1. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა ჭაჭუნის აღკვეთილისათვის (შემდგომში – აღკვეთილი), „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე.

2. მენეჯმენტის გეგმის მიზანს წარმოადგენს დაცული ტერიტორიისათვის გრძელვადიანი მიზნების და მართვის შესაბამისი მიდგომების განსაზღვრა.

მუხლი 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის მარეგულირებელი საკანონმდებლო და ინსტიტუციონალური ჩარჩოს აღწერა

ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს კანონები: „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი, „დაცული ტერიტორიების სტატუსის“ საქართველოს კანონი და საქართველოში მოქმედი სხვა კანონმდებლობა.

მუხლი 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის შექმნის ძირითადი მიზნები

ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიებზე არსებული ეკოსისტემების გრძელვადიანი დაცვა, მდგრადი გამოყენება და აღდგენა, რაც ხელს შეუწყობს ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებას, ბუნებრივი რესურსების მდგრად გამოყენებას, მასში და მის მიმდებარედ ეკოტურისტული საქმიანობის განვითარებას, ასევე, ადგილობრივ თემში გარემოსდაცვითი განათლებისა და ცნობიერების ამაღლებას.

მუხლი 4. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი

1. მენეჯმენტის გეგმა შეიქმნა Cambridge Conservation Initiative -ის მხარდაჭერით მიმდინარე  პროექტის – „მდინარე ივრის ჭალის ტყეებისა და მიმდებარე ტერიტორიების აღდგენა“ – ფარგლებში, რომელსაც ახორციელებს საზოგადოება ბუნების კონსერვაციისთვის – საბუკო, Birdlife International-ისა და სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან თანამშრომლობით. გეგმა მოამზადა ააიპ „საქართველოს დაცული ტერიტორიების მეგობართა ქსელის“ ეროვნული კონსულტანტების გუნდმა, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციასთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან  თანამშრომლობით. გეგმის შედგენისას სრულად დაცულია საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2014 წლის 12 მარტის  №110  ბრძანებაში განსაზღვრული პროცედურები.

2. მენეჯმენტის გეგმის შედგენის პროცესი შემდეგი ეტაპებისგან შედგებოდა:

ცხრილი 1: ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმის შექმნის ეტაპები (2020 წ.)

მუხლი 5. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი, ცვლილების შეტანა და განახლება

მენეჯმენტის გეგმა ძალაშია მისი დამტკიცებიდან მომდევნო 9 წლის განმავლობაში, გარდა მენეჯმენტის გეგმის 38-ე მუხლისა, რომელიც ძალაშია ახალი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებამდე.

მუხლი 6. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა და განახლება

1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

2. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არაუგვიანეს მეცხრე წლის პირველი კვარტლისა, სსიპ − დაცული ტერიტორიების სააგენტო დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც მიღებული იქნება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

თავი 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიების აღწერა

მუხლი 7. ადგილმდებარეობა და ფართობი

1. ჭაჭუნის აღკვეთილი მდებარეობს საქართველოს უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთით, დედოფლისწყაროს რაიონში, ზღვის დონიდან 250-500 მეტრზე. მისი ტერიტორია განლაგებულია ივრის ზეგანზე და მიუყვება მდინარე ივრის ორივე ნაპირს. ჭაჭუნის აღკვეთილი თბილისიდან დაშორებულია 170, ხოლო დედოფლისწყაროს მუნიციპალური ცენტრიდან დაახლოებით 50 კილომეტრით. ჩრდილო-დასავლეთით და ჩრდილო-აღმოსავლეთით აღკვეთილს ესაზღვრება ზამთრის საძოვრები, სამხრეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ასევე, ესაზღვრება საძოვრები და აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორიები. აღკვეთილი გადაჭიმულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით. მისი სიგრძე – 70, ხოლო სიგანე – დაახლოებით 20 კილომეტრია.

2. ჭაჭუნის აღკვეთილის საერთო ფართობი შეადგენს – 5,032 ჰა-ს.

მუხლი 8. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადგილმდებარეობა ეროვნულ დონეზე

1. ჭაჭუნის აღკვეთილი ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებთან (ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალი, ვაშლოვანის ეროვნული პარკი, ალაზნის ჭალის, ტახტი-თეფას და არწივის ხეობის ბუნების ძეგლები) ერთად ქმნის დაცული ტერიტორიების სისტემას საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, კერძოდ კი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში (დანართი 1, 2). აგრეთვე, ის არის კახეთის რეგიონში მდებარე დაცული ტერიტორიების სისტემის ნაწილი ლაგოდეხის, ბაწარა-ბაბანეურის და თუშეთის დაცული ტერიტორიების სისტემებთან ერთად (დანართი 3).

2. აგრეთვე, UNESCO-ს „ადამიანი და ბიოსფეროს“ პროგრამის სამდივნომ, შენიშვნების გარეშე, დააკმაყოფილა საქართველოს მთავრობის მიერ წარდგენილი დოსიე „დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის“ შექმნის საჭიროიებასთან დაკავშირებით, რომლის აღიარებაც (სტატუსის მინიჭება) განხორციელდა 2022 წლის ივნისში, რომლის ბუფერული ზონის ნაწილს წარმოადგენს ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაც (დანართი 17).

მუხლი 9. ჭაჭუნის აღკვეთილის ისტორია

1965 წელს დედოფლისწყაროს რაიონში შეიქმნა ჭაჭუნის სახელმწიფო სატყეო-სამონადირეო მეურნეობა, რომელიც 1996 წელს ჩამოყალიბდა ჭაჭუნის აღკვეთილად.

მუხლი 10. ჰიდროლოგია და გეოლოგია

1. ჰიდროლოგია:

ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე ჰიდროლოგიური ქსელი წარმოდგენილია ერთადერთი მდინარე იორით, რომელიც აღკვეთილს ორ ნაწილად ჰყოფს (დანართი 4).

იორი სათავეს იღებს კავკასიონის მთავარი ქედის ერთ-ერთ განშტოებაზე–ქართლის ქედზე, მწვერვალ ბორბალოსთან (2619 მ. ზ.დ-დან). სათავიდან მდინარე მიედინება სამხრეთის მიმართულებით, საგარეჯოსთან მკვეთრად უხვევს აღმოსავლეთით და მიედინება ივრის ზეგანზე. დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში იგი უახლოვდება და მიუყვება აზერბაიჯანის საზღვარს, სცდება საქართველოს საზღვრებს და ჩაედინება მინგეჩაურის წყალსაცავში (83 მ. ზ.დ-დან). ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიას მდინარე იორი კვეთს ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით. აღნიშნულ ტერიტორიაზე მდ. იორი წარმოადგენს მთავარ არტერიას, რომელიც აკავშირებს ერთმანეთთან მაღალი მთის ტყეებსა და არიდულ და სემიარიდულ ეკოსისტემებს. მდ.იორის სიგრძე დაახლოებით 320 კმ-ია, აუზის ფართობი – 4,650 კვ. კმ., წყლის საშუალო ხარჯი შესართავთან 450 კმ-ში 12 კუბ. მ/წამია. აღკვეთილის ტერიტორიაზე მდ. იორის სიგრძე უდრის 70 კმ-ს, სიგანე დაახლოებით 20 მეტრია, სიღრმე საშუალოდ 0,5 მ-დან 1 მეტრამდე მერყეობს, თუმცა, ზოგიერთ ადგილზე მისი სიღრმე 2 მეტრსაც აღწევს. მდ. იორის კალაპოტი დაკლაკნილია, ნაპირები ბევრ ადგილას ჩამოშლილია, ფსკერი ქვიანია. მდ. იორი იკვებება, უმთავრესად, ატმოსფერული ნალექებით, წვიმის წყლით, თოვლის ნადნობით და ნაწილობრივ გრუნტის წყლებით. გაზაფხულსა და შემოდგომაზე, წვიმიან პერიოდში მდინარე წყალუხვია, ხოლო ზაფხულსა და ზამთარში – შედარებით წყალმარჩხი;

ბ) გრუნტის წყლები აღკვეთილის ტერიტორიაზე დიდ სიღრმეზეა განლაგებული, ამიტომ წყაროები აქ არ არის. არ არის არც ტბები. მდინარის ზეგავლენა მხოლოდ დაბლობის ვიწრო ზოლზე ვრცელდება. დაბლობის ჩრდილოეთით, ივრის ზეგნის ამ ნაწილში ბევრია მშრალი და პერიოდულად წყლიანი ხევ - ხრამები, რომლებშიც წყალი ღვარცოფულად გადის მხოლოდ ძლიერი წვიმების დროს. ხევებიდან გამომავალი წყლის ნაკადი დაბლობის მხოლოდ ჩრდილო ნაწილამდე აღწევს. აღნიშნული მშრალი ხევ - ხრამები არ ახდენს გავლენას უდაბნოს მცენარეულობის გავრცელებაზე.

2. გეოლოგია: გეოლოგიურად ჭაჭუნის აღკვეთილი შედის ამიერკავკასიის მთათაშუა ოლქში. ჭაჭუნაში გვხვდება ქვიშები, ქვიშაქვები, თიხები, ვულკანური ფერფლის შრეები და რიყნარები. აღკვეთილის ნაწილი კირქვული კონგლომერატებითაა აგებული. აღკვეთილის სიახლოვეს ვხვდებით საფლუსე და საკირე კირქვის საბადოებს, აგრეთვე, ბიტუმის შემცველობის კირქვის გამოსავლებსა და მცირე ტბების სახით წარმოდგენილ ბიტუმის დანაგროვებებს.

მუხლი 11. ლანდშაფტები და ჰაბიტატები

1. ლანდშაფტები: ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორია მიეკუთვნება მშრალი სტეპებისა და ნახევარუდაბნოების ზონებს, რომელშიც ვხვდებით ჭალის ტყეებისა და არიდულ-სემიარიდული სისტემებისთვის დამახასიათებელ ლანდშაფტებს (სტეპი, ტყესტეპი, არიდული ნათელი ტყე, ნახევრადუდაბნო). აღკვეთილის რელიეფი ერთგვაროვანი არ არის, ბორცვები, თიხნარი გორაკები, ციცაბო ფერდობები, ტერასები და მშრალი ხევები ძალზე სწრაფად მონაცვლეობენ და თავისებურ, საკმაოდ ლამაზ ლანდშაფტს ქმნიან.

2. რელიეფი: აღკვეთილი წარმოდგენილია მდინარე ივრის ზეგნით, რომელშიც გამოიყოფა რელიეფის შემდეგი ფორმები: მდინარე იორის დაბლობი, ბორცვები, გორაკები, ფერდობები, ტერასები, ხევები და თიხნარი ფლატეები ე.წ. ალესილები. ივრის ზეგნის სამხრეთ-აღმოსავლეთი და სამხრეთი ნაწილი ხასიათდება მეტად რთული რელიეფით, რომლის აბსოლუტური სიმაღლე 100-1000 მ-ის ფარგლებში მერყეობს. აქ სახეზეა ასიმეტრიული სერებისა და მათ შორის მდებარე ვაკეების რთული ურთიერთმონაცვლეობა. აღკვეთილის ტერიტორიის ქანები აგებულია, ძირითადად, მესამეული და მეოთხეული პერიოდების ძველი ნალექებით. წარსულში და ამჟამად მოქმედმა ენდოგენურმა და ეგზოგენურმა (შრეთა დახრილობა და მიმართულება, ფიზიკური და ქიმიური გამოფიტვის პროცესების ინტენსივობა, ეროზიული პროცესები და სხვ.) ფაქტორებმა განაპირობეს რელიეფის უცნაური ფორმების შექმნა. ტერიტორიაზე გავრცელებულია ქვიშა-ქვების და თიხნარების ნაფენები, აგრეთვე, გაჯიანი, კარბონატულ-თიხიანი ქანები და კირქვის ფრაგმენტები. ამ პროცესების შედეგია ვიწრო გამკვეთი ხევხუვები, გადარეცხილი ფერდობები (ხშირად ეროზირებული და მშრალი ხევებით გადაკვეთილი) და ვერტიკალური კედლები-ალესილები. თაბაშირის შემცველ ზღვიურ თიხებში განვითარებულია უამრავი ფსევდოკარსტები, რომლებიც მრავლადაა ჭაჭუნის სამხრეთით მდებარე სერების მასივებზე. მდინარის ვაკეებზე გვხვდება ალუვიონები.

3. ნიადაგები: ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე გავრცელებულია შემდეგი ტიპის ნიადაგები (დანართი 5): ივრის ხეობაში, მდინარის გასწვრივ ჭალის ტყეებში გვხვდება ალუვიური, ხოლო ქედებსა და გორაკ-ბორცვიან ადგილებში – მთა-მდელოს ნიადაგები, რომლებიც ხასიათდება გაჯიანი, კარბონატული, თიხიანი და კირქვიანი ფენებით. ალესილები კი აგებულია თიხნარი ნაფენებით. აღკვეთილის ტერიტორიაზე გვხვდება, აგრეთვე, ნახევარ-უდაბნოებისა და სტეპებისათვის დამახასიათებელი ქვიშა-ქვიანი ნიადაგები. აქ გავრცელებული ნიადაგების კლასიფიკაცია ასეთია:

ა) რუხი - ყავისფერი ნიადაგები – ძირითადად განვითარებულია ვაკეებსა და სხვადასხვა დაქანების მქონე ფერდობებზე. ეს ნიადაგები საშუალოდ თიხნარი, სუსტად დამუშავებული საშუალოდ ბიცობიანია. ამ ტიპში ორ ქვეტიპს გამოყოფენ:  რუხი ყავისფერი და მდელოს რუხი ყავისფერი ნიადაგები;

ბ) ალვეოლურ - კარბონატული დიდი სისქის ნიადაგები გვხვდება მდინარე იორის მარცხენა ნაპირზე და აღკვეთილის ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში. ეს ნიადაგები არის სუსტად დამლაშებული, სუსტი თიხნარი და სუსტად ხირხატიანი.

4. კლიმატი:

ა) რეგიონი საქართველოში ყველაზე მშრალი ჰავით გამოირჩევა. ჭაჭუნისთვის თბილი კონტინენტური, ზომიერი კლიმატია დამახასიათებელი. აქ გაბატონებული მშრალი კლიმატი შედარებით ცივი ზამთრით, ხანგრძლივი ცხელი ზაფხულით, ნალექების ორი მაქსიმუმითა (გაზაფხული და შემოდგომა) და ორი მინიმუმით (ზამთარი და ზაფხული) გამოირჩევა;

ბ) ივრისპირეთის ჩრდილოეთით მდებარე ივრის ზეგნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილის სერებისა და მათ შორის მდებარე დეპრესიული ვაკეებისათვის საშუალო წლიური ტემპერატურა 13°C-ია. იანვრის საშუალო ტემპერატურა -2,5°C-ის ფარგლებშია. აბსოლუტური მინიმუმი -20°C-მდეა. თოვლის საფარი მცირეა, სამხრეთ ფერდობებზე არამდგრადია, ჩრდილო ფერდობებზე შედარებით დიდხანს დევს. გაზაფხული არამდგრადია და სხვა სეზონებთან შედარებით-ნალექიანი. აპრილის საშუალო ტემპერატურა 11-12°C-ია. ზაფხული უნალექოა. ივლისის საშუალო ტემპერატურა ჩრდილში 22°C-ის ფარგლებშია. შემოდგომა თბილი, მდგრადი და ხანგრძლივია. ოქტომბრის საშუალო ტემპერატურა 13°C-ია;

გ) ატმოსფერული ნალექების საშუალო წლიური ჯამი 180 - 200 მმ-ის ფარგლებშია. აორთქლებადობა 900 – 1,000 მმ-ია, დატენიანების კოეფიციენტი 0,4-0,6;

დ) მინიმალური ტემპერატურა ფიქსირდება იანვარში -11°, -17°C, თუმცა ასეთი ყინვები აღინიშნება მხოლოდ მაღლობ ადგილებში და ვრცელ ველობებზე, ხოლო ჭალის ტყეებში მსგავსი ძლიერი ყინვები არ იცის. ზამთარში თოვლის საფარის სისქე დიდი არ არის და აღწევს 3-5 სმ-ს, გრძელდება 3-4 დღის მანძილზე. ადრეული ყინვები აღკვეთილში შეიმჩნევა ნოემბერში, გვიანი ყინვები კი – აპრილის მეორე დეკადაში;

ე) გაბატონებულია ჩრდილო-დასავლეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის ქარები, რომლებიც აღინიშნება, ძირითადად, თებერვალ-მარტში. ზაფხულში აღკვეთილის ტერიტორიაზე ქრის აღმოსავლეთის მშრალი ქარი, ე.წ. ფიონები. აღკვეთილში აღინიშნება მზის მაღალი რადიაციაც. ასეთი კლიმატური პირობები კი იწვევს ნიადაგის გამოფიტვა-გათიხების პროცესების გააქტიურებას.

5. ჰაბიტატები

ა) ჭაჭუნის აღკვეთილში რამდენიმე სახის ჰაბიტატს გამოყოფენ: ჭალის ლეშამბიანი ტყე და

ჭალის შერეული ტყე – Riparian mixed forests of Quercus robur, Ulmus laevis and Ulmus minor, Fraxinus escelsior or Fraxinus angustifolia, along the great rivers (Ulmenium minoris). ჭალის ლეშამბიანი ტყე გვხვდება დიდი მდინარეების სანაპიროზე, დაბლობ ადგილებში. დომინანტი სახეობებია ჭალის მუხა (Quercus pedunculiflora=Q. longipes), თეთრი ვერხვი (Populus alba), ფშატი (Elaeagnus angustifolia), იალღუნი (Tamarix ramosissima, T. hohenackeri), ქაცვი (Hippophae rhamnoide). ხეები დაფარულია ლიანებით – Vitis vinifera ssp. Sylvestris, Periploca graeca, Cynanchum acutum, Solanum persicum, etc. ივრის ჭალის ტყეში გვხვდება ჭალის მუხა, თეთრი ვერხვი და თელა. იშვიათია იფანი, თუთა და ფშატი. ქვეტყეში მრავალად გვხვდება, ასევე, იალღუნი, კუნელი, ბროწეული და კოწახური. ლიანებიდან აღსანიშნავია კატაბარდა, ბალახეულობიდან - Cynanchum acutum, Plantago lanceolate, Sisymbrrium loeselii და ისლები;

ბ) ასოცირებული ჰაბიტატის ტიპები:

ბ.ა) მდინარის სანაპირო ტყე;

ბ.ბ) ტენიანი მდელო;

ბ.გ) ჭაობი;

ბ.დ) ვეძიანი ნახევარუდაბნოს ნაკვეთები;

გ) ბუნებრივი და ნახევრად ბუნებრივი მშრალი მდელოები:

გ.ა) ნახევრად უდაბნოს მცენარეულობა: ნახევრად უდაბნოს მცენარეულობა იკავებს აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს არიდული რეგიონის დიდ ნაწილს, სადაც ნაკლებადაა წარმოდგენილი ბუჩქნარი და მეტია ბალახოვანი მცენარეულობა. თუმცა, ბუჩქების ცალკეული ინდივიდები შერეულია ამ თანასაზოგადოებებში. ამ თანასაზოგადოებების დომინანტი სახეობებია: Anabasis aphylla, Salsola ericoides, S.dendroides, S. glauca, Gamanthus pilosus, Suaeda microphylla, Petrosimonia brachiate, Aellenia glauca, Kalidium capsicum. ნახევრად უდაბნოსთვის დამახასიათებელია ეფემერების და ეფემეროიდების არსებობა: Tulipa eichleri, Allium atrviolaceum, Poa bulbosa, Colpodium humile, Bromus japonicus, Alyssum desertorum, Helianthemum salicifolium, etc. ბუჩქებიდან გვხვდება Nitraria schoeberi. ეროზირებული და ჩამორეცხილი ფერდობები თხლად არის დაფარული მარცვლოვანი და ბალახოვანი მცენარეებით: Festuca sulcate, Stipa szovitsiana, Artemisia fragrans, etc;

გ.ბ) სტეპის მცენარეულობა: სტეპის მცენარეულობა წარმოადგენს არიდულ რეგიონში ნახევრად უდაბნოს მცენარეულობის გაგრძელებას ზღვის დონიდან სიმაღლის შესაბამისად. მეორე მხრივ, იგი ესაზღვრება არიდულ ნათელ ტყეებს. დომინანტი სახეობა სტეპში არის ურო – Bothriochloa ischaemum, რომლის გვარი ფართოდაა გავრცელებული დედამიწის ორივე ნახევარსფეროში.

მუხლი 12. ბიომრავალფეროვნება

1. ტყის ეკოსისტემები და ფლორა:

ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის მცენარეულობა ორიგინალური და მრავალფეროვანია. აღკვეთილის კლიმატურმა და ფიზიკურ-გეოგრაფიულმა პირობებმა განაპირობეს მეტად თავისებური და მრავალფეროვანი მცენარეული საფარის განვითარება. მდინარე იორის ქვედა დინების თავისებურებაა აღკვეთილში მშრალი სუბტროპიკული არიდული კლიმატის ზონის არსებობა, რომელიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ მატულობს, რის გამოს იცვლება მცენარეული საფარი ვერტიკალურად;

ბ) მდ. ივრის კალაპოტის მიმდებარე დაბლობებზე, ვაკე-ტაფობებსა და გამოტანის კონუსებზე გვხვდება ტირიფი და ქაცვი, სუსტად დამლაშებულ ნიადაგებზე გაბატონებულია იალღუნი, რომელიც ქმნის ხშირ რაყებს;

გ) მდინარე იორის სანაპირო ზოლში, ვაკე-ჭალაზე და I-II ტერასებზე გავრცელებულია ტუგაის ტიპის ჭალის ტყე, ხოლო მიმდებარე გორაკებზე – არიდული ნათელი ტყეების, ნახევრად უდაბნოსა და სტეპური მცენარეულობის ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი. პირველი ტერასის მცენარეულობას წარმოადგენს ვერხვნარ – თელნარები (Populeta - Ulmeta) გრძელყუნწა მუხის (Quercus longines) მონაწილეობით. ჭალის ტყის დომინანტი სახეობებია: თეთრი (Populus canescens)  და შავი ვერხვი (Populus nigra), გრძელყუნწა მუხა (Quercus longines) და ტირიფი (Salix alba).  უშუალოდ მდინარის ნაპირს მიუყვება ტირიფის (Tilia cordata) ზოლი, მას მოსდევს ვერხვის (Populus hybrida), თელის (Ulmus glabra და Ulmus minor), რცხილის (Carpinus caucasica Grossh.), ნეკერჩხლის (Acer campestre L), თუთის (Morus alba L.), იფანის (Fraxinus excelsior), კაკლის (Juglans regia), აკაციის (Acacia sp.), ჯარგცხილას (Carpinus orientalis), ქაცვის (Hippophae rhamnoides), ძეძვის (Paliurus spina-Christi Mill.), იალღუნია (Tamarix sp.) და ველური ფშატის (Elaeagnus angustifolia)  ფოტოცენოზები;

დ) მეორე ტერასაზე გაბატონებულია ჭალის მუხნარები. მდინარის ნაპირებზე გვხვდება ლერწამი (Pragmites australis). ამ ტერასის განაპირა ნაწილში მუხნარები მეჩხერდება და იცვლება მეორადი წარმოშობის ძეძვიანებით. მუხნარის და კევის ხის მეჩხერებში შერეულია ფშატისა და ბერყენას რაყები;

ე) ქვეტყეში წარმოდგენილია: წითელი (Crataegus kyrtostyla Fing) და შავი კუნელი (Crataegus nigra), შინდი (Cornus mas), მაყვალი (R. fruticosus), კვრინჩხი (Prunus spinosa L.), შინდანწლა (Thelycrania australis (C. A. M.) K. San.), ძეძვი (Paliurus spina-Christi Mill.), იალღუნი (Tamarix sp.), ქაცვი (Hippophae ramnoides), კვიდო (Ligustrum vulgare L.), ჭანჭყატი (Euonymus sp. ), ასკილი (Rosa canina), ზღმარტლი (Mespilus germanica), ტყემალი (Prunus spinosa), ბროწეული  (Punica granatum L.), ცხრატყავა (Lonicera iberica ), ჭალაფშატა (Elaeagnus angustifolia L.), კოწახური (Berberis vulgaris L.). ჭალის ტყის მხვიარა მცენარეები ჩვეულებრივი (Hedera helix) და პასტუხოვის სურო (Hedera pastuchowii), ლიანები, ეკალღიჭი (Smilax excelsa ), კატაბარდა (Clematis vitalba L.), ღვედკეცი (Periploca græca), მაყვალთან (Robus cyri) და ქვეტყესთან ერთად ქმნიან გაუვალ ადგილებს, რითაც იქმნება საუკეთესო პირობები ცხოველების თავშესაფრისა და ბუდობისთვის. აღნიშნული ადგილები, ასევე, ითვლება მათ საკვების ბაზადაც;

ვ) ივრის ნაპირას დაბლობ, ტენიან ადგილებში გავრცელებულია შემდეგი ბალახოვანი მცენარეები: ისლი (Carex sp.), აბზინდა (Artemisia absinthium L.), ძირტკბილა (Polypodium vulgare L.), ბაბუაწვერა (Taraxacum Officinale W g g), ძეძვი (Paliurus spina-Christi Mill), მინდვრის ცოცხი (Lygia passerina (L.) Fas.), წივანა (Festuca ovina L.), ნემსიწვერა (Pelargonium sp.), ავშანი (Artemisia Phyllostachys (Boiss.) G. Wor.), ლელი (Phragmites communis Trin), ლერწამი (Arundo donax L.), თივაქასრა (Poa nemoralis L.), კრაზანა (Hypericum sp.), მელაკუდა (Alopecurus myosuroides Huds. ), ბირკა (Caucalis daucoides L.) და სხვა.

2. არიდული ტყეები აღკვეთილის მცენარეულობის ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დამახასიათებელი ტიპია. ისინი ფერდობების ქვედა ნაწილში და რბილ ფორმებზე (გორაკბორცვები, გავაკებები, ხევისპირები) არის განვითარებული. არიდული მეჩხერების დომინანტია საკმლის ხე/საღსაღაჯი/კევის ხე (Pistacia mutica). საკმლის ხისა და სიმშრალის მოყვარული სხვა მერქნიანი მცენარეებისაგან შემდგარი მეჩხერი (ნათელი) ტყეები წარსულში სავანის მსგავს ტიპს ქმნიდა. ამჟამად, ამ უნიკალური ლანდშაფტის მცირე ნაშთებიღაა შემორჩენილი.

3. აღკვეთილში არიდული ნათელი ტყეების ორი ძირითადი ფორმაციაა წარმოდგენილი:

ა) საკმლისხიანი (Pistacia mutica);

ბ) ღვიიანი (Junipereta foetidisima, Junipereta polycarpos).

4. საკმლის ხის (Pistaceeta) მცენარეული ასოციაციები მდინარე ივრის ნაპირებზე არსებულ ჭალის ტყეს არშიასავით აქვს შემოვლებული.

5. ღვიანებს (Junipereeta) (შავი ღვია (Junipereta foetidisima), მრავალნაყოფა ღვია (Junipereta polycarpos) უმეტესად სერების ფერდობების შუა და ზემო ნაწილი უჭირავთ. ღვიის იშვიათი რელიქტური სახეობები ნათელ, გამეჩხერებულ შერეულ პატარ-პატარა ზომის ტყეებს წარმოქმნიან. ზოგჯერ კი ღვიები ერთეული სახით გვხვდება. ეს ლანდშაფტი განსაკუთრებით ლამაზია გაზაფხულზე - ეფემერების მასობრივი ყვავილობის დროს. სერებსა და გორაკებზე გარკვეული ფართობები უჭირავს მთის ქსეროფიტთა დაჯგუფებებს, რომელშიც გლერძის (Astragalus), ბეგქონდარას (L.Thymus sp.) და სხვა სახეობები ბატონობს.

6. მდინარისაგან დაშორებულ ზეგანზე უმეტესი ფართობები, გორაკების ფერდობები ქვევიდან ზევით, უჭირავს რელიქტურ-უროიან (Andropogon ischaemum L)  და ტიპიურ ვაციწვერიან (Stipa sp.) სტეპებს, რომლებიც ხშირად ჯაგეკლიანი, ძირითადად ძეძვიანი (Paliurus spina-Christi Mill. ) ვარიანტებითაა წარმოდგენილი.

7. უროიანი ველები, ძირითადად, წარმოდგენილია:  წმინდა უროიანი (Andropogon ischaemum L)., უროიან - წივანიანი (Andropogoneta-Festueta), უროიან - ვაციწვერიანი (Andropogoneta – Stipeeta), უროიან - ჭანგიანი (Andropogoneta-Agropyrumeta), უროიან - ნაირბალახოვანი (Andropogoneta–mixtoherbosa), უროიან - ძეძვიანი (Andropogoneta – Paliureta), უროიან -გრაკლიან - ძეძვიანი (Andropogoneta - Paliureta), უროიან-გრაკლიან-ღვიიანი (Andropogoneta – Spiraeta - Junipereta) და სხვა ბალახოვნების სახით, სადაც ფართოდაა, ასევე, წარმოდგენილი ეფემერებიც.

8. მდინარისგან კიდევ უფრო მოშორებით მნიშვნელოვანი ფართობი უჭირავს ნახევარად უდაბნოს, რომელსაც, ძირითადად, ქმნის: ავშანი (Artemisia phyllostachys (Boiss.) G. Wor. ), ყარღანი (Salsola dendroides Pall.) და ჩარანი (Salsola ericoides M. B.).

9. ხევები და ფლატეები ხასიათდება ქსეროფილური ბუჩქების ფრაგმენტებით.

10. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ მომზადებული „ბუნების მატიანეს“ (2018) მიხედვით ჭაჭუნის აღკვეთილის ტყის ეკოსისტემები დღესდღეობით დაახლოებით შემდეგნაირად არის გადანაწილებული:

ა) მუხნარი წივანას საფარით 65 ჰა;

ბ) ღვიიანი ნაირბალახოვანი საფარით 328 ჰა;

გ) ვერხვნარი ნაირბალახოვანი საფარით 314 ჰა;

დ) ვერხვნარი ისლის საფარით 6 ჰა;

ე) ვერხვნარ-ხორბლიანი საფარი 148 ჰა;

ვ) ტირიფნარ-ხორბლოვანი საფარი 31 ჰა;

ზ) თელნარი ნაირბალახოვანი საფარით 57 ჰა;

თ) თელნარი ხორბლიანი საფარით 65 ჰა;

ი) ჯაგრცხილნარი ნაირბალახოვანი საფარით 145 ჰა;

კ) იალღუნიან-ხორბლოვანი საფარი 34 ჰა;

ლ) კევის ხის ასოციაცია ნაირბალახოვანი საფარით 171 ჰა;

მ) ძეძვნარი ხორბლოვანი საფარით 74 ჰა.

11. სამონადირეო მეურნეობას გადაცემულ ფართობებზე წარმოდგენილია 3 ტიპის ვერხვნარი (ვერხვნარი ნაირბალახოვანი საფარით, ვერხვნარი ისლის საფარით, ვერხვნარი ხორბლიანი საფარით – ჯამში 13 ჰა ფართობი). აქედან გამომდინარე, დღესდღეობით, ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე ვერხვნარების ფართობი შეადგენს 455 ჰა-ს. ამჟამად, ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე ტყის ფართობი შეადგენს 1 438 ჰა -ს, მათგან გამეჩხერებული ტყეების ფართობია 1 298 ჰა. აღკვეთილის ტერიტორიაზე ტყის ეკოსისტემების გარდა, ასევე, წარმოდგენილია სხვადასხვა ტიპის სავარგულები: ველობები - 331 ჰა, საძოვრები - 1398 ჰა. (დანართი 6). ხევები და კლდიანი ადგილები შეადგენს 249 ჰა-ს, ქვიშნარები წარმოდგენილია 400 ჰა, ხოლო წყლის ეკოსისტემები - 195 ჰა ფართობზე. 

12. მცენარეულობა: ჭაჭუნის აღკვეთილში აღრიცხულია მცენარეთა დაახლოებით 104 სახეობა. აქედან 6 სახეობის მერქნიანი მცენარე საქართველოს „წითელ ნუსხაშია“ შეტანილი, 5 სახეობა რელიქტური, 3 საქართველოს ენდემი, ხოლო 1 კავკასიის ენდემური სახეობაა.

13. საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილი სახეობებია: სამხრეთის აკაკი (Celtis australis), საკმლის ხე (საღსაღაჯი) (Pistacia mutica), ჭალის მუხა (Quercus pedunculiflora), შავი ღვია (Juniperus foetidisima), მრავალნაყოფა ღვია (Junipereta polycarpos) (დანართი 7).

14. რელიქტური მერქნიანი სახეობებია: საკმლის ხე (Pistacia mutica), შავი ღვია (Juniperus foetidisima), მრავალნაყოფა ღვია (Junipereta polycarpos), სამხრეთის აკაკი (Celtis australis Linne) და ჭალის მუხა (Quercus longipes Steven).

15. საქართველოს ენდემური მცენარეებიდან ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე გავრცელებულია შემდეგი სახეობები: ეიხლერის ტიტა (Tulipa eichleri), ქართული ზამბახი (Iris iberica) და ქართული კოწახური (Berberis vulgaris).

16. კავკასიის ენდემური სახეობა – ქართული კოწახური (Berberis iberica), ჭაჭუნის აღკვეთილის ფლორის მნიშვნელოვანი სახეობა, გავრცელებულია მშრალ ფერდობებსა და ვაკეებზე, ხევების გაყოლებით, არიდული ტყის ყავისფერ ნიადაგებსა და რიყეებზე.

აღკვეთილში გვხვდება 28 მერქნიანი (დანართი 10) და 14  სამკურნალო მცენარეების სახეობა (დანართი 8).

17. კულტურული მცენარეების ველური წინაპრებიდან აღკვეთილის ტერიტორიაზე გვხვდება 12 სახეობა.

18. ჭაჭუნის აღკვეთილის ველების ჯაგეკლიანი, ბალახოვანი და ლიანა მცენარეების სახეობები მოცემულია დანართ 9-ში.

19. ფაუნა:

ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორია ცხოველთა მრავალი საინტერესო სახეობით ხასიათდება. აქ გვხვდება როგორც ტყის, ასევე სტეპისა და უდაბნოს ფაუნის წარმომადგენლები, რომელთა შორის ბევრია იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი სახეობა (დანართი 11);

ბ) აქ გვხვდება ძუძუმწოვრების სულ 47 სახეობა. მათგან 6 – საქართველოს წითელ ნუსხაშია შეტანილი და ასევე, ევროპის დონეზე გადაშენების საფრთხის წინაშე მდგომი სახეობაა;

ბ.ა) მსხვილი ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება: მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx lynx), რუხი მგელი (Canis lupus), მელა (Vulpes vulpes), ტურა (Canis aureus), ლელიანის კატა (Felis chaus), გარეული ღორი (Sus scrofa), წავი (Lutra lutra), მაჩვი (Meles meles), მაჩვზღარბა (Hystrix indica) და სხვა;

ბ.ბ) წვრილი ძუძუმწოვარი ცხოველებიდან აღკვეთილში ბინადრობს 25 სახეობა: პაწია თაგვი (Micromys minutus), კავკასიური ტყის თაგვი (Sylvaemus fulvipectus), პონტოს თაგვი (Apodemus ponticus), სახლის თაგვი (Mus musculus), შავი ვირთაგვა (Rattus rattus), ამიერკავკასიის ზაზუნა (Mesocricetus brandti), ევროპული ზღარბი (Erinaceus concolor ) და სხვ;

ბ.გ) აქ გვხვდება 12 სახეობის ღამურა: ულვაშა მღამიობი (Myotis blythii), სამფერი მღამიობი (Myotis emarginatus), დიდი ცხვირნალა (Rhinolophus ferrumequinum), მცირე ცხვირნალაც (Rhinolophus hipposideros) და სხვ.;

გ) ფრინველები: ჭაჭუნის აღკვეთილი მდიდარია ორნითოლოგიური თვალსაზრისითაც.  მას ესაზღვრება აზერბაიჯანი და ორივე მხარეს დაცული ტერიტორიების არსებობა (ჭაჭუნის აღკვეთილი საქართველოში და ელდარის ფიჭვის ნაკრძალი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე) უზრუნველყოფს გადამფრენი ფრინველების დაცვას და მათ გამრავლებას. დღეისათვის აღკვეთილის ტერიტორიაზე აღწერილია ფრინველთა 268 სახეობა, აქედან 23 როგორც ,,საქართველოს წითელ ნუსხაში“, ასევე, IUCN-ის „წითელ ნუსხაშიცაა“ შეტანილი (დანართი 12);

გ.ა) იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი ფრინველებიდან აღსანიშნავია:  გავაზი (Falco cherrug), წითელთავა შავარდენი (Falco biarmicus), მცირე კირკიტა (Falco naumanni), ბექობის არწივი (Aquila heliaca), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), წითელი იხვი (Tadorna ferruginea), ქოჩორა ვარხვი (Pelecanus crispus), ვარდისფერი ვარხვი (Pelecanus onocrotalus), სარსარაკი (Tetrax tetrax), თვალჭყეტია (Burhinus oedicnemus), თეთრკუდა ფსოვი (Haliaeetus albicilla), შავი ყარყატი (Ciconia nigra), მცირე თეთრშუბლა (Anser erythropus), ქორცქვიტა (შავთვალა მიმინო, ლევანმიმინო) (Accipiter brevipes ), დიდი მყივანი არწივი (Clanga clanga), მთის არწივი (Aquila chrysaeos) და ველის კაკაჩა (Buteo rufinus rufinus) და სხვა (დანართი 13);

გ.ბ) აღკვეთილში გვხვდება მიგრანტი ფრინველების 110 სახეობა, მთელი წლის განმავლობაში რჩება 79 სახეობა. მობუდარი ფრინველებიდან გავრცელებულია 61 სახეობა, ზამთრის ვიზიტორები – 50, ერთდროულად მიგრანტი და ზამთრის ვიზიტორი – 41, ხოლო იშვიათად შემომფრენი – 5;

დ) თევზები: მდინარე იორში გხვდება 12 სახეობის თევზი: ლოქო (Silurus glanis), მურწა (Barbus mursa), მტკვრის წვერა (Barbus lacerta curi), შამაია (Chalacalburnus chalcoides), კობრი(გოჭა) (Cyprinus chalchoides), ჭანარი (Barbus capito), ციმორი (Gobio persa), კარჩხანა (კარასი) (Carassius carassius), საზანი (Cyprinus carpio) და სხვ (დანართი 14). თევზების ინვაზიური სახეობებიდან აღსანიშნავია კობრი/ საზანი (Cyprinus carpio);

ე) რეპტილიები/ქვეწარმავლები: დიდი მრავალფეროვნებით არის წარმოდგენილი რეპტილიების/ ქვეწარმავლების კლასი, აქ 23 სახეობის ქვეწარმავალი ბინადრობს: კუები - 3 სახეობა, ხვლიკები – 4 სახეობა და გველები – 7 სახეობა (დანართი 15). საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ ქვეწარმავლების 2 სახეობაა შეტანილია: კუების 1 სახეობა – ხმელთაშუაზღვიური კუ (Testudo graeca Linnaeus) და  გველების 1 სახეობა – ჩვეულებრივი  ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon monspessulanus). ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე 3 სახეობის კუ გვხვდება, ესენია: ჭაობის კუ (Emys orbicularis), კასპიური კუ (Mauremys caspica) და ხმელთაშუაზღვიური კუ (Testudo graeca Linnaeus). განსაკუთრებულ ყურადღებას ჰერპეტოფაუნა (გველები) იმსახურებს: წყლის ანკარა (Natrix tesselata), ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon monspessulanus), წითელმუცელა მცურავი (Dolichophis schmidti), ფერადი მცურავი (Hemorrhois ravergieri), ოთხზოლიანი მცურავი (Elaphe sauromates (Pallas, 1811)) და გიურზა (Vipera lebetina). 1 სახეობა საქართველოს „წითელ ნუსხაშია“ შეტანილი. ხვლიკების შემდეგი სახეობაა რეგისტრირებული, ესენია: ზოლებიანი ხვლიკი (Lacerta strigata), გველხოკერა (Pseudopus apodus) და კავკასიური ჯოჯო (Agama caucasica);

ვ) ამფიბიები: ჭაჭუნის აღკვეთილში 4 სახეობის ამფიბია ბინადრობს, ესენია: მწვანე გომბეშო (Bufo viridis), ტბის ბაყაყი (Rana ridibunda), კავკასიური ჯვრიანა (Pelodytes caucasicus) და კავკასიური გომბეშო (Bufo rerrucosissimus);

ზ) უხერხემლოები: აღკვეთილის უხერხემლო ცხოველები და მათ შორის ენტომოფაუნა ნაკლებადაა შესწავლილი,  თუმცა, რიგების და ოჯახების დონეზე არსებული მონაცემებიდან გამომდინარე, აქ გვხვდება მრავალი სახეობის კალიები (ზეოჯახი Acridoidea), რიგი ხეშეშფრთიანებიდან ხოჭოები (Coleoptera), რიგი პეპლები (Lepidoptera), ჭიანჭველასებრნი(Formicidae), კლასი ობობასნაირები(Arachnoidea), რომელთაგან აღსანიშნავია ფართოდ გავრცელებული მორიელები (Scorpione sp.), მათ შორის, ჭრელი მორიელი (Mesobuthus eupeus C. L. Koch, 1839), რომელიც მთელი აღმოსავლეთ საქართველოს  სტეპებისა და ნახევარუდაბნოების ტიპური ბინადარია;     

თ) ფეხსასრიანები: ხოჭოებიდან ცნობილია ზურმუხტის ქსელისათვის მნიშვნელოვანი სახეობა ცრუქერქიჭამია (Stephanopachys linearis). ბოლო წლების განმავლობაში მავნებელი მწერების ფაუნიდან საკმაოდ ფართოდ არის გავრცელებული ტალღურასებრთა ოჯახის წარმომადგენელი პეპელა – არაფარდი პარკიხვევია (Ocneria dispar, Lymantria dispar), რომელიც საკმაოდ დიდ ზიანს აყენებს საკმლის ხეებს. ასევე, გვხვდება მჟაუნას არაფარდი მრავალთვალა (Lycaena dispar),  მუხის მწვანე ფოთოლხვევია (Tortrix viridana), ვერხვის ფოთოლჭამია (Chrysomela populi), ხარაბუზები (Cerambicydae), ცხვირგრძელები (Curculionidae), მუხის დიდი ხარაბუზა (Cerambyx cerdo), ვერხვის დიდი ხარაბუზა (Caperda carcharias), მუხის ფოთლის რწყილი (Haltica saliceti);

ი) განამარხებული ფაუნა: ჭაჭუნის აღკვეთილის მიმდებარედ, „ტულიკ-ტაპას ქედის“ უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში, 2010 წელს აღმოჩნდა  მასტოდონტის ეშვი. საქარველოს ეროვნული მუზეუმის მეცნიერებისა და მკვლევრების მიერ 2011 წელს დაიწყო გათხრები, რის შედეგადაც გამოჩნდა მასტოდონტის ჩონჩხის სხვა ნაწილებიც, მათ შორის: მეორე ეშვი, მხრის ძვალი, იდაყვისა და სხივის ძვალი ბუნებრივ შესახსრებაში, ფალანგები, რამოდენიმე მალა, ნეკნი. აღნიშნული ნამარხები, დიდი ალბათობით, ერთსა და იმავე ინდივიდს უნდა ეკუთვნოდეს. აღნიშნული კვლევის დროს შეისწავლეს „ტულიკ-ტაპას ქედი“, ჭაჭუნის აღკვეთილის ველები და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიჯნის ყურე. ჩატარებული დაზვერვების შედეგად ჭაჭუნის ველზე, მასტოდონტის პოვნის ადგილიდან უფრო მოშორებით, აღმოსავლეთით აღმოჩნდა ძალზე საინტერესო ფაუნისტური კომპლექსი, რომელშიც ჰიპარიონული ფაუნის ჩვეულებრივ წარმომადგენლებთან ერთად გვხვდება შედარებით იშვიათი, ჰუმიდური გარემოსათვის დამახასიათებელი ცხოველების ნაშთები. ჯერჯერობით ნაპოვნია ქვეწარმავლებიდან (Reptilia): ხმელთაშუაზღვიური კუ (Testudo graeca), კუ (Emys sp).; ძუძუმწოვრებიდან (Mammalia): Castoridae,  ცხენისებრნი - ცხენის წინაპრის სახეობა (Hipparion sp. Suidae indet.), ოჯახი ძროხისებრნის (Bovidae) წარმომდგენელი (Tracoderinae indet.), ოჯახი ირმისნაირთა (Cervidae) წარმომდგენელი (Procapreolus cusanus). გარდა ამისა, ყურადღებას იქცევს დიდი რაოდენობით კოპროლითების არსებობა, რაც, სავარაუდოდ, განამარხების in situ სიტუაციაზე მიუთითებს და ამ ადგილს სამეცნიერო კვლევისათვის პერსპექტიულს ხდის;

კ) ზურმუხტის ქსელის საიტის სახეობები და ჰაბიტატები: ჭაჭუნის აღკვეთილში გვხვდება ბერნის კონვენციით დაცული სახეობები: რუხი მგელი (Canis lupus), მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx lynx), მეჰელის ცხვირნალა (Rhinolophus mehelyi), ხმელთაშუაზღვის კუ (Testudo graeca), შამაია (Chalcalburnus chalcoides), მჟაუნას არაფარდი (Lycaena dispar), ულვაშა მღამიობი (Myotis blythii), სამფერი მღამიობი(Myotis emarginatus), დიდი ცხვირნალა (Rhinolophus ferrumequinum), მცირე ცხვირნალა(Rhinolophus hipposideros), ცრუქერქიჭამია (Stephanopachys linearis) (დანართი 16). EUNIS-ის მიხედვით ტერიტორიაზე გამოყოფენ 4 ტიპის ჰაბიტატს: E1.2 – მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა საფარი კირქვიანებზე და სტეპი ფუძე სუბსტრატებზე (Perennial calcalcareous grassland and basic steppes), E6.2 – შიდა კონტინენტური დამლაშებული სტეპები (Continental inland salt steppes), G1.11 – ჭალის ტირიფნარი (Riverine Salix woodland), G1.3 – ხმელთაშუაზღვისპირული ჭალის ტყე (Mediterranean riparian woodland).

მუხლი 13. კვლევა-მონიტორინგი

1. ჭაჭუნის აღკვეთილს, სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგის თვალსაზრისით, კარგი პოტენციალი გააჩნია. მისი ფლორისა და ფაუნის ძირითადი ჯგუფები დღემდე სრულად არ არის შესწავლილი, ან არსებული ინფორმაცია მოძველებულია.

2. ჭაჭუნის აღკვეთილი, ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებთან ერთად, დიდი ბიოლოგიური (ბოტანიკური, ზოოლოგიური), ეკოლოგიური, სატყეო, გეოლოგიური, პალეონტოლოგიური, არქეოლოგიური და ბუნებრივი პირობების თავისებურებებით გამოირჩევა.

მუხლი 14. ეკოგანათლება

 აღკვეთილს, გარემოსდაცვითი განათლების მიმართულებით სხვადასხვა ტიპის საგანმანათლებლო აქტივობების ორგანიზების პოტენციალი გააჩნია (ლექცია-სემინარები, ტრენინგები, ღონისძიებები მწვანე კალენდრის მიხედვით, ეკოგაკვეთილები ველზე, მწვანე აქციები, ეკოტურები და სხვა), ძირითადად, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის მიმდებარე სკოლებისა და, ზოგადად, რეგიონის მოსახლეობისთვის. 

მუხლი 15. მიწათსაკუთრება და მიწათსარგებლობა

1. აღკვეთილის მთელი ტერიტორია წარმოადგენს სახელმწიფო საკუთრებას. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მეშვეობით, პასუხისმგებელია მის მართვაზე.

2. აღკვეთილის ტერიტორიაზე მდებარე საძოვრების კვლევა განახორციელა „საბუკომ“, შემუშავებულია საძოვრების მართვის გეგმა. განსხვავებულია ყოველწლიური რაოდენობა პირუტყვისა, რომელიც აღკვეთილის  საძოვრებს იყენებს.

3. აღკვეთილში მიწათსარგებლობა  რეგულირდება „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონით და საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობით.

მუხლი 16. ეკოტურიზმი და რეკრეაცია

1. ჭაჭუნის აღკვეთილი, აქ წარმოდგენილი უნიკალური ლანდშაფტებითა და ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის ნაშთებით, მიმზიდველ გარემოს ქმნის ტურისტებისათვის.

2. ჭაჭუნის აღკვეთილს გააჩნია საკმაოდ კარგი პოტენციალი ეკოტურიზმის განვითარებისთვის, განსაკუთრებით, ფრინველებზე დაკვირვებისთვის (Birdwatching).

3. დივერსიფიცირებული ტურიზმის განვითარება პრიორიტეტულ მიმართულებადაა მიჩნეული დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. 

მუხლი 17. ადგილობრივი ეკონომიკისა და ჭაჭუნის აღკვეთილის ურთიერთკავშირი

ადგილობრივი ეკონომიკისა და ჭაჭუნის აღკვეთილის ურთიერთკავშირი, ძირითადად, გამოხატულია ამ ტერიტორიების პირუტყვის საძოვრად, ხოლო მდინარე იორის – სასმელ და სარწყავ წყლად გამოყენებაში.

თავი 3. გრძელვადიანი მიზნები

მუხლი 18. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები

1. ჭაჭუნის აღკვეთილის გეომორფოლოგიური, გეოლოგიური და ჰიდროლოგიური წარმონაქმნები, ბუნებრივი ლანდშაფტები და ჰაბიტატები დაცულია და აღდგენილია. ცხოველთა და მცენარეთა პოპულაციები და ჯგუფები დაცულია მათ ბუნებრივ და დიდწილად უცვლელ გარემოში. ჭაჭუნის აღკვეთილი მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ეროვნულ და გლობალურ დონეზე საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების გენოფონდის გრძელვადიან კონსერვაციას. სახეობების პოპულაციის რაოდენობა გაზრდილია ტერიტორიისთვის დამახასიათებელი ბუნებრივი ტევადობის ფარგლებში. 

2. ზემოთ აღნიშნული ზოგადი გრძელვადიანი მიზანი შეიძლება განისაზღვროს ჭაჭუნის აღკვეთილის იდენტიფიცირებული ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისთვის.

3. მენეჯმენტის პირველი გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის შემდეგ:

ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის ჭალის ტყის ჰაბიტატების კონსერვაციის სტატუსი, 2022 წელთან შედარებით, იქნება შენარჩუნებული ან გაუმჯობესებული. ასევე, ტყით დაფარული ფართობი იქნება შენარჩუნებული, ან გაზრდილი. ტყის კორომის მახასიათებლები ასახავენ ჯანსაღ, თითქმის ბუნებრივ ან ბუნებრივ ტყეებს. მნიშვნელოვანი მცენარეული სახეობები: ჭალის მუხა (Quercus pedinculiflora), საკმლის ხე  (საღსაღაჯი) (Pistacia mutica), შავი ღვია  (Junipereta foetidisima), მრავალნაყოფა ღვია (Junipereta polycarpos), შიშველი თელადუმა (Ulmus glabra) და პატარა თელადუმა (Ulmus minor)), ჭალის ვერხვი (Populus canescens) და თეთრფოთოლა ვერხვი (Populus alba), წარმოდგენილი იქნებიან მინიმუმ იგივე რაოდენობით, როგორც 2022 წელს. მცენარეთა მავნებლების რაოდენობა იქნება მინიმალური;

ბ) ჭაჭუნის აღკვეთილის ჭალის ტყე და სემიარიდული მდელოები, იქ არსებული საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობებით: ლელიანის კატა (Felis chaus), თეთრკუდა ფსოვი (Haliaeetus albicilla) და ბექობის არწივი (Aquila heliacal), წარმოდგენილი იქნებიან მინიმუმ იმავე რაოდენობით, როგორც 2022 წელს და პოპულაციის რაოდენობა ახლოს იქნება მათ ბუნებრივ ტევადობასთან;

გ) ჭაჭუნის აღკვეთილის სემიარიდულ მდელოებს, 2022 წელთან შედარებით, ექნება საშუალო ან დაბალი დეგრადაცია, რომელიც ასახულია საძოვრების დეგრადაციის ინდექსებში.

მუხლი 19.  ეკოგანათლებასა და გარემოსდაცვით ცნობიერების ამაღლებასთან დაკავშირებული მიზნები

ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, ჭაჭუნის აღკვეთილს გააჩნია მდიდარი საგანმანათლებლო რესურსი. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია ადგილობრივ სკოლებთან და სხვა საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან ურთიერთთანამშრომლობის გზით უზრუნველყოფს საზოგადოებაში გარემოსდაცვითი ცნობიერებისა და ცოდნის ზრდას, რაც ხელს შეუწყობს აღკვეთილის მიმართ საზოგადოების დამოკიდებულების პოზიტიურ ცვლილებას და მის ჩართულობას მართვაში.

მუხლი 20. ბუნებრივ და ისტორიულ-კულტურულ გარემოში რეკრეაციის, ჯანმრთელობის დაცვისა და ეკოტურიზმისთვის ხელსაყრელი პირობების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული მიზნები

1. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიებზე წარმატებით ვითარდება ბუნებაზე ორიენტირებული მდგრადი ტურიზმი, სადაც ვიზიტორებისთვის უზრუნველყოფილია სუფთა, უსაფრთხო და მასტიმულირებელი გარემო. ტურიზმიდან მიღებულ შემოსავალს გარკვეული წვლილი შეაქვს ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის განვითარებაში.

2. კულტურული მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავი ადგილები დაცულია  და წარმოადგენს ვიზიტორთა პროგრამის შემადგენელ ნაწილს ეკოსისტემის პროდუქტებსა და ღირსშესანიშნაობებთან ერთად. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია,  სსიპ − საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალიური მართლმადიდებელი ეკლესია ეფექტურად თანამშრომლობენ კულტურული მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად.

მუხლი 21. სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივი ეკონომიკისა და მოსახლეობის სასარგებლოდ

ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, გაუმჯობესებულია მიმდებარე მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა და ზოგადი კეთილდღეობა. ჭაჭუნის აღკვეთილი მდგრადად უზრუნველყოფს ეკოსისტემური სერვისების ფართო სპექტრს, მათ შორისაა არამერქნული ტყის პროდუქტები, საძოვრები, სარწყავი წყალი და სხვა. რეგიონის ბუნებასა და ისტორიულ ფასეულობებზე დაფუძნებული საგანმანათლებლო, ესთეტიკური და სულიერი ფასეულობები იზიდავს ქართველ და უცხოელ ტურისტებს, რაც დადებითად აისახება ადგილობრივ ეკოტურიზმზე და ახდენს ადგილობრივი ეკონომიკის სტიმულირებას. 

მუხლი 22.  ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებული მიზნები

ადგილობრივ მოსახლეობას და ფერმერებს გათვითცნობიერებული აქვთ ჭაჭუნის აღკვეთილის მნიშვნელობა. დაცული ტერიტორიები ხელს უწყობს მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობისა და არსებული ფერმერული მეურნეობების კეთილდღეობას მდგრადი გზით, მათთვის საჭირო ბუნებრივი რესურსების მიწოდებით.

მუხლი 23. მეცნიერებასა და განათლებასთან დაკავშირებული მიზნები

ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, ჭაჭუნის აღკვეთილი წარმოადგენს საინტერესო სამეცნიერო-კვლევით ბაზას ქართველი და უცხოელი მეცნიერებისთვის. ის წარმატებით თანამშრომლობს საქართველოსა და უცხოეთის სამეცნიერო-კვლევით და საგანმანათლებლო ცენტრებთან, ასევე, დამოუკიდებელ მკვლევრებთან. ადმინისტრაციას გააჩნია საკმარისი სამეცნიერო ინფორმაცია ტერიტორიის ყველა ძირითადი ღირებულების შესახებ, დაცული ტერიტორიის ეფექტურად სამართავად.

მუხლი 24.  ადმინისტრაციის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები

ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას გააჩნია ყველა აუცილებელი რესურსი იმისათვის, რომ განაგრძოს ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების კონსერვაცია და გაუმჯობესება. თანამშრომლების სათანადო რაოდენობა აღჭურვილია შესაბამისი ფინანსური, ტექნიკური, ინფრასტრუქტურული რესურსით, საჭირო ცოდნით, უნარებითა და დაცული ტერიტორიების ადაპტიური მართვის გამოცდილებით.

„დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის“ დაარსების შემდეგ ჭაჭუნის აღკვეთილი მისი შემადგენელი ნაწილია. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული მიზნების მიღწევით მას წვლილი შეაქვს ბიოსფერული რეზერვატის წინაშე მდგარი სტრატეგიული მიზნების განხორციელებაში. 

თავი 4. დაცული ტერიტორიის სიტუაციური ანალიზი

მუხლი 25. დაცული ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების არსებული მდგომარეობა

1. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მდგომარეობა: ჭაჭუნის აღკვეთილის ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები და მდგომარეობის ატრიბუტები განისაზღვრა თითოეული ძირითადი სახეობისთვის და მაქსიმალურად შეგროვდა ინფორმაცია არსებული სიტუაციის შესახებ (იხ. ცხრილი 2). ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციაში მწირი მონაცემები და ინფორმაცია მოიპოვება ეკოსისტემებისა და სახეობების ამჟამინდელი მდგომარეობის შესახებ. ჭაჭუნის აღკვეთილის ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების სრულყოფილად გასაგებად საჭირო იქნება დამატებითი კვლევები და ინფორმაციის შეგროვება პირველი მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების განმავლობაში.

ცხრილი 2: ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები და შესაბამისი ატრიბუტების არსებული მდგომარეობა

2. სხვა ღირებულებების მდგომარეობა. ჭაჭუნის აღკვეთილის სხვა ღირებულებები უშუალოდ ეკოსისტემის სერვისებზეა დამოკიდებული (ბუნებრივ რესურსებთან დაკავშირებული, სამეცნიერო და საგანმანათლებლო, ტურისტული და საერთო სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები).

3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიების პოტენციური სამეცნიერო-საგანმანათლებლო, ეკოტურისტული და საერთო სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები ამჟამად სრულყოფილად არ არის რეალიზებული.

მუხლი 26. დაცული ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების პირდაპირი საფრთხეები

1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები მოცემულია ცხრილ 3-ში, ხოლო ინდიკატორები დანართი 18-ში.

ცხრილი 3: სამიზნე ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები

2. ჭაჭუნის აღკვეთილის სამეცნიერო-საგანმანათლებლო, ეკოტურისტულ და საერთო სოციალურ-ეკონომიკურ ღირებულებებთან დაკავშირებული მთავარი საფრთხეები გავლენას ახდენს ეკოსისტემის შესაძლებლობებზე - უზრუნველყოს ეკოსისტემის სერვისები, რომლებიც მხარს უჭერენ ამ ღირებულებებს.

3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია ტერიტორიის დაცვას ახორციელებს პატრულირების მეშვეობით. ადმინისტრაციის მიერ შემუშავებულია საპატრულო მარშრუტები, რომელის მოიცავს ყველა კვარტალს.  პატრულირების სამოქმედო გეგმა-გრაფიკის შემუშავება მიმდინარეობს ყოველთვიურად. პატრულირების მარშრუტების დაგეგმვა ხდება კვარტლების სპეციფიკიდან გამომდინარე და ხანძარსაშიში პერიოდების გათვალისწინებით.

მუხლი 27. ადამიანური რესურსები

1. მიუხედავად იმისა, რომ ადმინისტრაციაში დასაქმებულ თანამშრომლებს შესწევთ უნარი მათი ძირითადი ფუნქციების შესასრულებლად, მათი საქმიანობის შედეგები არ უნდა ჩაითვალოს სრულყოფილად, ვინაიდან, ადმინისტრაციის ძირითად პრობლემას დღესაც ბუნებრივი რესურსების უკანონო მოხმარება და უკონტროლო ძოვება წარმოადგენს. აგრეთვე, დაბალ დონეზეა ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის, ეკოგანათლებისა და ეკოტურიზმის განვითარების მიმართულებები.  უნდა აღინიშნოს, რომ აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომლები საჭიროებენ თეორიულ და პრაქტიკულ ტრენინგებს ისეთ დამატებით სფეროებში, როგორებიცაა: მენეჯმენტის, ბიომრავალფეროვნების დაცვის, ბიომრავალფეროვნების მონიტორიგის, კომპიუტერული პროგრამებისა და საველე აღჭურვილობის გამოყენება, მონაცემთა შეგროვების, დაგეგმვისა და ანგარიშგების უნარებისა და დაცული ტერიტორიების ზოგადი მენეჯმენტის გაუმჯობესების მიზნით.

2. 2022 წლის მდგომარეობით ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციაში დასაქმებულია 8 თანამშრომელი: ადმინისტრაციის დირექტორი – 1, დაცვის განყოფილებაში – 7, მათგან დაცვის განყოფილების უფროსი – 1, ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტი – 1, რეინჯერი – 5 (იხ. ცხრილი 4).

ცხრილი 4: ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომელთა რაოდენობა – 2020–2022 წწ.

3. ადმინისტრაციის საქმიანობის ანალიზი აჩვენებს 1 რეინჯერის დამატების საჭიროებას.

4. 2020 წელს საკონსულტაციო კომპანია PMO Business Consulting-მა, CNF-ის დაკვეთით, მოამზადა საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის შესაძლებლობების შეფასების დოკუმენტი, რომლის ერთ-ერთი ძირითადი შემადგენელია ტერიტორიული ადმინისტრაციების როლის გაძლიერების საკითხი ადამიანური რესურსების მართვაში და შეიმუშავა რეკომენდაციები მათი უნარების და კომპეტენციების განვითარებაზე.

5. დოკუმენტში განხილულია როგორც ორგანიზაციული პროცესების ოპტიმიზაცია და შიდა კომუნიკაციის ეფექტური მექანიზმების დანერგვა, ასევე ადამიანური რესურსების უნარებისა და კომპეტენციების გაძლიერება ცენტრალურ და ტერიტორიული ადმინისტრაციების დონეზე. კერძოდ, მითითებულია, რომ უნდა შემუშავდეს თანამშრომელთა საქმიანობის შეფასების სისტემა და, შესაბამისად, აღნიშნულ სისტემაზე დაფუძნებული სამოტივაციო სქემები, ასევე, ადამიანური რესურსების განვითარებისა და პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლების ერთიანი პროგრამა, რომელიც უზრუნველყოფს სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და ტერიტორიულ ადმინისტრაციებში უნარების გაძლიერების საჭიროებების გამოვლენას და შესაბამისი ტრენინგების და პროფესიული გადამზადების კურსების შემუშავება-განხორციელებას.

მუხლი 28. ადმინისტრაციის მდგომარეობა, ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა

1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის ოფისი მდებარეობს დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ბარათაშვილის ქ.№5-ში, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციულ შენობაში.

2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან ერთობლივად გააჩნია ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი, სადაც ხდება სტუმრებისათვის ინფორმაციის მიწოდება. საჭიროა, ეკოტურისტული ბილიკების მოწყობა და თავშესაფრების აშენება, ასევე საკარვე და საპიკნიკე ადგილების მოწყობა.

3. ადმინისტრაციას ჰყავს 2 ერთეული ,,სუზუკი ჟიმნის“ და 1 ერთი ერთეული „მიცუბიშის პიკაპის“ ტიპის ავტომანქანა. ავტომანქანები მოძველებულია და საჭიროებს პერმანენტულ რემონტს.

4. ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილებას აქვს სახანძრო აღჭურვილობა: უნიფორმები - 2 კომპლექტი (სახანძრო ჩექმა - 2 წყვილი, სახანძრო ქამარი - 2 ცალი.), სახანძრო ქურთუკი - 2 ცალი, სახანძრო ჩაფხუტი - 2 ცალი, სახანძრო ხელთათმანი - 3 წყვილი, სახანძრო ბარი - 2 ცალი, სახანძრო ქამარი - 2 ცალი, სახანძრო მისასხურებელი აპარატი -1 ცალი, სახანძრო ზურგჩანთა - 5 ცალი. 10 ცალი ფოტოხაფანგი, 6 ცალი სამკერდე კამერა, 1 GPS, ადმინისტრაციას ჰყავს 2 ცხენი, რომელთაგან ერთს ასაკის გამო ვერ იყენებენ, ხოლო მეორეს ესაჭიროება გაწვრთნა. არ გააჩნიათ, აგრეთვე, ცხენებისთვის საჭირო აღჭურვილობა.

5. დამატებით საჭიროა რეინჯერთა აღჭურვილობის შესყიდვა: 6 ბინოკლი და 2 ნახევრადპროფესიული ფოტოაპარატი.

მუხლი 29. დაფინანსება

ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია დამოკიდებულია სახელმწიფო ბიუჯეტზე. ადმინისტრაციისთვის მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება საკუთარი შემოსავლების ნაწილის გაჩენა გრძელვადიან პერიოდში. ამ ეტაპზე ადმინისტრაციას აქვს მხოლოდ სერვისებიდან მიღებული შემოსავალი – თევზაობის გადასახადი და სასტუმროს ნომრების გაქირავებიდან მიღებული შემოსავალი (იხ. ცხრილი 5).

ცხრილი 5: ტურისტული მომსახურებიდან მიღებული შემოსავლები 2018-2021 წ.წ.

შემოსავლების შემცირება გამოწვეულია მსოფლიოში შექმნილი ვითარებიდან და საქართველოში გავრცელებული ახალი კორონავირუსით (COVID 19) გამოწვეული პანდემიიდან გამომდინარე.

მუხლი 30. ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა

1. ჭაჭუნის აღკვეთილში საშეშე მერქანი არ გაიცემა.

2. აღკვეთილის ტერიტორიაზე დაახლოებით 1398 ჰა საძოვარია, ხოლო მიმდებარე ტერიტორიაზე 33 ფერმა, სადაც ძოვს დაახლოებით 1 500 სულამდე მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი და 120 000-მდე ცხვარი.

3. ადმინისტრაციის ინფორმაციით, აღკვეთილის ტერიტორიაზე თავდასხმები შინაურ პირუტყვზე გახშირდა. 2019 წელს აღირიცხა 55 შემთხვევა.

მუხლი 31. ეკოტურიზმი

1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის შენობა მთელი წლის განმავლობაში ღიაა ვიზიტორებისთვის, აქ შესაძლებელია ეკოტურისტული სერვისების შესახებ ინფორმაციის მიღება, ანგარიშსწორება და ტურისტული აღჭურვილობის დაქირავება.

2. ადმინისტრაციას არ ჰყავს ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტი, ამიტომ ინფორმაციის მიწოდება ხდება ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტის მიერ, რომელსაც ეხმარება ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტი. სტუმრებს, რეგისტრაციის დროს, მიეწოდებათ საჭირო ინფორმაცია ჭაჭუნის აღკვეთილში ვიზიტორთა ქცევის წესებისა და ვალდებულებების შესახებ, ასევე, გადაუდებელი დახმარების სერვისთან დაკავშირებული საკონტაქტო ინფორმაცია.

3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას ეკოტურისტული აქტივობების განსახორციელებლად გააჩნია შემდეგი სახის რესურსები:

ა) ტურისტული სასტუმრო სახლი ჭაჭუნის აღკვეთილში, სველი წერტილით, 4 ნომრით, სადაც 10 ადამიანის განთავსებაა შესაძლებელი, კვების ორგანიზების გარეშე (საჭიროებს გაუმჯოებსებას);

ბ) აღჭურვილობა გასაქირავებლად (კარავი, საძილე ტომარა, პარალონი, ზურგჩანთა).

4. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია ვიზიტორებს სთავაზობს შემდეგი სახის ეკოსტურისტულ მომსახურებებს:

ა) ფრინველებზე დაკვირვების და სპორტული თევზაობის ტურების ორგანიზება აღკვეთილის ტერიტორიაზე;

ბ) სასტუმრო სახლის დაჯავშნა;

გ) გამყოლის მომსახურების უზრუნველყოფა.

5. აღკვეთილის ტერიტორიაზე შესვლა უფასოა, ვიზიტორები იხდიან თანხას ადმინისტრაციის მიერ შეთავაზებულ სერვისებში, როგორიცაა: ღამისთევა ჭაჭუნის აღკვეთილის სასტუმრო სახლში და კარავში, სპორტული თევზაობა, საკარვე აღჭურვილობის გაქირავება. გიდის და გამყოლის მომსახურება არ არის ადმინისტრაციის სერვისი, თუმცა, ისინი აწვდიან შესაბამის ინფორმაციას და რეკომენდაციას. ფასები ფიქსირებულია (თუმცა, წლის ან სეზონის განმავლობაში შესაძლებელია შეიცვალოს). გარკვეულ სერვისზე არსებობს ფასდაკლება მოსწავლეებისა და სტუდენტებისათვის.

6. ჭაჭუნის აღკვეთილი ვიზიტორებისთვის წარმოადგენს ველური ბუნების, სათავგადასავლო მოგზაურობის არეალს. ჭაჭუნის აღკვეთილი მთელი წლის მანძილზე ღიაა ვიზიტორებისთის.

7. ფრინველებზე დაკვირვებისათვის საუკეთესო პერიოდია გაზაფხული (აპრილი-მაისი) და შემოდგომა (ოქტომბერი-ნოემბერი); სპორტულ-სამოყვარულო თევზაობისთვის საუკეთესო პერიოდი გრძელდება აპრილიდან ივლისის ბოლომდე.

8. ვიზიტორებისათვის საინტერესოა ასევე ენდემური სახეობების (ქართული ზამბახი, ეიხლერის ტიტა) ყვავილობის პერიოდი, რომელიც გრძელდება აპრილიდან მაისის ბოლომდე; საკმლის ხის ნაყოფის მწიფობის პერიოდი გრძელდება სექტემბრიდან ნოემბრის ბოლომდე.

9. 2021 წლიდან საბუკო ჭაჭუნის აღკვეთილში ბუნების კონსერვაციაზე ორიენტირებუკლი ვიზიტორთა მომსახურების სერვისების შექმნისა და განვითარების ორწლიან პროქტს ახორციელებს, რომელიც დაფინანსებულია გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდის მცირე გრანტების პროგრამის (GEF SGP) ფარგლებში. პროექტის ფარგლებში დაგეგმილია აღკვეთილში მოეწყოს კოტეჯი, ფრინველებზე დასაკვირვებელი პუნქტი, საკემპინგე და ლეშიჭამია ფრინველთა რესტორანი. ამჟამად შემუშავებულია ზემოქმედების კვლევის ანგარიში და დაწყებულია ეკოტურისტული ობიექტების დაგეგმვის სამუშაოები.

10. ჭაჭუნის აღკვეთილში შესაძლებელია საგანმანათლებლო, სალაშქრო, სამეცნიერო, ფრინველებზე დაკვირვებისა და სამოყვარულო თევზჭერის ტურების დაგეგმვა.

11. 2019 წელს ჭაჭუნის აღკვეთილს ესტუმრა 3060 ვიზიტორი, 2020 წელს 1063 ვიზიტორი, ხოლო 2021 წელს 2109 ვიზიტორი. ვიზიტორთა რაოდენობის შემცირება გამოწვეულია   ახალი კორონავირუსით (COVID 19) გამოწვეული პანდემიიდან გამომდინარე.

მუხლი 32. ეკოგანათლება

1. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიზანს წარმოადგენს სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფისთვის სპეციალური ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის მიზანია:

ა) მოსახლეობის ფართო ფენების მიერ დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობისა და როლის გააზრება ქვეყნისა და მომავალი თაობების საკეთილდღეოდ და ბუნებრივი მემკვიდრეობის კონცეფციის, როგორც ჩვენი ქვეყნის ბუნებრივი მემკვიდრეობის ნაწილის დაცვის იდეის მხარდაჭერა;

ბ) მოსახლეობის ფართო ფენებში მაღალი ეკოლოგიური ცნობიერების ჩამოყალიბება;

გ) მიღებული ინფორმაციისა და ცოდნის საფუძველზე დაცული ტერიტორიებისა და ბუნებრივი გარემოს მიმართ საზოგადოების კეთილგანწყობის, დადებითი დამოკიდებულების ჩამოყალიბება და შესაბამისი უნარ-ჩვევებით აღჭურვა;

დ) მოსახლეობის ჩართულობის მაღალი დონე გარემოსდაცვითი პრობლემების გადაწყვეტის მიზნით;

ე) მოსახლეობის ფართო ფენების თანადგომის მოპოვება დაცულ ტერიტორიებზე ეკოლოგიური პირობების გაუმჯობესების ხელშეწყობის მიზნით.

2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომლების საკომუნიკაციო საქმიანობა, ამჟამად, ადგილობრივ მოსახლეობაზე, სკოლის მოსწავლეებზე, სტუდენტებზე, პედაგოგებსა და ვიზიტორებზეა მიმართული. სხვადასხვა საკითხზე მოსახლეობის ინფორმირება უმეტესად პირდაპირი კონტაქტით, ზეპირი ფორმით ხდება, ყოველდღიური მუშაობის პროცესში. თუმცა, სპეციალურად რაიმე საკითხზე ინფორმირების მიზნით შეხვედრები შედარებით ნაკლებად ეწყობა.

3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას გააჩნია საკუთარი ფეისბუქგვერდი, რომლის განახლება ხდება პერიოდულად. ადმინისტრაციას არ აქვს ბეჭდური მასალა – საინფორმაციო ბუკლეტები, რომლებიც ადმინისტრაციის საქმიანობასა თუ კონკრეტულ დაცულ ტერიტორიასთან დაკავშირებულ მოვლენებს აშუქებს.

4. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია ამზადებს ყოველწლიურ ანგარიშებს და “ბუნების მატიანეს“. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტო უზრუნველყოფს სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და ტერიტორიული ადმინისტრაციების ერთიანი ანგარიშის გავრცელებას.

5. ადმინისტრაცია მუდმივად ეწევა სხვადასხვა სახის საგანმანათლებლო საქმიანობას სასწავლო დაწესებულებებთან.

6. აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის საჯარო სკოლებში მოსწავლეებისა და მასწავლებლებისათვის ტარდება პრეზენტაციები და ლექცია-სემინარები საქართველოს დაცული ტერიტორიებისა და ჭაჭუნის აღკვეთილის შესახებ. მოსწავლეები დეტალურად ეცნობიან საქართველოს დაცული ტერიტორიებისა და აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიზნებს, საქმიანობებს, მართვასა და ეკოტურისტულ პოტენციალს. რაიონის მიმდებარე სკოლებში ყოველწლიურად იმართება ღონისძიებები სხვადასხვა სახის ეკოლოგიური პრობლემის თემატიკასთან დაკავშირებით,

7. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია აწყობს სპეციალურ გარემოსდაცვით ღონისძიებებს ე. წ. „მწვანე კალენდრის“ მიხედვით, როგორიცაა 2 თებერვალი – ჭარბტენიანი ტერიტორიების დაცვის საერთაშორისო კვირეული, 21 მარტი – ტყის დღე, 26 მარტი – დედამიწის საათი, 22 აპრილი - დედამიწის საერთაშორისო დღე. ღონისძიებების მიზანია გლობალური ცნობიერების ამაღლება და გარემოსდაცვითი საქმიანობების განხორციელება.

8. 2018 წელს ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ ჩატარებულ გარემოსდაცვით ღონისძიებებში ჩაერთო 2 184 ადამიანი. მათ შორის: 856 მოსწავლე, 223 პედაგოგი, 150 სტუდენტი, 673 ადგილობრივი მოსახლე, 282 სხვა (თანამშრომლები და მკვლევრები). სულ ჩატარდა 190 ღონისძიება. მათ შორის: ლექცია-სემინარი - 78, მწვანე აქცია - 6, ეკოტური - 23, მოქალაქეებთან შეხვედრა - 71, დასუფთავების აქცია - 12.

9. 2019 წელს ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ ჩატარებულ გარემოსდაცვით ღონისძიებებში ჩაერთო 2 222 ადამიანი. მათ შორის: 906 მოსწავლე, 82 პედაგოგი, 229 სტუდენტი, 851 ადგილობრივი მოსახლე, 154 სხვა (თანამშრომლები და მკვლევრები).

 სულ ჩატარდა 216 ღონისძიება. მათ შორის: ლექცია-სემინარი - 98, მწვანე აქცია - 12, ეკოტური - 28, მოქალაქეებთან შეხვედრა - 68, დასუფთავების აქცია - 10.

10. 2020 წელს ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ ჩატარდა 64 ეკოსაგანმანათლებლო ცნობიერების ასამაღლებელი ღონისძიება, რომელშიც სულ ჩაერთო 977 მონაწილე. 2021 წლის 6 თვის განმავლობაში ადმინისტრაციის მიერ ჩატარდა 25 აქტივობა, სადაც მონაწილეობა მიიღო 483-მა ადამიანმა.

11. 2021 წელს, კორონავირუსის პანდემიის პირობებში, ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებულმა ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობებმა მოიცვა 864 მონაწილე. მათ შორის 148 ადგილობრივი მუნიციპალიტეტის სკოლების მოსწავლე, 79 სტუდენტი, 447 ადგილობრივი მოსახლე და 190 სხვა პირი.

12. ადმინისტრაციის თანამშრომლები ყოველწლიურად ატარებენ გამოკითხვას საზოგადოებრივი აღქმისა და სოციალური გავლენის მონიტორინგისა და შეფასების მიზნით, სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ წინასწარ განსაზღვრული კითხვარების მეშვეობით. გამოკითხვა ხორციელდება ყველა სოფელში, გამოკითხულთა რაოდენობა მინიმუმ 100 რესპოდენტს შეადგენს.

13. ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობის მართვა:

ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციაში ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობის მართვაზე პასუხისმგებელია ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტი;

ბ) ქმედებები, რომლებიც უკავშირდება ეკოგანათლებასა და საზოგადოებასთან ურთიერთობას, თანხმდება და იმართება ცენტრალიზებულად სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს უშუალო კონტროლის ქვეშ.

14. ეკოგანათლებასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები: ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას არ გააჩნია საჭირო ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა, თანამშრომლებს არ აქვთ საჭირო კვალიფიკაცია, რომელიც საშუალებას მისცემს მათ, საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან ერთად აწარმოონ ეფექტური ეკოსაგანამანათლებლო და შემეცნებითი საქმიანობა (ადმინისტრაციას არ აქვს საინფორმაციო ბუკლეტები მოსწავლეებისთვის, ნერგები მწვანე აქციების დროს და სხვა).

მუხლი 33. საზოგადოებასთან ურთიერთობა

1. ადმინისტრაციისთვის საზოგადოებასთან ურთიერთობა მნიშვნელოვან მიმართულებას წარმოადგენს. იგი ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიის დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, ზრდის საზოგადოების ინფორმირებულობასა და ცნობიერებას დაცულ ტერიტორიასთან მიმართებით; ყოველივე ეს კი განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარების პროცესში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას.

2. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება ადმინისტრაციის თანამშრომლების ჩართულობით სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს შესაბამისი სამსახურის ხელმძღვანელობით.

3. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება შემდეგი რესურსების გამოყენებით: საინფორმაციო მასალები, დაცული ტერიტორიების ვებგვერდი – apa.gov.ge, სოციალური ქსელები (Facebook, Instagram, Twitter და youtube).

4. სსიპ − დაცული ტერიტორიების სააგენტო თანამშრომლობს ცენტრალურ მედიასთან.

5. სსიპ − დაცული ტერიტორიების სააგენტოს საზოგადოებასთან ურთიერთობის საქმიანობების ძირითად მიზნობრივ ჯგუფებს წარმოადგენს მასმედია, ტუროპერატორი კომპანიები, მოსწავლე-ახალგაზრდობა და ადგილობრივი მოსახლეობა.

6. საბუკომ 2021 წელს CNF-ის მხარდაჭერით დაასრულა დოკუმენტური ფილმის „უდაბნოს პირისპირ“ გადაღება. ფილმი მაყურებელს აცნობს ჭაჭუნის აღკვეთილს, მის ბიომრავალფეროვნებას, მნიშვნელობას და აღკვეთილის წინაშე მდგარ გამოწვევებს. ასევე დაწყებულია ხელოვანთა რეზიდენციის პროგრამა, რომლის ფარგლებშიც შემუშავდება მულტიმედიური მასალები ჭაჭუნის აღკვეთილის შესახებ.

მუხლი 34. პარტნიორული თანამშრომლობა

1. პარტნიორული და საქმიანი ურთიერთობების დამყარება და არსებული კავშირების განვითარება სხვადასხვა უწყებასთან (დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობა (მერია, საკრებულო), სასაზღვრო პოლიცია, საგანმანათლებლო რესურსცენტრი, საჯარო სკოლები, სამაშველო სამსახური და სხვა) საჭიროებს გაუმჯობესებას და მუდმივ ყურადღებას აღკვეთილის ადმინისტრაციის მხრიდან.

2. გრძელვადიან პერიოდში სასურველი იქნება ჭაჭუნის აღკვეთილის მოსაზღვრედ აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში მდებარე ელდარის ნაკრძალთან თანამშრომლობა ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის და გამოცდილებების ურთიერთგაცვლის მიზნით.

3. 2021 წელს საქართველოს მთავრობამ UNESCO-ში წარადგინა დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის ნომინაციის შესახებ განაცხადი, რომელიც მოიცავს ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიასაც. შესაბამისად, ამ ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის შემდეგ აღკვეთილის ადმინისტრაცია თავის საქმიანობას განახორციელებს მის მმართველ სტრუქტურასთან კოორდინაციაში.

მუხლი 35. კვლევა-მონიტორინგი

1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია სისტემატურად ახდენს ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგს.  რეინჯერები პატრულირებისას აღრიცხავენ შეხვედრილ სახეობებს, რომლის დაფიქსირებაც ხდება ყოველდღიურ ჟურნალში. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილება ამზადებს ყოველწლიურ „ბუნების მატიანეს“ დაცული ტერიტორიის შესახებ, რომელიც შეიცავს მეტეოროლოგიურ და სახეობებზე შემთხვევითი დაკვირვების მონაცემებს, საფრთხეში მყოფი სახეობებისა და ჰაბიტატების ჩათვლით, აგრეთვე, აღკვეთილის ტერიტორიაზე მომუშავე გარე მკვლევართა და მეცნიერთა საქმიანობების შესახებ ანგარიშებს. 

2. ჭაჭუნის აღკვეთილში და მის მიმდებარედ  „საბუკოს“ მიერ ტარდება მონიტორინგი და სამეცნიერო კვლევები „წითელი ნუსხის“ სახეობებზე, მტაცებელ ფრინველებზე, როგორებიცაა: ბექობის არწივი, ბატკანძერი, სვავი, ორბი და სხვა.

3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია თანამშრომლობს გარემოსდაცვით ორგანიზაცია ,,საბუკოსთან“, რომელმაც უკვე განახორციელა შემდეგი საქმიანობები: ჩატარდა აღკვეთილში და მის მიმდებარედ არსებული საძოვრების კვლევა, მოეწყო პირუტყვისთვის დასარწყულებელი დერეფნები მდინარე იორზე ჩასასვლელად, შეფასდა მდ. ივრის ჭალის ტყის მდგომარეობა, ჩატარდა მდ. ივრის ჰიდროლოგიური ანალიზი, მიმდინარეობს ბიომრავალფეროვნების კვლევა ,,ზურმუხტის ქსელის“ საიტზე, სამ ადგილას დაირგო 50 ძირი ჭალის მუხა, აღკვეთილის მიმდებარე საძოვრებზე დაინერგა როტაციული ძოვება და სხვა. კვლევებში აგრეთვე ჩართულია სსიპ – ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, სსიპ ეროვნული სატყეო სააგენტო და უცხოელი მკვლევრები.

4. საბუკომ ჭაჭუნის აღკვეთილში მოაწყო ქვაყრილი/გაბიონი, რომელიც ხელს შეუწყობს დალის წყალსაცავიდან გამოშვებული წყლის სიჩქარის შემცირებას, დონის ამაღლებას და ჭალის ტყის დატბორვას.

მუხლი 36. კლიმატის ცვლილება და გაუდაბნოება

კლიმატის ცვლილებისფონზე, განსაკუთრებულად მოწყვლადია არიდული და სემიარიდული ტერიტორიები. ყველაზე მეტად ეს ეხება ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს და ჭაჭუნის აღკვეთილს. პროგნოზით 2100 წლისათვის ჰაერის ტემპერატურა ამ რეგიონში, სავარაუდოდ, მოიმატებს 4-5 °C-ით, ხოლო ნალექების საშუალო წლიური მოცულობა – დაიკლებს 15%-ით. უკვე აღნიშნულია, რომ ამ ტერიტორიებზე, რომლებიც თავისთავად მძიმე ეროზიული ფაქტორების (გვალვა, ტემპერატურების დიდი ამპლიტუდა, ქარი) გავლენას განიცდიან, კლიმატის ცვლილებას უკვე მოჰყვა გვალვიანი პერიოდების ორმაგი ზრდა. გაუდაბნოების საფრთხის ქვეშაა მშრალი და მშრალი სუბტროპიკული ჰავის (ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა 350-400 მმ.) გავლენით ჩამოყალიბებული ლანდშაფტები. კერძოდ, ეს ეხება ფსტისა და ღვიის მეჩხერ ტყეებს. გაქრობა ემუქრება, ასევე, ჭაჭუნის აღკვეთილში დაცულ ფრინველთა სახეობებს – კაკაბს, დურაჯს, ხოხობსა და ბექობის არწივს. კლიმატის ცვლილების შედეგად შემჩნეულია ირანისა და პაკისტანის ცხელი არიდული რეგიონებისათვის დამახასიათებელი სახეობების – მაჩვზღარბას ცალკეული პოპულაციებისა და მიწის კურდღლის ერთეული ინდივიდების სახით გაჩენა.

თავი 5. ჭაჭუნის აღკვეთილის საზღვრები და დაშვებული საქმიანობები

მუხლი 37. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიის საზღვრები

ჭაჭუნის აღკვეთილი მოიცავს „დაცული ტერიტორიების სტატუსის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-13 მუხლით განსაზღვრულ ტერიტორიას, საერთო ფართობით – 5,032 ჰა.

მუხლი 38. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე დაშვებული საქმიანობები

1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები:

ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნება;

ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების დაცვა, მოვლა და აღდგენა;

გ) ტყის ეკოსისტემების დაცვა, მოვლა და აღდგენა;

დ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა;

ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა; 

ვ) საგანმანათლებლო და სამეცნიერო საქმიანობის მიზნით შეზღუდული რაოდენობის საჰერბარიუმო მასალის შეგროვება;

ზ) დაცვის, ტურისტული და რეკრეაციული ინფრასტრუქტურის შექმნა და მოწყობა;

თ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელების მიზნით მუდმივი და დროებითი სანერგეების მოწყობა და ცხოველთა სამყაროს აღდგენის მიზნით ვოლიერების მოწყობა;

ი) სტიქიური უბედურების, კატასტროფის, საგანგებო მდგომარეობისა და აღდგენითი სამუშაოების დროს, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ტერიტორიაზე ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება; 

კ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოება;

ლ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება;

მ) ბუნებრივი რესურსების აღრიცხვა;

ნ) გზებზე ტრანსპორტით გადაადგილება;

ო) ვიზიტორთა ყოფნა და გადაადგილება;

პ) გზებისა და ბილიკების მოვლა და მოწყობა;

ჟ) ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით, დრონით და ფოტოხაფანგებით გადაღება;

რ) ჭაჭუნის აღკვეთილის მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის პირადი მოხმარებისათვის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, არამერქნული რესურსებით სარგებლობა, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობა, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობა, ძოვება (ტყით დაუფარავ ფართობში), საქონლის სატრანზიტო გადარეკვა იმ შემთხვევაში, თუ საქონლის გადარეკვა სხვა მხრიდან შეუძლებელია; ცხოველთა სამყაროსათვის დამატებითი საკვების შექმნის მიზნით, ხვნა-თესვა და საკვებური მოედნების მოწყობა, თიბვა, სოკოს, ხილ-კენკრის შეგროვება, საფუტკრეების მოწყობა, ასევე „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის 2⁶ პუნქტით განსაზღვრული სპეციალური დანიშნულებით სარგებლობა და საქართველოს ტყის კოდექსის 37-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა.გ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული განსაკუთრებული დანიშნულებით ტყით სპეციალური სარგებლობა, აგრეთვე საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა.

2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე მოწყობილ სამონადირეო მეურნეობაში დაშვებულია ნადირობა, სამონადირეო მეურნეობის სპეციალური ლიცენზიის მფლობელთან შეთანხმებითა და კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე დაშვებულია „სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილებით დამტკიცებული დებულების 2​​¹ მუხლით განსაზღვრულ შემთხვევებში მიწისქვეშა წყლებით სარგებლობა.

4. სასაზღვრო ზონასა და ზოლში, „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, დაშვებულია საზღვრის დაცვისათვის დადგენილი საქმიანობა, მათ შორის, სახელმწიფო საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, სასაზღვრო ზონისა და ზოლის ფარგლებში სასაზღვრო-პოლიციური ღონისძიებების განხორციელება, საზღვრის დაცვის ტექნიკური საშუალებებისა და ინფრასტრუქტურული ობიექტების მშენებლობა/მოწყობა/განთავსება.

5. სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში ნებისმიერი დაშვებული საქმიანობა ხორციელდება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს შესაბამის უფლებამოსილ ორგანოებთან შეთანხმებით.

თავი 6. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები

მუხლი 39. პასუხისმგებლობა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებაზე

1. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტო (ცენტრალური აპარატი და ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია) პასუხისმგებელია მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების ორგანიზებასა და განხორციელებაზე, მათი განხორციელების მონიტორინგსა და მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შედეგების მიღწევაზე.

2. მენეჯმენტის გეგმა ხორციელდება სამი (სამწლიანი) საოპერაციო და ცხრა (წლიური) სამუშაო გეგმის საშუალებით. საოპერაციო გეგმა მოიცავს განსახორციელებელ ქმედებებს საჭირო ბიუჯეტის ჩათვლით.

3. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციასთან ერთად, უზრუნველყოფს სხვადასხვა თემატური ორგანიზაციებისა და ექსპერტების ჩართულობასა და გარკვეული ღონისძიებების განხორციელებაში თანამშრომლობას, რომელიც ხელს შეუწყობს აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული მიზნების მიღწევას.

მუხლი 40. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები

1. ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმა მოიცავს მართვის რვა თემატურ პროგრამას. ამ პროგრამების მიზნები და ქმედებები ესადაგება ძირითად პირდაპირ და არაპირდაპირ საფრთხეებს, გამოწვევებსა და მენეჯმენტის შეზღუდვებს, რომლებიც აღწერილია სიტუაციურ ანალიზში (თავი IV). ეს პროგრამებია:

ა)    პატრულირება და კანონაღსრულება;

ბ)    ბიომრავალფეროვნებისა და არსებული საფრთხეების მონიტორინგი;

გ)    ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება;

დ)   ხანძრების, მავნებლებისა და დაავადებების მართვა;

ე)    ეკოტურიზმი და ვიზიტორთა მართვა;

ვ)    გარემოსდაცვითი განათლება;

ზ)   საზოგადოებასთან ურთიერთობა;

თ)   ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის გაძლიერება.

2. მენეჯმენტის გეგმის მომდევნო მუხლები განსაზღვრავს მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების მიზნებს, შესაბამის ინდიკატორებსა და შემოწმების საშუალებებს. თითოეული მიზნის მისაღწევად განისაზღვრა ქმედებების ჩამონათვალი, რომლებიც გათვალისწინებული უნდა იყოს საოპერაციო და ყოველწლიურ სამოქმედო გეგმებში. საჭიროებიდან გამომდინარე, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პერიოდში, შესაძლებელია შეიცვალოს, ან შესწორდეს დაგეგმილი ქმედებები, რომ მიღწეულ იქნას მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების თითოეული მიზანი.

მუხლი 41. პატრულირებისა და კანონაღსრულების პროგრამა

პატრულირებისა და კანონაღსრულების პროგრამის ძირითადი მიზანია უზრუნველყოს ძირითადი ღირებულებების დაცვა ბრაკონიერობის, ხანძრების, დაბინძურებისა და იმ საფრთხეებისგან, რომლებიც გამოვლინდა სიტუაციური ანალიზის დროს და იდენტიფიცირებულია 26-ე მუხლის მე-3 ცხრილში.

მუხლი 42. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების მონიტორინგი

1. აღნიშნული პროგრამა უზრუნველყოფს მნიშვნელოვანი ინფორმაციის არსებობას ჭაჭუნის აღკვეთილის ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების, კონსერვაციის სტატუსის ცვლილების, საფრთხეების ტენდენციებისა და მენეჯმენტის ღონისძიებების ეფექტურობის შესახებ.

2. აღნიშნული პროგრამის მთვარი მიზანია უზრუნველყოს ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ბიომრავალფეროვნებისა და სხვა ღირებულებების რეგულარული მონიტორინგი და ხელი შეუწყოს ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების შესახებ უახლესი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას.

3. საქართველოს ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის ეროვნული სისტემა ვითარდება საქართველოს ბიომრავალფეროვნების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის მიხედვით (2014-2020). ჭაჭუნის აღკვეთილის ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის მიმდინარე პროგრამა გახდება ამ სისტემის ნაწილი და სრულად ჩამოყალიბების შემდეგ, ეროვნულ სისტემასთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით, პერიოდულად, შესაძლებელია დადგეს მისი გადამოწმების საჭიროება.

მუხლი 43. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა

ჭაჭუნის აღკვეთილის მართვა მიზნად ისახავს ბიომრავალფეროვნების ყველა ძირითადი ღირებულების კონსერვაციას და ამავდროულად უზრუნველყოფს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ბუნებრივი რესურსების მდგრად, სამართლიან და თანაბარ გამოყენებას კანონმდებლობის გათვალისწინებით. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა მიზნად ისახავს დააკმაყოფილოს ადგილობრივი მოსახლეობის მოთხოვნები და ამავდროულად დაარეგულიროს საძოვრების და წყლის რესურსების მართვის საკითხები.

მუხლი 44. საგანგებო სიტუაციების, მავნებელი მწერების, სოკოებისა და დაავადებების მენეჯმენტის პროგრამა

აღნიშნული პროგრამა მიმართულია საგანგებო სიტუაციებით გამოწვეული (ანთროპოგენური და ბუნებრივი) საფრთხეებისა და ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ღირებულებებისადმი დაავადებებითა და მავნებლებით მიყენებული ზიანის მართვის, თავიდან აიცილებისა და რეაგირებისაკენ.

მუხლი 45. ეკოტურიზმისა და ვიზიტორთა მართვის პროგრამა

ეკოტურიზმის პროგრამა მიმართულია ჭაჭუნის აღკვეთილში ეკოტურიზმის შექმნისა და განვითარებისათვის არსებული პოტენციალისა და შესაძლებლობების გააძლიერებისაკენ.

მუხლი 46. გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა

გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამის მიზანია, ხელი შეუწყოს ბუნებრივი რესურსებისა და კულტურული ღირებულებების დაცვას ჭაჭუნის აღკვეთილში, სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფზე (სკოლის მოსწავლეები, სტუდენტები, ადგილობრივი მოსახლეობა/ფერმერები, დაცული ტერიტორიების ვიზიტორები და სხვა) მიმართული საზოგადოების ცნობიერების ასამაღლებელი საქმიანობისა და ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების მეშვეობით.

მუხლი 47. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა

საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის მიზანია დაცულ ტერიტორიებთან მიმართებით ჭაჭუნის აღკვეთილის ცნობადობისა და საზოგადოების ცნობიერების გაზრდა და სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარეებთან დადებითი კომუნიკაციის ჩამოყალიბების ხელშეწყობა.

მუხლი 48. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამა

აღნიშნული პროგრამის მიზანია ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის ინსტიტუციური საფუძვლებისა და შესაძლებლობების შექმნა-გაძლიერება.  პროგრამა ძირითადად ორიენტირებულია საკმარისი ფინანური რესურსების მოზიდვასა და ინფრასტრუქტურის განვითარებაზე, ადმინისტრაციის თანამშრომლების შესაბამისი უნარ-ჩვევების გაძლიერებასა და ცოდნის განმტკიცებაზე, მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების ეფექტურად განხორციელების მიზნით.

თავი 7. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი

მუხლი 49. ინდიკატორები და მათი შერჩევის საფუძველი

მენეჯმენტის გეგმის პროგრამის მიზნები, ქმედებები და მათთან შესაბამისობაში არსებული ინდიკატორები აღწერილია მენეჯმენტის გეგმის VI თავში (მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები). მიზნებისა და ქმედებების ინდიკატორები შემუშავებულია მათი გაზომვადობის პრინციპით (კონკრეტული, გაზომვადი, რეალისტური, მიღწევადი და დროში დაკონკრეტებული).

მუხლი 50. მენეჯმენტის გეგმის მიზნების და ქმედებების შესრულების პროგრესის მონიტორინგი

მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის მიზანია მართვის ადაპტური მიდგომის დანერგვა და განხორციელება. მენეჯმენტის გეგმის მუდმივი მონიტორინგი და მისი ანალიზი იძლევა შესაძლებლობებს წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმაში საჭირო ცვლილებების განხორციელებისა და მათი ადაპტაციისათვის.

მუხლი 51. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის პროცედურები და ეტაპები

კონკრეტული დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგს ახორციელებს ეტაპობრივად:

ა) ყოველწლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ბოლოსთვის ადმინისტრაცია მოამზადებს განხორციელებული ქმედებებისა და ღონისძიებების ანგარიშს მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში განსაზღვრულ და დაგეგმილ ქმედებებსა და ღონისძიებებთან მიმართებით. აღნიშნული ანგარიში წარმოადგენს სამწლიანი საოპერაციო გეგმის განხილვა-განახლების საფუძველს, რომელიც, თავის მხრივ, წლიური ბიუჯეტის განსაზღვრისა და წარდგენის საფუძველია;

ბ) მენეჯმენტის ეფექტურობის ოთხწლიანი ინტერვალით მონიტორინგი: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-5 წლის ბოლოს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის შეფასებას. ადმინისტრაცია შეძლებს, ზუსტად შეაფასოს მართვის ეფექტურობის პროგრესი და მიღებული გამოცდილების გათვალისწინებით მოახდინოს მენეჯმენტის გეგმის ქმედებებისა და ღონისძიებების ადაპტირებაპ;

გ) საბოლოო შეფასება: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის დეტალურ შეფასებას. ადმინისტრაცია შესაბამისი ექსპერტიზისა და ორგანიზაციების ჩართულობით განახორციელებს განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვას. განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვის შედეგები წარმოადგენს ახალი, მომდევნო 9-წლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების საფუძველს.

მუხლი 52. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის გეგმა

მუხლი 53. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის ღონისძიებები

1. ადაპტაციური მენეჯმენტის მისაღწევად, ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაცია მენეჯმენტის მონიტორინგის პარალელურად ახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის რეგულარულ რევიზიას, სამწლიან საოპერაციო და ყოველწლიურ სამუშაო გეგმებში ქმედებების პრიორიტეტიზაციისა და განახლების გზით.

2. საჭიროა თითოეული ინდიკატორის გრაფიკის (ყოველწლიურად, ან სხვა, როგორც წესი, უფრო ხანგრძლივი დროის ინტერვალებით) მიხედვით მონიტორინგი და ყველა ქმედების შეფასება. შედეგები გათვალისწინებული უნდა იყოს საოპერაციო და ყოველწლიური გეგმის ფორმულირებისას ისევე, როგორც მენეჯმენტის გეგმის გადამოწმებისას ცხრა წლის შემდეგ. მენეჯმენტის მონიტორინგი და შეფასება წარმოადგენს სხვადასხვა ღონისძიებების (საშუალებების) კომბინაციას. 

ა) ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაციისა და სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ მომზადებული სამწლიანი ოპერაციული და წლიური სამუშაო გეგმები დეტალური, ყოველწლიური განხილვისთვის, განსაზღვრავენ თითოეულ ქმედებაში მისაღწევ შედეგებს. თითოეული საქმიანობის შედეგების მონიტორინგი ჩატარდება შესაბამისი ინდიკატორის ოქმის მიხედვით (წლიური ან უფრო დიდი ინტერვალით). შედეგები შეჯამდება შეფასების ანგარიშში, რომელიც გამოყენებული იქნება მომავალი საოპერაციო გეგმის ან წლიური სამუშაო გეგმის შემუშავებისა და განხორციელების დროს;

ბ) საოპერაციო და წლიური სამუშაო გეგმები განსაზღვრავს განხორციელების ვალდებულებებს და მის მონიტორინგს/დოკუმენტირებას. საოპერაციო და წლიური სამუშაო დაგეგმვისას ხდება მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების მოდიფიკაციებისთვის კონკრეტული რეკომენდაციების შემუშავება. ეს რეკომენდაციები დოკუმენტირებულია მომავალი წლიური სამოქმედო გეგმის შემუშავებამდე, რათა მომავალი წლის ყველა დაგეგმილი საქმიანობა ადაპტირებული იყოს გასული წლის გამოცდილების, ახალი გარემოებების, ან ახალი ინფორმაციის შესაბამისად;

გ) ჭაჭუნას აღკვეთილის მთავარი მონიტორინგის სისტემა შეიძლება შეივსოს ზოგად შეფასებაზე დაფუძნებული მენეჯმენტის ეფექტურობის შეფასების ინსტრუმენტის ("მენეჯმენტის ეფექტურობის მონიტორინგის ინსტრუმენტი“) გამოყენებით. აღნიშნული ინსტრუმენტი აქტიურად გამოიყენება მთელ მსოფლიოში დაცული ტერიტორიების მართვის ეფექტურობის გაზრდაში მიღწეული პროგრესის მონიტორინგისათვის. ეს მექანიზმი საშუალებას იძლევა დროულად შეგროვდეს შესაბამისი ინფორმაცია და შეფასდეს მიღწეული პროგრესი. ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაცია აღნიშნულ შეფასებას ჩაატარებს ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ (საოპერაციო გეგმის შემუშავებამდე, ან მენეჯმენტის გეგმის რევიზიამდე). 

დანართები:

დანართი 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადგილმდებარეობა;

დანართი 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის საზღვრები;

დანართი 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის მდებარეობა რეგიონულ ჭრილში;

დანართი 4. ჭაჭუნის აღკვეთილის ჰიდროლოგიური რუკა;

დანართი 5. ჭაჭუნის აღკვეთილის ნიადაგების რუკა;

დანართი 6. ჭაჭუნის აღკვეთილის საძოვრების რუკა;

დანართი 7. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი მცენარეთა სახეობები;

დანართი 8. ჭაჭუნას აღკვეთილში გავრცელებული სამკურნალო მცენარეები;

დანართი 9.  ჭაჭუნას აღკვეთილის ველების ჯაგეკლიანი, ბალახოვანი და ლიანა მცენარეები;

დანართი 10. ჭალის ტყის მერქნიან მცენარეთა სახეობები;

დანართი 11.  ჭაჭუნის აღკვეთილში გავრცელებული ძუძუმწოვრები;

დანართი 12. ჭაჭუნის აღკვეთილში აღნუსხული ფრინველები;

დანართი 13. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი ფრინველთა სახეობები;

დანართი 14. თევზები;

დანართი 15. რეპტილიები, ქვეწარმავლები;

დანართი 16. ზურმუხტის ქსელის საიტები;

დანართი 17. დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის ზონირების რუკა;

დანართი 18. საფრთხეების ინდიკატორები;

დანართი 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადგილმდებარეობა

დანართი 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის საზღვრები

დანართი 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის მდებარეობა რეგიონულ ჭრილში

დანართი 4. ჭაჭუნის აღკვეთილის ჰიდროლოგიური რუკა

დანართი 5. ჭაჭუნის აღკვეთილის ნიადაგების რუკა

დანართი 6. ჭაჭუნის აღკვეთილის საძოვრების რუკა

დანართი 7. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი მცენარეთა სახეობები

VU (Vulnerable) - გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშე მყოფი ტაქსონი

დანართი 8. ჭაჭუნას აღკვეთილში გავრცელებული სამკურნალო მცენარეები

დანართი 9.  ჭაჭუნას აღკვეთილის ველების ჯაგეკლიანი, ბალახოვანი და ლიანა მცენარეები

დანართი 10. ჭალის ტყის მერქნიან მცენარეთა სახეობები

დანართი 11.  ჭაჭუნის აღკვეთილში გავრცელებული ძუძუმწოვრები

დანართი 12. ჭაჭუნის აღკვეთილში აღნუსხული ფრინველები