყველაზე მეტად დამახასიათებელი ნიმუშები. საჭიროებისამებრ, შესაძლოა მოხდეს აღდგენა ან კონსერვაციის მართვა. ამ ზონაში მდებარეობს ვიზიტორებისთვის საინტერესო და მიმზიდველი ადგილები, როგორიცაა: მაღალი სარეკრეაციო ღირებულებისა და ხელმისაწვდომი ბუნებრივი მახასიათებლებით გამორჩეული ადგილები. ვიზიტორთათვის განკუთვნილი ინფრასტრუქტურა არის პრაქტიკული, ადვილად გამოსაყენებელი, კონტროლის ქვეშ და მოვლილი, ამავდროულად – მრავალფეროვანი და მიმზიდველი. ამ ზონაში ასევე შედის ტერიტორიები, რომლებიც წარმოადგენენ სხვადასხვა ცხოველების ჰაბიტატებს და სამიგრაციო ბილიკებს.

გ) ტრადიციული გამოყენების ზონა

გ.ა) ტრადიციული გამოყენების ზონა ეწყობა გარემოს დაცვის, ასევე განახლებადი ბუნებრივი რესურსების ტრადიციული გამოყენების მიზნით.   ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებიც ტრადიციულად გამოიყენება პარკის მიმდებარე ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსახლეობის მიერ შეშის მოგროვების, საძოვრისა და თხილის თუ კენკრის შეგროვებისთვის. აღდგენითი ღონისძიებები შესაძლოა განხორციელდეს იმ ტერიტორიებზე, სადაც ადგილი ჰქონდა ადამიანის ჩარევას, რათა მოხდეს ეკოსისტემების მათთვის დამახასიათებელი ბუნებრივი გზით განვითარების ხელშეწყობა. შეიძლება განხორციელდეს საჭიროების შემთხვევაში კონსერვაციის მენეჯმენტი. ყველა ამ საქმიანობის განხორციელება, გარკვეული ლიმიტირების ფარგლებში, ნებადართულია ტრადიციული გამოყენების ზონაში.

მუხლი 30. მტირალას ეროვნული პარკის ფუნქციონალური ზონების ტერიტორია და საზღვრები

მტირალას ეროვნული პარკის ფუნქციონალური ზონებია:

ა) მკაცრი დაცვის ზონა - 2452,0 ჰა;

ბ) ტრადიციული გამოყენების ზონა - 5133,5 ჰა;

გ) ვიზიტორების ზონა - 8022,8 ჰა.

მუხლი 31. მტირალას ეროვნული პარკის ზონებში დაშვებული საქმიანობა

1. ბუნების მკაცრი დაცვის ზონაში აკძლულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა:

ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევის, მონიტორინგისა და ინვენტარიზაციისა;

ბ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობისა;

გ) დაცვის ღონისძიებების გატარების (დაცვის ინფრასტრუქტურის, ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება, მავნებლებთან   და დაავადებებთან  ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა).

2.  ვიზიტორთა ზონაში აკძლულია ყოველგვარი საქმიანობა გარდა:

ა)  ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების კონსერვაცია, მოვლა და აღდგენა;

ბ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური სისტემის დაცვა და მონიტორინგი; ტყის ეკოსისტემების დაცვა და აღდგენა;

გ) სამეცნიერო კვლევა და მონიტორინგი;

დ) გარემოს მონიტორინგი და კვლევა, საჭირო  აპარატურის დაყენების ჩათვლით;

ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა;

ვ) სტიქიური უბედურების, კატასტროფის, საგანგებო მდგომარეობისა და აღდგენითი სამუშაოების დროს, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო - მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება;

ზ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება;

თ) ვიზიტორებისთვის კონტროლირებადი და რეგლამენტირებული დაშვება, ფეხით, ცხენით, ველოსიპედით, თოვლის ფეხსაცმელების გადაადგილება  ძირითად ბილიკებზე. გადაადგილება ნაწილობრივ სახეშეცვლილი ბუნების ტერიტორიაზე, ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით;

ი) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის მშენებლობა, მოვლა და სარგებლობა;

კ) ხილ-კენკროვნებისა და სოკოს შეგროვება მხოლოდ ვიზიტორთა პირადი მოხმარების მიზნით;

ლ) ფუტკრის სკების  განთავსება, თუ იგი არ იწვევს სხვა საქმიანობის შეფერხებას. ფუტკრის სკების განთავსების შემთხვევაში არ უნდა მოხდეს მცენარეების მოჭრა, ნიადაგის ზედაპირის მოსწორება ან დამუშავება, დროებითი შენობა ნაგებობებისა და ინფრასტრუქტურის განთავსება და სხვა. ასევე სკების განთავსების ადგილები დაშორებული უნდა იყოს ძირითადი ტურისტული მარშრუტებიდან იმ მანძილზე, რომ საფრთხე არ შეექმნას ვიზიტორთა გადაადგილებას.

მ) დაცვის ღონისძიებების გატარება (ხანძრებთან, მავნებლებთან   და დაავადებებთან  ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა).

ნ) მოქმედი კანონმდებლობით განსაზვღული სხვა საქმიანობები;

3. ტრადიციული გამოყენების ზონაში აკძლულია ყოველგვარი საქმიანობა გარდა:

ა) ტერიტორიის ეკოლოგიური ბალანსის შენარჩუნება;

ბ) არსებული ეკოსისტემის საზღვრებში გავრცელებული გარეული ცხოველების,  მცენარეებისა და ჰაბიტატის სახეობების კონსერვაცია, დაცვა და აღდგენა;

გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური დაცვა და მონიტორინგი, დეგრადირებული ეკოსისტემების დაცვა და აღდგენა;

დ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა;

ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა;

ვ) ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით, ადგილობრივი მოსახელეობისათვის ამ მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული რესურსებით სარგებლობის დროს, ტურისტების გადაადგილებისას გამყოლის/გიდის თანხლებით, ადმინისტრაციისათვის სამსახურეობრივი საჭიროებისას;

ზ) ვიზიტორებისთვის დასაშვებია ფეხით, ცხენებით, ველოსიპედებით  გადაადგილება;

თ) დაცვისა და ეკოტურიზმისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის შექმნა და შენარჩუნება;

ი) საკადასტრო ღონისძიებების განხორციელება;

კ) დაცული ტერიტორიების მიმდებარე მოსახლეობის მიერ არამერქნული პროდუქტების გამოყენება მათი პირადი საჭიროებებისთვის მოქმედი კანონმდებლობით განსაზღვრული წესების შესაბამისად.

ლ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოება;

მ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება;

ნ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება;

ო) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობისათვის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით პირადი მოხმარების მიზნით ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობის, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობის, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობის, სოციალური ჭრების შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობის (არსებული რესურსის გათვალისწინებით გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 10 მ³-მდე საშეშე მერქანი), ძოვებისა და თიბვის (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს №242 დადგენილებით დამტკიცებული „ტყითსარგებლობის წესის“ 27¹ მუხლის „ა“, „ბ“, „გ“, „დ“ და „ე“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრულ შემთხვევებში სპეციალური დანიშნულებით ტყითსარგებლობა, ამ მენეჯმენტის გეგმის VI დანართში მოცემული რეკომენდაციების თანახმად.

პ) ფუტკრის სკების  განთავსება, თუ იგი არ იწვევს სხვა საქმიანობის შეფერხებას. ფუტკრის სკების განთავსების შემთხვევაში არ უნდა მოხდეს მცენარეების მოჭრა, ნიადაგის ზედაპირის მოსწორება ან სხვა სახით დამუშავება. ასევე სკების განთავსების ადგილები დაშორებული უნდა იყოს ძირითადი ტურისტული მარშრუტებიდან იმ მანძილზე, რომ საფრთხე არ შეექმნას ვიზიტორთა გადაადგილებას. სკების განთავსების დროს შესაძლოა მოეწყოს დროებითი ნაგებობა.

ჟ) ბუნებრივი პირობების გათვალისწინებით  ადგილობრივი მოსახლეობის სასმელი წყლით უზრუნველყოფა;

რ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება;

ს) კანონმდებლობით განსაზღვრული სხვა აქტივობები.

თავი VI
მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები

მუხლი 32.  პასუხისმგებლობა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებაზე

1. დაცული ტერიტორიების სააგენტო (სააგენტოს ცენტრალური აპარატი  და მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია) პასუხისმგებელია მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული   ღონისძიებების ორგანიზებასა და განხორციელებაზე,  მათი განხორციელების მონიტორინგსა და მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შედეგების  მიღწევაზე.

2. მენეჯმენტის გეგმა სრულდება ყოველწლიური საოპერაციო გეგმის საშუალებით. ყოველწლიური საოპერაციო გეგმა შემუშავებული იქნება სამწლიანი პერიოდისათვის, განახლდება ყოველწლიურად და მოიცავს დეტალურ განსახორციელებელ ქმედებებს, კონკრეტული ქმედებებისთვის შემუშავებული ბიუჯეტის ჩათვლით.

3. სააგენტო უზრუნველჰყოფს სხვა ორგანიზაციებისა და ექსპერტების ჩართულობასა და თანამშრომლობას გარკვეული ღონისძიებების   განხორციელებაში.

მუხლი 33. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები

1. სიტუაციურმა  ანალიზმა გამოავლინა შვიდი სხვადასხვა საკითხი, რომლებიც ასევე უზრუნველყოფენ მენეჯმენტის მიზნების პროგრამულ სტრუქტურას, ღონისძიებებსა და ზომებს, როგორიცაა:

ა) დაცვა-პატრულირება;

ბ) ბიომრავალფეროვნების კონსერვაცია და კვლევა-მონიტორინგი;

გ) ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება;

დ) ეკოტურიზმი;

ე) ეკოგანათლება;

ვ) კომუნიკაცია და საზოგადოებასთან ურთიერთობა;

ზ) ინფრასტრუქტურის განვითარება და მოვლა-შენარჩუნება;

თ) ადმინისტრაციის თანამშრომლების და ტექნიკური შესაძლებლობების გაძლიერება.

2. შემდეგი მუხლები განსაზღვრავენ პროგრამის მიზნებს მენეჯმენტის თითოეული პროგრამისათვის. ამ ღონისძიებებისა და საქმიანობების ჩამონათვალი წარმოადგენს „პარამეტრების კალათას", რომელიც უნდა შედგეს  ყოველწლიური სამოქმედო გეგმის ფარგლებში.  საგულისხმოა, რომ აღნიშნული სია არაა საბოლოო და  უნდა შეივსოს და შესწორდეს, რათა მიღწეული იქნეს პროგრამის მიზნები.

მუხლი 34. დაცვა-პატრულირება

1.  პატრულირებისა და დაცვის პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს:

      ა) ეროვნული პარკის საკონსერვაციო ღირებულებების საფრთხეები რომლებიც გამომდინარეობს ბუნებრივი რესურსების უკანონო გამოყენებიდან, განსაკუთრებით გარეულ ცხოველებზე ბრაკონიერობისა და უკანონო ჭრებისგან;

      ბ) ეროვნული პარკის დაცვისა და პატრულირების თანამშრომლების ადეკვატური ტრენინგისა და აღჭურვის უზრუნველყოფა.

2.  პატრულირებასთან და დაცვასთან დაკავშირებული პროგრამის მიზნები შემდეგია:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა)
პმ.1	ეფექტური პატრულირების შექმნა განსაზღვრულ ადგილებში.	·        შესაფერისი, დოკუმენტირებული პატრულირების პროგრამა არსებობს; ·       პატრულირების ანგარიშების არქივი არსებობს; ·       პატრულირების მონაცემები ადგილზეა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მონაცემთა ბაზაში.
პმ.2	დაცვის  განყოფილების კვალიფიკაციის ამაღლება, რათა ეფექტურად განახორციელონ პატრულირება.	·       დაცვის განყოფილების თანამშრომლებს გავლილი აქვთ შესაბამისი ტრენინგები საველე აღჭურვილობის გამოყენებაში; ·       დაცვის განყოფილების თანამშრომლებს გავლილი აქვთ ტრენინგები სხვადასხვა უნარ-ჩვევის გასაუმჯობესებლად, სამუშაო აღწერილობიდან  გამომდინარე.
პმ.3	საჭირო  ინვენტარის / აღჭურვილობის  შესყიდვა, მოვლა  და შეცვლა.	·       პატრულირებისა და მონიტორინგისთვის  ადეკვატური აღჭურვილობა ხელმისაწვდომია; ·       ბიუჯეტში გათვალისწინებულია თანხა აღჭურვილობის   შენახვისა და ჩანაცვლებისთვის.
პმ.4	ეროვნული პარკის ტერიტორიის დაცვა ადამიანების, ტრანსპორტისა და პირუტყვის უკანონო შეღწევით გამოწვეული ზარალისგან.	·       უნებართვო შეღწევების შემთხვევების რაოდენობა შემცირებულია;.

3.  დაცვისა და პატრულირების პროგრამის მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ღონისძიებებისა და ქმედებების გატარება:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად)
პმ.1	ეფექტური პატრულირების დაგეგმვა განსაზღვრულ ადგილებში.	·       საპატრულო პროგრამების შექმნა,  რომლებიც განსაზღვრავს დროს, თუ  როდის უნდა ჩატარდეს პატრულირება და  რას უნდა მიაქციონ ყურადღება რეინჯერებმა. ·       პატრულირების დაწერილი ანგარიშების გაცნობა, რათა ჩაიწეროს ყველა შესაბამისი ინფორმაცია პატრულირების დროს ჩატარებული დაკვირვევებიდან გამომდინარე. ·       დასვენების დღეებსა და ღამე პატრულირებისათვის დაწესდეს სახელფასო დანამატი.
პმ.2	დაცვის  განყოფილების კვალიფიკაციის ამაღლება პატრულირების ეფექტურად განხორციელებისათვის.	·       უნდა მოხდეს დაცვის განყოფილების თანამშრომელთა გადამზადება შემდეგი მიმართულებებით: ეფექტური კანონაღსრულება, რაც დაკავშირებულია ბუნების კონსერვაციასთან, ეფექტური კომუნიკაცია, ჯარიმის დაკისრება, პირველადი დახმარება, ბუნებრივი მემკვიდრეობის პრეზენტაცია საზოგადოებისთვის,    ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენება, GPS-მოწყობილობები, ფოტოხაფანგების გამოყენება და სხვა.
პმ.3	საჭირო  ინვენტარის / აღჭურვილობის  შესყიდვა, მოვლა  და შეცვლა.	·       დაგეგმვა და ბიუჯეტის განსაზღვრა შესაბამისი  აღჭურვილობებისათვის ყოველწლიური საოპერაციო გეგმის ფარგლებში; ·       შემუშავდეს მოვლა-შენარჩუნების გრაფიკი არსებული აღჭურვილობებისათვის,  მათ შორის საჭირო საბიუჯეტო უზრუნველყოფით და  შესყიდვის მეთოდი ტექნიკური მომსახურებისთვის; ·       გაუმჯობესდეს ტრანსპორტირების შესაძლებლობები რეინჯერებისთვის – სულ ცოტა ერთი 4WD ავტომობილი და ერთი კვადროციკლი თითოეული უბნის რეინჯერისთვის; ·       განახლდეს, გაუმჯობესდეს და უზრუნველყოფილი იყოს გარე მოწყობილობები  ყველა რეინჯერისათვის,  მაგ: უფრო ეფექტური ფანარი, ციფრული კამერები,  სათანადო ცეცხლსასროლი იარაღი თავდაცვისთვის, წყალგაუმტარი უნიფორმები, ჩექმები, ღამით ხედვის მოწყობილობები, პირველადი სამედიცინო დახმარების კომპლექტები, საველე სამზარეულოს კომპლექტი, ბინოკლები და ინსტრუმენტები ბილიკისა და ინფრასტრუქტურის შენარჩუნებისთვის. ·       თავშესაფრების მოწყობა შესაფერის ადგილებში რეინჯერებისთვის ორ-დღიანი და  ღამის პატრულირებისთვის.
პმ.4	ეროვნული პარკის ტერიტორიის დაცვა ადამიანების, ტრანსპორტისა და პირუტყვის უკანონო შეღწევისგან გამოწვეული ზარალისგან	·       შენარჩუნდეს ტყის ყველა გზა და ბილიკი კარგ მდგომარეობაში, რათა მოხდეს ეროზიის თავიდან აცილება; ·       რეგულარულად შემოწმდეს და შენარჩუნდეს ძოვების და ტრანსპორტის უკანონო შეღწევის  საწინააღმდეგო ბარიერები; ·       გაკეთდეს მანიშნებლები ეროვნული პარკის ყველა ძირითად შესასვლელთან.

მუხლი 35. ბიომრავალფეროვნების კონსერვაცია და კვლევა 

1.  ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციისა და კვლევის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს:

ა) ინფორმაციის ნაკლებობა ეროვნულ პარკში სახეობების გავრცლების შესახებ და შესაბამისად ეროვნული პარკის სხვადასხვა ნაწილების მნიშვნელობის შესახებ  სახეობების კონსერვაციისთვის;

ბ) ინფორმაციის ნაკლებობა სახეობათა პოპულაციებისა და ჰაბიტატების მდგომარეობის შესახებ;

გ) სახეობათა პოპულაციებისა და ჰაბიტატების მდგომარეობის მონიტორინგისთვის სუსტი ან არარსებული გეგმები და მეთოდოლოგიები;

დ) სახეობათა და ჰაბიტატების კონსერვაციის სტრატეგიების არარსებობა;

ე) ეროვნული პარკის კონსერვაციული ღირებულებების საფრთხე უცხო ინვაზიური სახეობებისგან;

ვ) ეროვნული პარკის კონსერვაციული ღირებულებების საფრთხე დაავადებებისგან.

2.  სამეცნიერო კვლევასთან დაკავშირებით შემდეგი ორი სტრატეგია უნდა იქნეს გათვალისწინებული:

ა)  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ უნდა განახორციელოს და მხარი დაუჭიროს ისეთ კვლევას, რომელიც დაეხმარება ადმინისტრაციას ეროვნული პარკის მიზნების მიღწევაში;

ბ) დამატებით უნდა აღინიშნოს, რომ ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ ნება უნდა დართოს ისეთი სახის კვლევის ჩატარებას, რომელიც მიმართულია ცოდნის გაფართოებისკენ, თუმცა არ აქვს უშუალო კავშირი ეროვნული პარკის ამოცანებთან და, რაც არ ახდენს ნეგატიურ გავლენას ეროვნული პარკის ბუნებრივ ღირებულებებზე (განსაკუთრებით მკაცრი დაცვის ზონაში).

3.  ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციასა და კვლევასთან დაკავშირებული პროგრამის  მიზნები შემდეგია:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეულ იქნა მიზანი თუ არა)
პმ.5	ეროვნული პარკის ბუნებრივი მახასიათებლების  და მათი საკონსერვაციო ღირებულებების  შესახებ ინფორმაციის მოგროვება ხელმისაწვდომი და შესაფერისი ფორმით, რათა ხელი შეეწყოს ეროვნული პარკის სათანადო კონსერვაციასა  და პოპულარიზაციას.	·       მონაცემები არსებობს ყველა საჭირო ინვენტარიდან; ·       ყველა მიღებული მონაცემისთვის  შეიქმნა მონაცემთა ბაზა; ·       ბუნებრივი ღირებულებების შესახებ არსებობს საკმარისი ინფორმაცია ეროვნული პარკის ეფექტური კონსერვაციისა და მხარდაჭერისათვის.
პმ.6	საკვანძო ჰაბიტატების, სახეობებისა და სხვა საკონსერვაციო ინტერესის ფენომენთა კონსერვაციის პროგრამების შემუშავება და განხორციელება.	·       მონიტორინგისა და კვლევის მეთოდოლოგია შემუშავებულია; ·       საკვანძო ჰაბიტატები და სახეობები განსაზღვრულია. საკონსერვაციო პროგრამები  შემუშავებულია და განხორციელებული;  ·       თვალსაჩინო ხეები ინდენტიფიცირებულია და ხდება მათი მდგომარეობის მონიტორინგი.
პმ.7	ბზის (Buxus Colchica)  მდგომარეობის და სხვადასხვა დაავადების  დინამიკის მონიტორინგი, რომლებიც აზიანებენ მას.	·       ბზის დაავადებების შესახებ ჩატარდა შემდგომი კვლევები მტირალას ეროვნული პარკის ბზის ბუნებრივ ტყეებში. ·       ეროვნული პარკის გენოფონდიდან გენეტიკურად რეზისტენტული მცენარეული მასალის მოძიება და გავრცელება  (მაგ: ბათუმის ბოტანიკური ბაღი).   ● ბზის მონიტორინგის გეგმა შემუშავებული და    განხორციელებულია.
პმ. 8	ინვაზიური სახეობების მონიტორინგი.	·       ინვაზიური სახეობების დოკუმენტირებული გეგმა არსებობს და ხორციელდება.
პმ.9	კვლევით ინსტიტუტებთან თანამშრომლობის განვითარება.	·       კვლევით ინსტიტუტებთან თანამშრომლობის გაფართოება.
პმ.10	დაცულ ტერიტორიაში კულტურულ მცენარეთა ველური მონათესავე სახეობების (ბუნებაში შეგროვებული და სამკურნალო მცენარეების ჩათვლით) იდენტიფიკაცია და გეგმების შექმნა მათი კონსერვაციისთვის.	·       კულტურულ მცენარეთა ველური მონათესავე  სახეობების (ბუნებაში შეგროვებული და სამკურნალო მცენარეების ჩათვლით) გავრცელების რუკა და საკონსერვაციო გეგმები არსებობს.

4.  პროგრამის მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ღონისძიებებისა და

ქმედებების გატარება:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად)
პმ.5	ეროვნული პარკის ბუნებრივი მახასიათებლებისა და მათი საკონსერვაციო ღირებულებების  შესახებ ინფორმაციის მოგროვება ხელმისაწვდომი და შესაფერისი ფორმით, რათა მოხდეს ეროვნული პარკის სათანადო კონსერვაციისა  და პოპულარიზაციის ხელშეწყობა.	·       განხორციელდეს  ფაუნის, ფლორის, ჰაბიტატებისა და ტყის დეტალური ინვენტარიზაცია; ·       სახეობების კატეგორიზაცია მათი საკონსერვაციო ღირებულების მიხედვით.
პმ.6	საკვანძო ჰაბიტატების, სახეობებისა და სხვა საკონსერვაციო ინტერესის ფენომენთა კონსერვაციის პროგრამების შემუშავება და განხორციელება.	·       საკვანძო სახეობებისა და ჰაბიტატების საკონსერვაციო და მონიტორინგის პროგრამების შემუშავება და მათი განხორციელების დაწყება.   ·       გამოვლინდეს ასაკითა და ზომით გამორჩეული ხეები და გატარდეს სპეციალური ზომები ამ ხეების მათთვის ხელსაყრელ, ჯანსაღ პირობებში კონსერვაციისთვის. ·       კვლევისა და მონიტორინგის ჩატარება სხვა მნიშვნელოვან საკითხებზე, როგორიცაა -ინვაზიური უცხო სახეობები, კლიმატი და სხვა.
პმ.7	ბზის (Buxus Colchica)  მდგომარეობის და სხვადასხვა დაავადებების  დინამიკის მონიტორინგი, რომლებიც აზიანებენ მას.	·        ბზის დაავადებების  კომპლექსური კვლევის შესაძლებლობების შესახებ მტირალას ეროვნული პარკის ბზის ბუნებრივ ტყეებში; ·       შემუშავდეს და განხორციელდეს მონიტორინგის გეგმა  ბზის (Buxus colchica) მდგომარეობისა და დაავადების დინამიკის შესახებ; ●  იდენთიფიცირება რეზისტენტული მცენარეების დაავადებასთან მიმართებაში გენეტიკური გენოფონდის შენარჩუნებისთვის.
პმ.8	ინვაზიური სახეობების მონიტორინგი	·        შემუშავდეს და განხორციელდეს ინვაზიური სახეობების მონიტორინგის გეგმა.
პმ. 9	კვლევით ინსტიტუტებთან თანამშრომლობის განვითარება.	·       გაძლიერდეს კონტაქტები უნივერსიტეტებსა და სხვა აკადემიურ ინსიტუტებთან, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს ბათუმის სახელმწიფო უნვიერსიტეტსა და ბათუმის ბოტანიკურ ბაღს. მოხდეს მათთვის საკვლევი თემების შეთავაზება  და ხელი შეეწყოს კვლევით საქმიანობას.
პმ.10	დაცულ ტერიტორიაში კულტურულ მცენარეთა ველური მონათესავე სახეობების (ბუნებაში შეგროვებული და სამკურნალო მცენარეების ჩათვლით) იდენტიფიკაცია და გეგმების შექმნა მათი კონსერვაციისთვის.	·       კულტურულ მცენარეთა ველური მონათესავე სახეობების (ბუნებაში შეგროვებული და სამკურნალო მცენარეების ჩათვლით) შესწავლა, რუკაზე დატანა  და გეგმების შექმნა მათი კონსერვაციისთვის.

მუხლი 36. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება

1.  ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს:

ა) ეროვნული პარკის მიმდებარე სოფლების მოსახლეობის  განუწყვეტელი მოთხოვნა ხე-ტყესა და საშეშე მერქანზე;

ბ) თაფლის წარმოების მნიშვნელობა როგორც შემოსავლის წყარო ადგილობრივი მოსახლეობისთვის და ეროვნული პარკის როლი თაფლის წარმოების შემდგომ განვითარებაში.

2.  ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამის მიზნებია: 

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა)
პმ.11	ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსების შეზღუდული გამოყენება, რათა მიმდებარე სოფლების მოსახლეობამ შეინარჩუნოს საცხოვრებელი პირობები.	·       სოციალურ-ეკონომიკური კვლევის მონაცემები  გვიჩვენებს, რომ მოსახლეობას აქვს ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის განცდა.
პმ.12	ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას აქვს შესაძლებლობა შეაგროვოს და შეაფასოს ბუნებრივი რესურსების მოხმარების მონიტორინგისთვის საჭირო ყველა მონაცემი.	·        ეროვნულ პარკში არსებობს GIS-ის მონაცემები და პროგრამა; ·       არსებობს მონაცემთა შეგროვებისა და კონსერვაციის მართვის მეთოდოლოგიები.

3.  მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ქმედებების და აქტივობების

განხორციელება:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად)
პმ.11	ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსების შეზღუდული გამოყენება რათა მიმდებარე სოფლების მოსახლობამ შეინარჩუნოს საცხოვრებელი პირობები	·       გაგრძელდეს შეშის გაცემა ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ტრადიციული გამოყენების ზონიდან მენეჯმენტის გეგმით დადგენილ ფარგლებში; ·       სკების ჩადგმის წახალისება ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში.
პმ.12	ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას აქვს შესაძლებლობა შეაგროვოს და შეაფასოს ბუნებრივი რესურსების მოხმარების მონიტორინგისთვის საჭირო ყველა მონაცემი.	·        შეიქმნას და განხორციელდეს სისტემა ბუნებრივი რესურსების გამოყენებისთვის საჭირო მონაცემების შეგროვების, შენახვისა და ანგარიშის წარმოებისთვის.

მუხლი 37. ეკოტურიზმი

1.  ეკოტურიზმის პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს:

ა) არსებული ტურისტული შესაძლებლობების არაადეკვატური მოვლა-პატრონობა;

ბ) სერვისის სუსტი  სტანდარტები;

გ) პროდუქტებისა და სერვისების პოტენციური მომწოდებლების სუსტი სამეწარმეო კულტურა;

დ) ადგილობრივი პროდუქციის სუსტი მარკეტინგი და გაყიდვა;

ე) ეროვნულ პარკში ტურისტების რაოდენობის გაზრდის შესაძლებლობები, რაც გაზრდის ეროვნული პარკის მხარდაჭერას და ადგილობრივი მოსახლეობის პოტენციალს, მიიღონ შემოსავალი პროდუქტებისა და სერვისების შეთავაზებით.

2.  ეკოტურიზმის პროგრამის მიზნები შემდეგია:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისთვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზნები თუ არა)
პმ.13	არსებული შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების გაუმჯობესება.	·       არსებული შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების სტანდარტი დამაკმაყოფილებელია; ·       ვიზიტორები გამოხატავენ კმაყოფილებას შესაძლებლობებით, პროდუქციითა და სერვისებით.
პმ.14	დამატებითი შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების შექმნა კონცეფციის მიხედვით, რომელიც ითვალისწინებს განვითარების მოთხოვნებსა და ლიმიტებს.	·         კონცეფცია არსებობს და შეესაბამება ეროვნული პარკის მოთხოვნილებების დონესა და გამტარუნარობის შესაძლებლობებს; ·         კონცეფციის შესაბამისად შექმნილია დამატებითი შესაძლებლობები, პროდუქცია და სერვისები.
პმ.15	სხვა სუბიექტების მიერ შემოთავაზებული  პროდუქციისა და სერვისების გაუმჯობესების შესაძლებლობა.	·       ეროვნული პარკის დამხმარე ზონაში არსებული ობიექტები, რომლებიც ჩართული არიან ეკო-ტურისტულ საქმიანობაში, მათი სერვისი და პროდუქცია აკმაყოფილებს დაწესებულ სტანდარტებს.
პმ. 16	მტირალას ეროვნული პარკის, როგორც ეკო-ტურისტული დანიშნულების ადგილის გაუმჯობესებული მარკეტინგი.	·       ეროვნული პარკის, როგორც ეკო-ტურისტული დანიშნულების ადგილის შესახებ სარეკლამო ინფორმაცია უფრო ფართოდ ვრცელდება შესაბამისი მედია საშუალებებით.
პმ. 17	ადგილობრივი მოსახლეობა გაზრდილ სარგებელს იღებს ეკო-ტურიზმიდან.	·       სოციალურ-ეკონომიკური კვლევის მონაცემები აჩვენებს, რომ გაცილებით მეტი ოჯახი იღებს უფრო მეტ შემოსავალს ეკოტურიზმიდან.

3.  მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ქმედებებისა და

ღონისძიებების განხორციელება

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად)
პმ.13	არსებული შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების გაუმჯობესება.	·       უნდა შემუშავდეს და განხორციელდეს არსებული ინფრასტრუქტურის მოვლისა და შენახვის გეგმა, მათ შორის: ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასთან ვიზიტორების მიერ გამოყენებული ტერიტორია, ვიზიტორთა ცენტრი ჩაქვისთავში, ტურისტული  თავშესაფარი, ბილიკები, მათი ნიშნულები და საინფორმაციო დაფები, საპიკნიკე ადგილებისა და ცეცხლის დასანთები ადგილები, წყალმომარაგების ობიექტები და სხვა; ·       ჩაქვისთავის ვიზიტორთა ცენტრის მიერ მოწოდებული სერვისების გაუმჯობესება შემდეგი მიმართულებებით: ა) ვიზიტორთა ცენტრის თანამშრომლებს ჩაუტარდეთ ტრენინგი ინგლისურ ენაში; ბ) განახლდეს და გაუმჯობესდეს გამოფენა; გ) აშენდეს სპეციალური ბილიკი შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებისთვის; დ) მომზადდეს და დარიგდეს ეროვნული პარკის უკეთესი ხარისხის რუკები. ·           ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასა და აჭარის ა/რ მთავრობას, ქობულეთის, ხელვაჩაურისა და ქედის მუნიციპალიტეტებსა და ადგილობრივ არასამთავრობო ორგანიზაციებს (მთა-ბარი) შორის დაარსდეს კოორდინაცია ტურიზმის პროდუქციასა და სერვისების, ტურიზმის მარკეტინგის თემებზე. ·           მოიძებნოს საშუალება ეროვნული პარკის მიმართულებით რეგულარული ტრანსპორტის დანიშვნისა და  მოსახერხებელი მისადგომი ადგილებისთვის ტურისტულ სეზონზე მაინც. ·           გაუმჯობესდეს ეროვნულ პარკთან მისასვლელი გზები და აღიჭურვოს საკმარისი ტევადობის პარკინგის ტერიტორიებით იმ ადგილზე, საიდანაც იწყება ტურისტების ბილიკი. ·           გადაიხედოს ტურისტებისთვის განკუთვნილი კითხვარი და შეიცვალოს საჭიროების მიხედვით. ·           ჩამოშორდეს დაზიანებული ინფრასტრუქტურა დროულად. ·           4-6 ადამიანის ტევადობის უფრო მეტი თავშესაფრების მშენებლობა, რომელიც აღჭურვილი იქნება მხოლოდ ძირითადი აღჭურვილობით.
პმ.14	დამატებითი შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების შექმნა კონცეფციის მიხედვით, რომელიც ითვალისწინებს განვითარების მოთხოვნებსა და ლიმიტებს.	·         შემუშავდეს და განხორციელდეს კონცეფცია. საჭიროებების შეფასებისა და განვითარების ლიმიტების შედეგებზე დაყრდნობით, კონცეფცია უნდა მოიცავდეს: o    ახალი საფეხმავლო ბილიკების (შემოთავაზება იხილეთ დანართში 2დ) მოწყობა, რათა მოხდეს რამდენიმე-დღიანი ტურებისა შეთვაზება; o    დამატებითი ღამისთევის თავშესაფრების აშენებას 4-6 ადამიანის ტევადობით; o    უფრო ხანგრძლივი დროით გაჩერებისთვის კოტეჯების მოწყობა.   ·         ძირითადი ტურისტული სეზონის დადგომამდე წარედგინოს განახლებული ინფორმაცია ეროვნული პარკის შესახებ ტურისტულ სააგენტოებსა და საინფორმაციო ცენტრებს.
პმ.15	სხვა აქტორების მიერ მოწოდებული შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების გაუმჯობესება.	·  ადგილობრივი მეწარმეებისა და სერვის პროვაიდერებისთვის სურსათის უსაფრთხოებისა და სერვისების სტანდარტების თემაზე ტრენინგების ჩატარების იდეის პოპულარიზაცია პარტნიორებთან.
პმ.16	მტირალას ეროვნული პარკის, როგორც ტურისტული დანიშნულების ადგილის გაუმჯობესებული მარკეტინგი.	·       შემუშავდეს და განხორციელდეს ტურიზმის მარკეტინგის გეგმა.
პმ.17	ადგილობრივი მოსახლეობა მეტ სარებელს იღებს ეკო-ტურიზმიდან.	·       ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ეკო-ტურიზმიდან შემოსავლის წარმოების შესაძლებლობების შესახებ ცნობიერების გაზრდის მიზნით ღონისძიებების ჩატარების იდეის პოპულარიზაცია პარტნიორებთან.

მუხლი 38. ეკოგანათლება

1.  ეკოგანათლების პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს:

ა) ეროვნული პარკს გააჩნია ეკო-განათლების უფრო მეტი პოტენციალი, ვიდრე გამოყენებულია ამ მომენტისათვის.

ბ) ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მიერ ორგანიზებული ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებები შეიძლება იყოს მრავალმხრივი, გაუმჯობესებული უკეთესი ეკოსაგანმანათლებლო მასალებითა და  სკოლებთან და სკოლის მასწავლებლებთან მეტი ინტენსიური თანამშრომლობით.

2.  ეკოგანათლებასთან დაკავშირებული პროგრამის მიზნები მდგომარეობს შემდეგში:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა)
პმ.18	ადგილობრივი მოსახლეობის გაზრდილი ინფორმირებულობა   ეროვნული პარკის ბუნების, ზოგადად ბუნების და მისი მნიშვნელობის შესახებ.	·       სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებზე მორგებული დოკუმენტირებული ეკოგანათლების გეგმა არსებობს და განხორციელება; ·       ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში არსებობს სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისთვის განკუთვნილი ეკოსაგანმანათლებლო მასალები; ·       ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მიერ ორგანიზებულ ღონისძიებებში ჩართული სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფების რაოდენობა შეესაბამება გეგმას.

3.  ღონისძიებები და ქმედებები, რომლებიც უნდა გატარდეს დასახული მიზნების მისაღწევად, შემდეგია:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად)
პმ.18	ადგილობრივი მოსახლეობის გაზრდილი ინფორმირებულობა   ეროვნული პარკის ბუნების, ზოგადად ბუნების და მისი მნიშვნელობის შესახებ.	·       სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისთვის განკუთვ ნილი ეკოსაგანმანათლებლო გეგმის შემუშავება და განხორციელება. გეგმა შეიძლება მოიცავდეს: o  ეკოსაგანმანათლებლო სემინარების ორგანიზება სკოლებსა და ბუნებაში; o  საველე სემინარებისა და ეკობანაკების  ორგანიზება, რომლებიც შედგება პრაქტიკული სამუშაოებისგან და თამაშებისგან; o  შეიქმნას მცირე საგანმანათლებლო რესურს-ცენტრი ჩაქვში არსებულ ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის შენობაში; o  ორგანიზება გაუკეთდეს გაცვლით პროგრამებს რეგიონის სკოლებისთვის; o  ადგილობრივ სკოლებში საჩვენებლად გამოიფინოს ინფორმაცია ეროვნული პარკის შესახებ; o  უზრუნველყოფილი იყოს მასწავლებელთათვის ტრენინგის ჩატარება ეროვნული პარკისა და ეკოგანათლების შესახებ რეგიონის სკოლებში.  სკოლებში ბუნების კლუბების შექმნის მხარდაჭერა; o  სოფლის ფესტივალების გამოყენება, სადაც შესაძლებელი იქნება ეკოსაგანმანათლებლო და საინფორმაციო მასალების გავრცელება ან ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარება; o  შეიქმნას ინტერაქტიული საგანმანათლებლო ბილიკი ეროვნულ პარკში; ·       მომზადდეს ეკოსაგანმანათლებლო მასალები სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისთვის ეკო-საგანმანათლებლო გეგმის განხორციელების მხარდასაჭერად.

მუხლი 39. კომუნიკაცია და საზოგადოებასთან ურთიერთობა

1. კომუნიკაციისა და საზოგადოებასთან ურთიეთობის პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს:

ა) ადგილობრივი მოსახლეობის უკმაყოფილება ეროვნული პარკის შესაძლო უარყოფითი ზეგავლენის გამო მათ საარსებო წყაროზე;

ბ) ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსების უკანონო გამოყენება

2.  კომუნიკაციასა და საზოგადოებასთან ურთიეთობის პროგრამასთან დაკავშირებული მიზნები შემდეგია:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა)
პმ.19	ეროვნული პარკისა და მისი ადმინისტრაციის გაზრდილი მხარდაჭერა, განსაკუთრებით იმ ხალხის მიერ, რომელთა საარსებო წყაროებზე ზეგავლენას ახდენს ეროვნული პარკი.	·       სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისთვის შემუშავებული დოკუმენტირებული საკომუნიკაციო და საზოგადოებასთან ურთიერთობის გეგმა არსებობს და ხორციელდება; ·       ყოველწლიური სოციალურ-ეკონომიკური კვლევის მონაცმები აჩვენებს ეროვნული პარკისა და ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის გაზრდილ მხარდაჭერას. ·       მცირდება ეროვნული პარკში წესების დარღვევის რაოდენობა.

3.  პროგრამის მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ღონისძიებებისა და ქმედებების გატარება:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად)
პმ.19	ეროვნული პარკისა და მისი ადმინისტრაციის მიმართ გაზრდილი მხარდაჭერა, გასაკუთრებით იმ ხალხის მიერ, რომელთა საარსებო წყაროებზე ზეგავლენას ახდენს ეროვნული პარკი.	·       საკომუნიკაციო და საზოგადოებასთან ურთიერთობის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. გეგმა უნდა მოიცავდეს: o  უფასო ტურების ორგანიზება მიმდებარე სოფლების მოსახლეობისთვის წელიწადში რამდენჯერმე; o  შეიქმნას და  პრეზენტაცია გაკეთდეს ეროვნული პარკის კომერციული რეკლამის ტელევიზიისა და რადიოს საშუალებით ფართო რეგიონული მასშტაბით. o  საინფორმაციო მასალის შექმნა და გავრცელება, რომელიც აღწერს ეროვნული პარკის ღირებულებებს; o  მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ ინფორმაცია გამოქვეყნდეს ვებგვერდებზე.

მუხლი 40. ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და მოვლის პროგრამა

1.  პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს:

ა) მოვლა-შენარჩუნების გეგმის არარსებობა;

ბ) არსებული ინფრასტრუქტურის მოვლა-შენარჩუნებისთვის არაადეკვატური დაფინანსება.

2.  ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და მოვლასთან დაკავშირებული  პროგრამის მიზნებია:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა)
პმ.20	მტირალას ეროვნული პარკის ინფრასტრუქტურის მოვლის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.	·  მოვლის გეგმა არსებობს და ხორციელდება.
პმ.21	არსებული ინფრასტრუქტურის მოვლისთვის  ადეკვატური  ფინანსები ხელმისაწვდომია.	·  ადეკვატური ფინანსები გაწერილია ბიუჯეტში და გამოიყენება ინფრასტრუქტურის მოვლისათვის.

3.  ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და მოვლის პროგრამის მიზნების

მისაღწევად შესაძლო ღონისძიებები და ქმედებები:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის)	სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად)
პმ.20	მტირალას ეროვნული პარკის ინფრასტრუქტურის მოვლის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.	·   გეგმის შემუშავება რომელშიც ჩამოთვლილი იქნება რეგულარული და არარეგულარული ღონისძიებები არსებული ინფრასტრუქტურის შესანარჩუნებლად ფინანსური საჭიროებების ჩათვლით.
პმ.21	უზრუნველყოფილია ადეკვატური ფინანსური რესურსები არსებული ინფრასრტრუქტურის მოსავლელად.	·  მოვლის გეგმის შესაბამისად გაიწეროს ბიუჯეტი ინფრასტრუქტურის შენარჩუნებისთვის.

 

მუხლი 42. ადმინისტრაციის თანამშრომლებისა და ტექნიკური შესაძლებლობების გაძლიერება

1. ადმინისტრაციის თანამშრომლებისა და ტექნიკური შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს:

ა)  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას ესაჭიროება საშტატო ერთეულის გაზრდა;

ბ) ცოდნასა და უნარებში არსებული ხარვეზები რომლებიც ხელს უშლის ადმინისტრაციას მისი ზოგიერთი ფუნქციის ეფექტურად განხორციელებაში;

გ) სისტემებისა და პროცედურების არარსებობა ან მათი სისუსტე, რომლებიც ხელს უშლის ადმინისტრაციას მისი ზოგიერთი ფუნქციის ეფექტურად განხორციელბაში;

დ) აუცილებელი აღჭურვილობის ზოგიერთი ნივთის ნაკლებობა;

ე) ეროვნული პარკის მდგრადი დაფინანსება;

ვ) არსებულ და პოტენციურ ახალ პარტნიორებთან უფრო მჭიდრო და ეფექტური თანამშრომლობის საჭიროება.

2.  ადმინისტრაციის თანამშრომლებისა და ტექნიკური შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამის მიზნები შემდეგია:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მომქმედების ვადის დასასრულისთვის)	ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა)
პმ.22	ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის თანამშრომლების შემადგენლობა შეესაბამება ადმინისტრაციის ფუნქციებსა და სამუშაოს რაოდენობას; თანამდებობები უკავიათ შესაბამისი კვალიფიკაციის და საკმარისი ცოდნისა და უნარების მქონე პირებს, რომლებიც თავიანთ ფუნქციებს ეფექტურად ასრულებენ.	·         პერსონალის შესაბამისობა; ·         პერსონალს გააჩნია მათ მიერ თანამდებობებისთვის შესაფერისი კვალიფიკაცია, ცოდნა და უნარები.
პმ. 23	ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისთვის გამოყოფილი რესურსები საკმარისია ყველა აუცილებელი საქმიანობის განსახორციელებლად.	·       სახელმწიფო ბიუჯეტისა და სხვა წყაროების მიერ გამოყოფილი დაფინანსება საკმარისია.
პმ. 24	დამყარდეს უფრო აქტიური თანამშრომლობა პარტნიორებთან.	·       ადმინისტრაციასა და სხვადასხვა პარტნიორს შორის ჩატარებული შეხვედრების რაოდენობა.

3. პროგრამის მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ღონისძიებებისა და ქმედებების გატარება:

№	მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მომქმედების ვადის დასასრულისთვის)	სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად)
პმ.22	ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია დაკომპლექტებულია  თანამშრომლებით, რომლებიც შეესაბამებიან ადმინისტრაციის ფუნქციებსა და  დატვირთვას;   პოზიციები უკავიათ  სათანადო კვალიფიკაციის, საკმარისი ცოდნისა და უნარ-ჩვევების მქონე ადამიანებს, რათა მათ შეძლონ თავიანთი ფუნქციების ეფექტურად განხორციელება.	·  გადაიხედოს და შესწორდეს საშტატო შემადგენლობა, რათა ის უკეთესად შეესაბამებოდეს ადმინისტრაციის ფუნქციებსა და დატვირთვას (მაგ: ეკოგანათლების სპეციალისტი). ·         გაუმჯობესდეს ადმინისტრაციის თანამშრომელთა კვალიფიკაცია, ცოდნა და გამოცდილება მიზნობრივი სამუშაო ტრენინგებით, მათ შორის შემდეგ თემებზე: ა) ადამიანური რესურსების მართვა; ბ)  ეკოლოგიის პრინციპები - ბუნებრივი რესურსების გამოყენებ და ა.შ. გ) ეკოგანათლება; დ)  GIS პროგრამის გამოყენება, მაგალითად, აღრიცხვა და მონიტორინგი სახეობებისა და ჰაბიტატების ინფორმაციის შესახებ; ე) სახეობებისა და ჰაბიტატების მონიტორინგი; ვ) ინგლისური ენა; ზ)  რუკების ამოცნობა; თ) ეფექტური კომუნიკაცია საზოგადოებასთან; ი) პირველადი დახმარება.
პმ. 23	ფინანსური რესურსები საკმარისია ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისათვის, რათა აწარმოოს ყველა საჭირო ღონისძიება.	·       გაგრძელდეს თანამშრომლობა ,,კავკასიის ბუნების ფონდთან“ ·       თანამშრომლობის დამყარება UNDP / GEF  „აჭარის დაცული ტერიტორიების მხარდაჭერა" პროექტის ფარგლებში. ·       სხვა დაფინანსების წყაროების  ძიება კონკრეტული ინვესტიციებისთვის.
პმ. 24	პარტნიორებთან დამყარდეს უფრო აქტიური თანამშრომლობა.	·       დამყარდეს თანამშრომლობა  ქობულეთის დაცულ ტერიტორიებთან, კინტრიშის დაცული ტერიტორიებისა და მაჭახელას ეროვნული პარკის ადმინისტრაციებთან, რათა გამოვლინდეს, დაიგეგმოს და განხორციელდეს ერთობლივი ღონისძიებები, რომლებიც განსაკუთრებით დაკავშირებულია ეკო-ტურიზმთან, ეკო-განათლებასთან, კომუნიკაციასა და საზოგადოებასთან ურთიერთობასთან.

თავი VII
მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი

მუხლი 43. ინდიკატორები და მათი შერჩევის დასაბუთებული ახსნა-განმარტება

პროგრამის მიზნებისთვის  მენეჯმენტის გეგმის შესრულების ინდიკატორები აღწერილია VI თავში. მაჩვენებლები შეირჩა გაზომვის პრინციპების შესაბამისად (რაოდენობრივი და თვისებრივი).

მუხლი 44. მონიტორინგი, რომელიც მოიცავს მენეჯმენტის გეგმის მიზნების პროგრესის მონიტორინგსაც 

1.  მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი ორიენტირებულია მტირალას ეროვნული პარკის  ადმინისტრაციისთვის ინფორმაციის მიწოდებაზე, რათა ხელი შეუწყოს უწყვეტ ადაპტურ მართვას. უწყვეტი ადაპტური მართვა არის მენეჯმენტის ქმედებებისა და ღონისძიებების გადახედვის პროცესი და ახალი ინფორმაციის მიღებისა და უკვე არსებული პრაქტიკის ფონზე.

2.  ადმინისტრაცია განახორციელებს მონიტორინგს დროის სამი ინტერვალით:

ა) წლიური მონიტორინგი:

ყოველი წლის ივნისში მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია მოამზადებს ანგარიშს ქმედებებისა და საქმიანობების შესახებ, რომლებიც განხორციელდა და მოხდება მათი შედარება მენეჯმენტის გეგმის VI თავში გადმოცემულ  ქმედებებთან და ღონისძიებებთან. ანგარიში უზრუნველყოფს სამწლიანი სამოქმედო გეგმის განხილვისა და განახლების საფუძველს, რომელიც თავის მხრივ წლიური ბიუჯეტის წარდგენის წინაპირობა იქნება;

ბ) მენეჯმენტის ეფექტურობის სამწლიანი მონიტორინგი: 

მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მესამე და მეექვსე წლების დასასრულისკენ ადმინისტრაცია ჩაატარებს მენეჯმენტის ეფექტურობის  შეფასებას მენეჯმენტის ეფექტიანობის გამოთვლის საშუალებით (METT).

გ) ყოვლისმომცველი მიმოხილვა:

მენეჯმენტის გეგმის მიმდინარეობის მეექვსე წელს ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია განახორციელებს ყოვლისმომცველ, განახლებულ სიტუაციურ ანალიზს, მიზნებისა და ქმედებების  მიმოხილვას.  განახლებული სიტუაციის ანალიზი, მიმოხილული მიზნები და ქმედებები უზრუნველყოფს ახალი ექვსწლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების საფუძველს.

დანართი

დანართი 1. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების დროს გამოყენებული ინფორმაციის წყაროები

დანართი 2. რუკები

ა) მტირალას ეროვნული პარკის ადგილმდებარეობის, საზღვრებისა, და ინფრასტრუქტურის რუკა;

ბ) მტირალას ეროვნული პარკის რესურსებით სარგებლობის რუკა;

გ) მტირალას ეროვნული პარკის ზონირების რუკა;

დ) მტირალას ეროვნული პარკის  დამატებითი შესაძლო საფეხმავლო ბილიკების რუკა.

დანართი 3. მტირალას ეროვნული პარკის  ფლორის სახეობების სიები

ა) ფლორა;

ბ) სოკოები.

დანართი 4. მტირალას ეროვნული პარკის ფაუნის სახეობების სიები

ა) ძუძუმწოვრები;

ბ) ფრინველები;

გ) ქვეწარმავლები;

დ) ამფიბიები;

ე) თევზები;

ვ) უხერხემლო ცხოველები.

დანართი 5. მტირალას ეროვნული პარკის  ზონის გეოგრაფიული კოორდინატები

ა) მტირალას ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის კოორდინატები;

ბ) მტირალას ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის კოორდინატები;

გ) მტირალას ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ზონის კოორდინატები.

დანართი 6. საშეშე მერქნის მიწოდების პოლიტიკა მტირალას ეროვნულ პარკში

დანართი 1.  მენეჯმენტის გეგმის შემუშავებისას გამოყენებული ინფორმაციის წყაროები

Bukhnikashvili & Kandaurov 2002*: Bukhnikashvili, A. & Kandaurov, A., 2002. The annotated list of mammals of Georgia. Proceedings of the Institute of Zoology, Tbilisi, XXI: 319-336

Elanidze, 1983. Freshwater fish of Georgia. Tbilisi, Metsniereba (in Russian)

E.Sh.Kvavadze, A.I. Pataridze 2002 List of Small-Bristly Worms (Annelida, Oligochaeta) of Georgia Vol XXI 

Mumladze, L., Tarkhnishvili, D., & Murtskhvaladze, M. (2013). Systematics and Evolutionary History of Large Endemic Snails from the Caucasus (Helix buchii and H. goderdziana)(Helicidae). American Malacological Bulletin, 31(2), 225-234.

Boris Sket & Valerija Zakšek (2009). "European cave shrimp species (Decapoda: Caridea: Atyidae), redefined after a phylogenetic study; redefinition of some taxa, a new genus and four newTroglocaris species". Zoological Journal of the Linnean Society 155 (4): 786–818.

დანართი 2. რუკები

დანართი 2.ა) მტირალას ეროვნული პარკის ადგილმდებარეობის, საზღვრებისა და ინფრასტრუქტურის რუკა

დანართი 2.ბ) მტირალას ეროვნული პარკის  რესურსებით სარგებლობის რუკა

დანართი 2.გ) მტირალას ეროვნული პარკის ზონირების რუკა

დ) მტირალას ეროვნული პარკის  დამატებითი შესაძლო საფეხმავლო ბილიკების რუკა

დანართი 3. მტირალას ეროვნული პარკის  ფლორის სახეობების სიები

ა) ფლორა

                                                                                                                                                                                                                                   

ლათინური სახელწოდება	ქართული სახელწოდება	საქართ. ენდემი	კავკას. ენდემი	საქართ. წითელი ნუსხა	IUCN-ის წითელი ნუსხა
Acalypha australis L.	სამხრეთული აკალიფა
Acer campestre L.	ჩვეულებრივი ნეკერჩხალი
Acer laetum C.A.Mey.	ქორაფი
Acer platanoides L.	ლეკა
Aconogonon alpinum (All.) Schur	−
Aegilops cylindrica Host	−
Aegopodium podagraria L.	მარიამსხალა
Agrimonia eupatoria L.	ბირკავა
Agrostemma githago L.	ჭიოტა
Agrostis gigantea Roth	გიგანტური ნამიკრეფია
Agrostis tenuis Sibth.	ჩვეულებრივი ნამიკრეფია
Aira elegans Gaudin [nom. illeg.]	−
Ajuga reptans L.	მხოხავი პირწმინდა
Alcea transcaucasica (Iljin) Iljin	−	√	√
Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara & Grande	ყუნწიანი ნივრისდედა
Allium rotundum L.	ყანის ნიორი
Allium ursinum L.	ღანძილი
Alnus barbata C.A.Mey.	ჩვეულებრივი მურყანი		√
Alnus glutinosa (L.) Gaertn.	შავი მურყანი
Alnus incana (L.) Moench	ნაცარა მურყანი
Alopecurus aequalis Sobol.	მელაკუდა
Amaranthus blitoides S. Watson	ჯიჯლაყა
Amaranthus hybridus L.	ჰიბრიდული ჯიჯლაყა
Anacamptis pyramidalis (L.) Rich.	−
Anagallis arvensis L.	მინდვრის საპონელა
Anthemis tinctoria L.	ირაგა
Arabis nordmanniana Rupr.	−
Arctium lappa L.	−
Arctium palladinii (Marcow.) R.E.Fr. & al.	ოროვანდი		√
Arenaria rotundifolia M. Bieb.	−
Arenaria serpyllifolia L.	−
Argyrolobium biebersteinii P.W.Ball	−
Aristolochia pontica Lam.	პონტური ძირმწარა
Artemisia vulgaris L.	მამულა
Arum albispathumSteven ex Ledeb.	ნიუკა
Aruncus vulgaris Raf.	მეკენძალა
Asperula caucasica Pobed.	კავკასიური ჩიტისთვალა		√
Asplenium adiantum-nigrum L.	−
Asplenium septentrionale (L.) Hoffm.	−
Asplenium trichomanes L.	მამასწარა
Aster novae-angliae L.	−
Aster novi-belgii L.	−
Astragalus glycyphylloides DC.	−
Astrodaucus orientalis (L.) Drude	ღრიანჭველა
Athyrium filix-femina (L.) Roth	−
Atropa caucasica Kreyer	შმაგა		√
Barbarea vulgaris R.Br.	−
Bellevalia paradoxa (Fisch. & C. A. Mey.) Boiss.	−
Bellis perennis L.	ზიზილა
Betonica macrantha K.Koch	მთის ბარისპირა
Betula medwediewii Regel	მედვედევის არყი
Bidens bipinnatus L.	−
Bidens tripartitus L.	−
Blechnum spicant (L.) Roth	−
Brassica campestris L.	შალგი
Brunnera macrophylla (Adams) I. M.Johnst.	ციურა
Bunias orientalis L.	ხატოტი
Buxus colchica Pojark.	კოლხური ბზა
Calamagrostis arundinacea (L.) Roth	ბრძამი
Calamagrostis epigeios (L.) Roth	ქასრა
Calamintha grandiflora (L.) Moench	მთის პიტნა
Calamintha menthifolia Host	−
Calamintha nepeta (L.) Savi	−
Calystegia sepium (L.) R. Br.	დიდი ხვართქლა, დედოფლის-კაბა
Calystegia silvatica (Kit.) Griseb.	დიდი ხვართქლა
Campanula cordifolia K. Koch	მაჩიტა
Capsella bursa-pastoris (L.) Medik.	წიწმატურა
Cardamine hirsuta L.	ტყის წიწმატი
Cardamine impatiens L.	−
Cardamine lazica Boiss. & Balansa	−
Cardamine parviflora L.	−
Cardamine pectinata DC.	−
Cardamine tenera C. A. Mey.	−
Cardaria draba (L.) Desv.	−
Carex digitata L.	−
Carex divulsa Stokes	−
Carex latifrons V.I.Krecz.	ისლი		√
Carex leporina L.	−
Carex pendula Huds.	ისლი
Carex polyphylla Kar. & Kir.	ისლი
Carex remota L.	ისლი				LC
Carex sylvatica Huds.	ისლი
Carpesium abrotanoides L.	ოჩოპინტრე
Carpinus caucasica Grossh.	კავკასიური რცხილა
Castanea sativa Mill.	ჩვეულებრივი წაბლი			VU
Catabrosa aquatica (L.) P. Beauv.	−
Centaurea salicifolia Willd.	წითელი ღიღილო
Cephalanthera damasonium (Mill.) Druce	−
Cephalanthera longifolia (L.) Fritsch	−
Cephalaria procera Fisch. & Avé-Lall.	−
Cerastium holosteoides Fr.	−
Cerasus avium (L.) Moench	ბალი
Chaerophyllum aureum L.	ყინტორა
Chamaecytisus hirsutissimus (K. Koch) Czerep.	−
Chelidonium majus L.	ქრისტესისხლა
Chenopodium album L.	ნაცარქათამა
Chenopodium botrys L.	−
Chenopodium foliosum Asch.	ნაცარქათამა
Chrysosplenium dubium Ser.	−
Cichorium intybus L.	ვარდკაჭაჭა
Circaea alpina L.	−
Circaea lutetiana L.	თეთრძირა
Cirsium arvense (L.) Scop.	ნარი
Cirsium hypoleucum DC.	ნარი
Cirsium imereticum Boiss.	იმერული ნარი	√	√		LC
Cirsium incanum (S.G.Gmel.) Fisch.	თეთრი ნარი
Cirsium vulgare (Savi) Ten.	ნარი
Clematis vitalba L.	კატაბარდა
Cleome iberica DC.	−
Clinopodium umbrosum (M. Bieb.) K. Koch	−
Clinopodium vulgare L.	მოპიტნაო
Coeloglossum viride (L.) Hartm.	−
Commelina communis L.	−
Convolvulus arvensis L.	ხვართქლა
Convolvulus cantabrica L.	−
Conyzanthus graminifolius (Spreng.) Tamamsch.	−
Coronilla varia L.	ყვავისფრჩხილა
Corydalis angustifolia (M.Bieb.) DC.	ფართოფოთოლა ბუჩქისძირა
Corydalis caucasica DC.	კავკასიური ბუჩქისძირა
Corylus avellana L.	ჩვეულებრივი თხილი				LC
Corylus colchica Albov	კოლხური თხილი
Corylus maxima Mill.	ლომბარდიული თხილი
Cotoneaster integerrimus Medik.	−
Crassocephalum crepidioides (Benth.) S. Moore	−
Crepis rhoeadifolia M. Bieb.	კიჭკიჭა
Crepis setosa Haller f.	კიჭკიჭა
Crocus scharojanii Rupr. var. flavus Lipsky	−
Crocus speciosus M.Bieb.	სოსანი ზაფრანა
Cuscuta approximata Bab.	აბრეშუმა
Cuscuta europaea L.	ევროპული აბრეშუმა
Cyclamen adzharicum Pobed.	აჭარული ყოჩივარდა
Cynodon dactylon (L.) Pers.	გლერტა
Cynoglossum creticum Mill.	ძაღლის ენა
Cynosurus cristatus L.	თივაქერა
Cynosurus echinatus L.	თავქოჩორა
Dactylis glomerata L.	სათითურა
Dactylorhiza amblyoloba (Nevski) Aver.	−
Daphne pontica L.	მელიქაური
Datura stramonium L.	ლემა
Daucus carota L.	ფერისცვალა
Dentaria bulbifera L.	ბოლქვიანი ტყისბოლოკა
Dentaria quinquefolia M.Bieb.	ხუთფოთოლა ტყისბოლოკა
Digitalis schischkinii Ivanina	შიშკინის ფუტკარა
Digitaria sanguinalis (L.) Scop.	მწყერფეხა
Digitaria violascens Link	მწყერფეხა
Diospyros lotus L.	ჩვეულებრივი ხურმა				LC
Dipsacus pilosus L.	−
Doronicum orientale Hoffm.	ყვითელი გვირილა
Dryopteris filix-mas (L.) Schott	მთის ჩადუნა
Dryopteris oreades Fomin	−
Dryopteris pseudomas (Woll.) Holub & Pouzar	−
Duchesnea indica (Jacks.) Focke	გველის მარწყვი
Echinochloa crus-galli (L.) P.Beauv.	ბურჩხა
Echium vulgare L.	ლურჯი ძირწითელა, ჩვეულებრივი ძირწითელა
Epigaea gaultherioides (Boiss. & Balansa) Takht.	−
Epilobium algidum M. Bieb.	წყალნაწყენი
Epilobium hirsutum L.	−				LC
Epilobium lanceolatumSebast. & Mauri	წყალნაწყენი
Epilobium montanum L.	მთის წყალნაწყენი
Epilobium prionophyllum Hausskn.	−
Equisetum arvense L.	შვიტა
Equisetum telmateia Ehrh.	−
Erigeron annuus (L.) Pers.	−
Erigeron canadensis L.	ცხენისკუდა
Erigeron orientalis Boiss.	−
Erodium cicutarium (L.) L’Her.	სავარცხელა
Erophila verna (L.) Chevall.	−
Euonymus europaeus L.	კიდობანა
Euonymus latifolius (L.) Mill.	ტაბლაყურა				LC
Euonymus leiophloeus Steven	−
Eupatorium cannabinum L.	ვარდკანაფა
Euphorbia amygdaloides Lam. [nom. illeg.]	−
Euphorbia squamosa Willd.	−
Euphorbia stricta L.	−
Euphorbia villosa Waldst. & Kit. ex Willd.	−
Euphrasia hirtella Reut.	−
Euphrasia pectinata Ten.	−
Fagus orientalis Lipsky	აღმოსავლური წიფელი
Festuca drymeja Mert. & W.D.J.Koch	−
Festuca gigantea (L.) Vill.	წბილა
Festuca inarmata Schur	−
Festuca pratensis Huds.	მდელოს წივანა
Ficaria calthifolia Rchb.	ჩაწყობილა ბაია
Ficaria grandiflora Robert	ჩაწყობილა-ბაია
Ficus carica L.	ლეღვი				LC
Filago arvensis L.	ნაცარა
Filago eriocephala Guss.	ნაცარა
Fragaria vesca L.	მარწყვი
Fragaria viridisDuchesne	მწვანე მარწყვი
Frangula alnus Mill.	ხეჭრელი
Fraxinus excelsior L.	იფანი
Fritillaria dzhabavae A. P. Khokhr.	ღვინა
Fritillaria latifolia Willd.	ფართოფოთოლა ღვინა		√
Gadellia lactiflora (M.Bieb.) Schulkina	−		√
Gagea alexeenkoana Miscz.	ალექსეენკოს ჩიტისთავა
Galanthus woronowiiLosinsk.	ვორონოვის თეთრყვავილა		√
Galeobdolon luteum Huds.	ყვითელი ჯინჭრის-დედა
Galeopsis bifidaBoenn.	−
Galeopsis ladanum L.	თავცეცხლა
Galinsoga ciliata (Raf.) S. F. Blake	−
Galinsoga parviflora Cav.	−
Galium album Mill.	ენდრონიკა
Galium articulatum Lam.	ენდრონიკა
Galium humifusum M. Bieb.	ენდრონიკა
Galium odoratum (L.) Scop.	ენდრონიკა
Gentiana cruciata L.	ნაღველა
Gentiana schistocalyx (K.Koch) K.Koch	−
Geranium columbinum L.	ქათმისკუჭა
Geranium robertianum L.	უჟმურა
Geranium rotundifolium L.	−
Geum latilobum Sommier & Levier	−
Geum urbanum L.	ნიგვზისძირა
Glechoma hederacea L.	ოშოშა
Gnaphalium affine D. Don	−
Grossheimia polyphylla (Nordm.) Holub	−		√
Hedera colchica (K.Koch) K.Koch	კოლხური სურო
Hedera helix L.	ჩვეულებრივი სურო
Helichrysum polyphyllum Ledeb.	ნეგო, უკვდავა
Helleborus caucasicus A.Braun	ხარისძირა		√
Hemarthria altissima (Poir.) Stapf & C. E. Hubb.	−
Heracleum cyclocarpum K. Koch	დიყი
Heracleum sosnowskyi Manden.	ხევსურის დიყი		√
Herniaria glabra L.	ქაფუნა
Hesperis adzharica Tzvelev	−
Hieracium adjarianum (Peter) Ü ksip	ხარნუყა
Hieracium laevigatum Willd.	ხარნუყა
Hieracium ovalifrons (Woronow & Zahn) Ü ksip	ხარნუყა
Hieracium pilosella L.	−
Holcus lanatus L.	თავთეთრა
Hordelymus europaeus (L.) Harz	−
Humulus lupulus L.	სვია
Huperzia selago (L.) Bernh. ex Schrank & Mart.	−
Huynhia pulchra (Roem. & Schult.) Greuter & Burdet	−		√
Hydrocotyle ramiflora Maxim.	−
Hyoscyamus niger L.	ლენცოფა
Hypericum androsaemum L.	კორობელა
Hypericum bupleuroides Griseb.	კრაზანა
Hypochaeris radicata L.	−
Hyssopus angustifolius M. Bieb.	უსუპი
Ilex colchica Pojark.	ბაძგი, ჭყორი
Impatiens noli-tangere L.	უკადრისა
Inula britannica L.	მზიურა
Inula conyza (Griess.) DC.	მზიურა
Inula helenium L.	კულმუხო
Inula magnifica Lipsky	მზიურა
Iris lazica Albov	ლაზური ზამბახი
Juglans regia L.	ჩვეულებრივი კაკლის ხე			VU	NT
Juncus articulatus L.	ჭილი				LC
Juncus bufonius L.	−				LC
Juncus effusus L.	−				LC
Knautia involucrata Sommier & Levier	−
Lamium album L.	ჯინჭრის დედა
Lappula barbata (M. Bieb.) G√rke	−
Lappula squarrosa (Retz.) Dumort.	ჩიტის ბირკა
Lapsana grandiflora M.Bieb.	−
Lapsana intermedia M. Bieb.	−
Lasiagrostis bromoides (L.) Nevski	−
Lathraea squamaria L.	ჩაწყობილა
Lathyrus aureus (Steven) D. Brândzǎ	−
Lathyrus hirsutus L.	−				LC
Lathyrus laxiflorus (Desf.) Kuntze	−
Lathyrus pratensis L.	მდელოს მატკვარცანა
Laurocerasus officinalis M. Roem.	წყავი
Laurus nobilis L.	დაფნა, კეთილშობილი დაფნა			VU
Leontodon danubialis Jacq.	−
Leontodon hispidus L.	−
Leucanthemum vulgare (Vaill.) Lam.	მინდვრის გვირილა
Ligustrum vulgare L.	კვიდო
Lilium ponticum K. Koch	პონტური შროშანი
Lilium szovitsianum Fisch. & Avé-Lall.	მთის შროშანი
Linum trigynum L.	სელი
Lithospermum officinale L.	კაკბის-საკენკელა
Lonicera caprifolium L.	ჯიქა
Lotus angustifolius L.	კურდღლისფრჩხილა
Lotus corniculatus L.	−
Lotus tenuis Willd.	კურდღლისფრჩხილა
Luzula campestris (L.) DC.	−
Luzula forsteri (Sm.) DC.	−
Luzula multiflora (Ehrh.) Lej.	მრავალყვავილა ისლურა
Luzula spicata (L.) DC.	−
Lycopus europaeus L.	−
Lysimachia verticillaris Spreng.	ხახვთესლა
Lythrum salicaria L.	ცოცხმაგარა
Malus orientalis Uglitzk.	მაჟალო
Malva neglecta Wallr.	ბალბა
Malva sylvestris L.	ბალბა
Matteuccia struthiopteris (L.) Tod.	−
Medicago arabica (L.) Huds.	არაბული იონჯა
Melampyrum alboffianum Beauverd	სანთელა	√	√
Melampyrum caucasicum Bunge	სანთელა		√
Melampyrum elatius (Boiss.) Soó	სანთელა		√
Melampyrum stenophyllum Boiss.	სანთელა		√
Melandrium balansae Boiss.	სასტვენა		√
Melissa officinalis L.	ბარამბო
Mentha aquatica L.	ტენცო, წყლის პიტნა
Mentha longifolia (L.) L.	ტყის პიტნა
Mentha pulegium L.	ომბალო
Moehringia trinervia (L.) Clairv.	წიფლისძირა
Morus alba L.	თუთა
Morus nigra L.	ხართუთა
Mulgedium petiolatum K. Koch	−
Muscari szovitsianum Baker	შოვიცის ყაზახა
Myosotis arvensis (L.) Hill	−
Myosotis lazica Popov	ლაზური კესანე, ცისანა		√		NT
Myosoton aquaticum (L.) Moench	−
Narthecium balansae Briq.	−		√		DD
Neottia nidus-avis (L.) Rich.	ჩიტიბუდა
Oberna multifida (Adams) lkonn.	−
Oberna wallichiana (Klotzsch) lkonn.	−
Oenanthe pimpinelloides L.	−
Omalotheca sylvatica (L.) Sch. Bip. & F. W. Schultz	−
Omphalodes cappadocica (Willd.) DC.	−		√
Onobrychis kemulariae Chinth.	კემულარიას ესპარცეტი
Onobrychis meschetica Grossh.	მესხური ესპარცეტი
Ononis arvensis L.	ფშნის ეკალი
Onosma ambigens subsp. zurabianum A.P. Khokhrjakov & M.T. Mazurenko	−
Ophioglossum lusitanicum L.	ლუზიტანური გველის ენა				LC
Oplismenus undulatifolius (Ard.) P. Beauv.	მჭადა
Origanum vulgare L.	თავშავა
Ornithogalum balansae Boiss.	ძაღლნიორა
Ornithogalum woronowii Krasch.	იმერული ძაღლნიორა
Orobanche ramosa L.	თამბაქოს კელაპტარა
Osmanthus decorus (Boiss. & Balansa) Kasapligil	−
Pachyphragma macrophyllum (Hoffm.) N.Busch	ხახია		√
Paeonia caucasica (Schipcz.) Schipcz.	კავკასიური იორდასალამი		√
Paeonia macrophylla (Albov) Lomakin	იორდასალამი
Paracynoglossum glochidiatum (Benth.) Valdés	−
Paris incompleta M.Bieb.	ხარისთვალა		√
Paspalum dilatatum Poir.	ლაკარტია
Pastinaca umbrosa DC.	ძირთეთრა
Periploca graeca L.	ღვედკეცი
Persicaria hydropiper (L.) Delarbre	−
Persicaria lapathifolia (L.) Delarbre	−
Petasites albus (L.) Gaertn.	თეთრი ბუერა
Petrorhagia alpina (Hablitz) P. W. Ball & Heywood	−
Petrorhagia saxifraga (L.) Link	−
Peucedanum caucasicum (M.Bieb.) K.Koch	კავკასიური ტყის კამა		√
Peucedanum longifolium Waldst. & Kit.	ტყის კამა
Phleum alpinum L.	ალპური ტიმოთელა				LC
Phleum phleoides (L.) H.Karst.	−
Phleum pratense L.	ტიმოთელა
Phyllitis scolopendrium (L.) Newman	ირმის ენა
Physalis alkekengi L.	ონტკოფა
Physalis ixocarpa Hornem.	−
Phytolacca americana L.	ჭიაფერა
Picea orientalis (L.) Peterm.	აღმოსავლური ნაძვი
Pimpinella peregrina L.	ანისული
Pimpinella saxifraga L.	გვერედელა
Plantago lanceolata L.	ლანცეტა მრავალძარღვა
Plantago major L.	მრავალძარღვა
Poa bulbosa L.	ბოლქვიანი თივაქასრა
Poa nemoralis L.	ტყის თივაქასრა
Poa trivialis L.	ჩვეულებრივი თივაქასრა
Polygala caucasica Rupr.	კავკასიური წიწინაური		√
Polygonatum glaberrimum K.Koch	სვინტრი		√
Polygonatum multiflorum(L.) All.	სვინტრი
Polygonatum verticillatum (L.) All.	მთის სვინტრი
Polygonum aviculare L.	მატიტელა
Polypodium vulgare L.	კილამურა
Polystichum braunii (Spenn.) Fée	−
Polystichum setiferum (Forssk.) Woyn.	−
Populus tremula L.	ვერხვი
Potentilla micrantha DC.	−
Potentilla recta L.	−
Potentilla reptans L.	მარწყვა-ბალახი
Primula megaseifolia Boiss. & Balansa	ფურისულა
Primula sibthorpii Hoffmanns.	ფურისულა
Prunella grandiflora (L.) Scholler	−
Prunella laciniata (L.) L.	−
Prunella vulgaris L.	−
Prunus divaricata Ledeb.	ტყემალი
Psoralea acaulis Hoffm.	−
Pteridium tauricum Grossh.	ეწრის გვიმრა
Pteris cretica L.	ტაბელა
Pterocarya pterocarpa (Michx.) Kunth ex Iljinsk.	ლაფანი			VU	Lower Risk/least concern ver 2.3
Pulsatilla aurea Juz.	−
Pulsatilla violacea Rupr.	მედგარი		√
Pycreus flavescens (L.) Rchb.	−
Pyrethrum parthenifolium Willd.	−
Pyrus balansae Decne.	−
Pyrus caucasica Fed.	პანტა
Quercus hartwissiana Steven	კოლხური მუხა
Quercus imeretina Steven ex Woronow	იმერული მუხა	√	√	VU	VU
Quercus pontica K.Koch	პონტური მუხა
Ranunculus brachylobus Boiss. & Hohen.	ბაია
Ranunculus buhsei Boiss.	−
Ranunculus bulbosus L.	ბოლქვიანი ბაია
Ranunculus cappadocicus Willd.	ბაია
Ranunculus chius DC.	ბაია
Ranunculus grandiflorus L.	ბაია		√
Rhinanthus minor L.	პატარა ხრიალა
Rhinanthus pectinatus (Behrendsen) Vassilcz.	−
Rhododendron caucasicum Pall.	დეკა		√
Rhododendron luteum Sweet	იელი
Rhododendron ponticum L.	პონტური შქერი
Rhododendron ungernii Trautv.	უნგერნის შქერი
Rhynchocorys elephas (L.) Griseb.	საყურე
Robinia pseudoacacia L.	ეკლის ხე, ცრუაკაცია				LC
Rosa boissieri Crép.	ასკილი
Rosa canina L.	ასკილი
Rosa corymbifera Borkh.	−
Rosa micrantha Sm.	ასკილი
Rosa mollis Sm.	−
Rostraria cristata (L.) Tzvelev	−
Rubus buschii (Rozanova) Grossh.	მაყვალი
Rubus caesius L.	ძაღლმაყვალა
Rubus candicans Rchb.	−
Rubus canescens DC.	−
Rubus caucasicus Focke	მაყვალი
Rubus hirtus Waldst. & Kit.	მაყვალი
Rumex acetosella L.	−
Rumex alpestris Jacq.	−
Rumex alpinus L.	მთის ღოლო
Rumex crispus L.	ჩვეულებრივი ღოლო
Ruscus colchicus Yeo	კოლხური მაყვალი
Ruscus ponticus Woronow	თაგვისარა
Sagina apetala Ard.	−
Sagina oxysepala Boiss.	−
Sagina procumbens L.	−
Sagina saginoides (L.) Karst.	−
Salix alba L.	წნორი
Salix caprea L.	მდგნალი
Salix caucasica Andersson	კავკასიური ტირიფი
Salvia glutinosa L.	შალამანდილი
Salvia verticillata L.	დაჯირა
Sambucus ebulus L.	ანწლი
Sambucus nigra L.	დიდგულა
Sanicula europaea L.	ქრისტესბეჭედა
Saxifraga cartilaginea Willd.	ფხიჯა, ქვატეხია		√
Saxifraga cymbalaria L.	−
Saxifraga repanda Willd. ex Sternb.	ფხიჯა, ქვატეხია
Saxifraga sibirica L.	ციმბირული ფხიჯა
Scilla monanthos K. Koch	ცისთვალა
Scilla winogradowii Sosn.	ვინოგრადოვის ცისთვალა	√	√
Scleropoa rigida (L.) Griseb.	−
Scrophularia chrysantha Jaub. & Spach	−
Scrophularia lunariifolia Boiss. & Balansa	−
Scrophularia macrobotrys Ledeb.	−
Scrophularia nodosa L.	შავწამალა
Securigera orientalis (Mill.) Lassen	−
Sedum caucasicum (Grossh.) Boriss.	კლდისდუმა		√
Sedum hispanicum L.	−
Sedum stoloniferum S.G.Gmel.	მსუქანა
Senecio rhombifolius (Willd.) Sch.Bip.	რომბისებრფოთოლა თავყვითლა		√
Senecio vernalis Waldst. & Kit.	გაზაფხულის თავყვითელა
Senecio vulgaris L.	თავყვითელა
Serratula quinquefolia M.Bieb. ex Willd.	ირმისმხალა
Sherardia arvensis L.	−
Siegesbeckia orientalis L.	ბირკალუა
Silene italica (L.) Pers.	−
Sisyrinchium septentrionale E. P. Bicknell	−
Smilax excelsa L.	ეკალღიჭი
Solanum nigrum L.	ძაღლყურძენა
Solidago virgaurea L.	ოქროწკეპლა
Sonchus asper (L.) Hill	ღიჭა
Sonchus oleraceus L.	−
Spiraea japonica L. f.	−
Stachys annua (L.) L.	დედაფუტკარა
Stachys atherocalyx K.Koch	დედაფუტკარა
Stachys sylvatica L.	ყვანჩალა
Stachys trapezuntea Boiss.	დედაფუტკარა
Staphylea colchica Steven	კოლხური ჯონჯოლი		√	VU
Staphylea pinnata L.	ჩვეულებრივი ჯონჯოლი
Stellaria holostea L.	ტყის ჟუნჟრუკი
Stellaria media (L.) Vill.	ჟუნჟრუკი
Swida australis (C.A.Mey.) Pojark. ex Grossh.	შინდანწლა
Swida koenigii (C. K. Schneid.) Pojark. ex Grossh.	−
Symphytum asperum Lepech.	ლაშქარა		√
Symphytum caucasicum M.Bieb.	ლაშქარა		√
Symphytum grandiflorum DC.	თეთრყვავილა ლაშქარა, მხალშავა
Tamus communis L.	ძაღლის სატაცური, მიხელტა
Taraxacum officinale F. H. Wigg.	ბურბუშელა
Taxus baccata L.	ურთხელი			VU	LC
Telekia speciosa (Schreb.) Baumg.	−
Tilia begoniifolia Steven	ცაცხვი		√
Tilia caucasica Rupr.	ცაცხვი
Tordylium maximum L.	−
Torilis arvensis (Huds.) Link	−
Trifolium arvense L.	ბურტყლა სამყურა
Trifolium caucasicum Tausch	სამყურა
Trifolium glomeratum L.	სამყურა
Trifolium hybridum L.	სამყურა
Trifolium medium L.	ტყის სამყურა
Trifolium pratense L.	წითელი სამყურა				LC
Trifolium repens L.	სამყურა
Trigonella caerulea (L.) Ser.	ულუმბო
Trigonella procumbens (Besser) Rchb.	−
Trisetum flavescens (L.) P.Beauv.	ოქროშვრია
Tussilago farfara L.	ვირისტერფა
Ulmus glabra Huds.	თელა			VU
Urtica dioica L.	ჯინჭარი
Vaccinium arctostaphylos L.	მაღალი მოცვი
Valerianella dentata (L.) Pollich	−
Valerianella locusta (L.) Latterade	მაშა-სალათა
Veratrum lobelianum Bernh.	−
Verbascum alpigenum K. Koch	ქერიფქლა, გულსოსანა
Verbascum gnaphalodes M. Bieb.	ქერიფქლა, გულსოსანა
Verbascum thapsus L.	−
Verbena officinalis L.	ცოცხანა, ცოცხობა
Veronica anagallis-aquatica L.	წყლის ჩაღანდრი				LC
Veronica filiformis Sm.	−
Veronica hederifolia L.	−
Veronica officinalis L.	დედოფლისთითა
Veronica peduncularis M.Bieb.	−
Veronica persica Poir.	−
Veronica polita Fr.	ჭიკარტი
Viburnum lantana L.	უზანი
Viburnum opulus L.	ძახველი
Viburnum orientale Pall.	მოლოზანა
Vicia angustifolia Reichard	ფართოფოთოლა ცერცველა
Vicia sepium L.	−
Vicia tetrasperma (L.) Schreb.	−
Vinca minor L.	−
Viola alba Besser	თეთრი ია
Viola arvensis Murray	ყანის ია
Viscum album L.	ფითრი
Xanthium strumarium L.	ღორის ბირკა
Xanthium occidentale Bertol.	−