„დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-4 პუნქტისა და პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე, დამტკიცდეს თანდართული „ტექნიკური რეგლამენტი – ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა“.

„ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის შესაბამისად, ძალადაკარგულად გამოცხადდეს „ტექნიკური რეგლამენტის − ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 14 ივლისის №349 დადგენილება.

დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე.

მუხლი 1. მენეჯმენტის გეგმის მიზნები და მოქმედების ტერიტორიული სფერო

1. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალისა და ლაგოდეხის აღკვეთილისათვის (შემდგომში – ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები), „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის  შესაბამისად.

2. მენეჯმენტის გეგმის მიზანს წარმოადგენს  გრძელვადიანი მიზნების დასახვა და ამ მიზნების მისაღწევად საჭირო ღონისძიებების განსაზღვრა ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებისათვის, რომლებიც უნდა განახორციელოს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციამ წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის ძალაში ყოფნის პერიოდში.

მუხლი 2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მარეგულირებელი საკანონმდებლო და ინსტიტუციური ჩარჩოს აღწერა

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი, „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონი და საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობა.

მუხლი 3. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების შექმნის ძირითადი მიზნები

1. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალის შექმნის მიზანია: ბუნების, ბუნებრივი პროცესებისა და გენეტიკური რესურსების დინამიკურ და ხელუხლებელ მდგომარეობაში შენარჩუნება და მათზე უმნიშვნელო ზეგავლენის მქონე სამეცნიერო კვლევებისა და საგანმანათლებლო საქმიანობების წარმოება, ბუნებრივი ეკოსისტემების, „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული საზღვრებს შიგნით მოქცეული ველური ბუნების შენარჩუნება და დაცვა.

2. ლაგოდეხის აღკვეთილის შექმნის მიზანია: ბუნებრივი პირობების დაცვა, რომელიც აუცილებელია ეროვნული მნიშვნელობის მქონე იმ ცოცხალი ორგანიზმების სახეობების ჯგუფებისა ან გარეული სახეობების, ბიოცენოზებისა და არაორგანული ბუნებრივი ფორმაციების შესანარჩუნებლად, რომლებიც საჭიროებენ განსაკუთრებულ ყურადღებასა და აღდგენას, ასევე „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ საზღვრებს შიგნით მოქცეული ბუნებრივი ეკოსისტემებისა და ბიომრავალფეროვნების აღდგენისა და დაცვის პროპაგანდა.

მუხლი 4. მენეჯმენტის გეგმის განახლების პროცესი

1. მენეჯმენტის გეგმა განახლებულია მოქმედი პროცედურების სრული დაცვით, საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა (შემდგომში – სააგენტო) და ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ; ასევე, ადგილობრივი მოსახლეობის, არასამთავრობო ორგანიზაციების, ადგილობრივი თვითმმართველობის და სხვა შესაბამისი დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით. მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მხარდაჭერით, GEF-UNDP-ის პროექტის „საქართველოს დაცული ტერიტორიების ფინანსური მდგრადობის ხელშეწყობა“ ფარგლებში ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის და საქართველოს დაცული ტერიტორიების მეგობართა ქსელის კონსულტანტების გუნდის ხელშეწყობით.

2. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი შედგებოდა შემდეგი ეტაპებისგან:

 

ცხრილი 1: ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის განახლების ეტაპები

N	თარიღი	აქტივობა
1	15.03.2021	სამუშაო შეხვედრა ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან მენეჯმენტის გეგმის განახლების პროცესის სამუშაო გეგმის განსახილველად/შესათანხმებლად.
2	7-8, 12.04.2021	ტრენინგი/სამუშაო შეხვედრა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით: (ა) მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების მეთოდოლოგიის გაცნობა; (ბ) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების, მათი საფრთხეების და საფრთხის გამომწვევი მიზეზების განსაზღვრა; (გ) დაინტერესებული მხარეების ფართო ჯგუფების განსაზღვრა.
3	24.05.2021	სამუშაო შეხვედრა ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მონაწილეობით: დაინტერესებული მხარეების ჩართულობის გეგმის შემუშავება.
4	04.06.2021	სამუშაო შეხვედრა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით: ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის სამუშაო ვერსიის  (მენეჯმენტის გეგმის I-III თავი), შერჩეული ბიომრავალფეროვნების ღირებულებებისთვის იდენტიფიცირებული პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეების და დაინტერესებული მხარეების ჩართულობის გეგმის დოკუმენტის განხილვა.
5	15.06.2021	სამუშაო შეხვედრა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით: პატრულირების და კანონაღსრულების პროგრამის შემუშავება.
6	30.06.2021	სამუშაო შეხვედრა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით: ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის  პროგრამის შემუშავება.
7	14.07.2021	სამუშაო შეხვედრა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით: ეკოტურიზმის პროგრამის შემუშავება.
8	22.07.2021	სამუშაო შეხვედრა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით: ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვის და ხანძრის, მავნებლების, დაავადებების და ინვაზიური სახეობების პროგრამების შემუშავება.
9	28.07.2021	სამუშაო შეხვედრა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით:  ეკოგანათლების და საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამების შემუშავება.
10	04.08.2021	სამუშაო შეხვედრა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით: ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამის შემუშავება.
11	16.12.2021	სამუშაო შეხვედრა სააგენტოს და ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან მენეჯმენტის გეგმის საბოლოო სამუშაო ვერსიის შესათანხმებლად.
12	17.03.2022	მენეჯმენტის გეგმის დოკუმენტის საჯარო განხილვა

მუხლი 5. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი

მენეჯმენტის გეგმა ძალაშია მისი დამტკიცებიდან მომდევნო 9 წლის განმავლობაში, გარდა მენეჯმენტის გეგმის 46-ე და 47-ე მუხლებისა, რომლებიც ძალაშია ახალი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებამდე.

მუხლი 6. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა

1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

2. მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არაუგვიანეს მეცხრე წლის პირველი კვარტლისა, სააგენტო დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად იქნება მიღებული.

თავი II. დაცული ტერიტორიების აღწერა

მუხლი 7. ადგილმდებარეობა და ფართობი

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთებზე, საქართველოს უკიდურეს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. ადმინისტრაციულად ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები კახეთის რეგიონში, ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს. მას უკავია 24,255 ჰა და მოიცავს სახელმწიფო ნაკრძალსა და აღკვეთილს.

2. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალის ფართობი შეადგენს 19,755 ჰექტარს. ნაკრძალი მოიცავს მაწიმისხევის, ლაგოდეხისხევის, შრომისხევის, ნინოსხევის, ბაისუბნისხევის და კაბალის მდინარეების აუზებს. მისი ჩრდილოეთი საზღვარი ემთხვევა საქართველოს სახელმწიფო საზღვარს რუსეთის ფედერაციასთან (დაღესტნის რესპუბლიკა). ნაკრძალს აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება მდ. მაწიმისწყალი, რომელიც წარმოადგენს საქართველოს სახელმწიფო საზღვარს აზერბაიჯანთან. სამხრეთიდან და დასავლეთიდან სახელმწიფო ნაკრძალს ესაზღვრება ლაგოდეხის აღკვეთილი, ხოლო დასავლეთიდან და სამხრეთიდან გარკვეულ ნაწილში ესაზღვრება სსიპ – ეროვნული სატყეო სააგენტოს ბაისუბნის და ფონის სატყეო უბნებს.

3. ლაგოდეხის აღკვეთილის  ფართობი შეადგენს 4,500 ჰექტარს. აღკვეთილი ორი ნაწილისაგან შედგება: სამხრეთით, ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის დასახლებებსა და სახელმწიფო ნაკრძალს შორის არსებული ტყე და ჩრდილოეთით – ალპური საძოვარი, რომელიც გამოიყენება საზაფხულო საძოვრებად. ტყიან ნაწილს ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალი, ხოლო სამხრეთიდან – დასახლებული პუნქტები (სოფ. გურგენიანი, სოფ. ხიზაბავრა, სოფ. ხიზა, სოფ. კავშირი, სოფ. შრომა, ქ. ლაგოდეხი, სოფ. რაჭისუბანი და სოფ. მაწიმი). აღკვეთილის ამ ნაწილის აღმოსავლეთის საზღვარი ემთხვევა საქართველოს სახელმწიფო საზღვარს აზერბაიჯანთან და ესაზღვრება მდ. მაწიმისწყალი, დასავლეთის საზღვარს კი ბაისუბნის ქედი ქმნის, რომლის დასავლეთი ნაწილი სსიპ – ეროვნული სატყეო სააგენტოს დაქვემდებარებაშია. აღკვეთილის ალპური საძოვრების ჩრდილოეთ საზღვარი ემთხვევა საქართველოს სახელმწიფო საზღვარს რუსეთის ფედერაციასთან (დაღესტნის რესპუბლიკა), ჩრდილო-დასავლეთით ესაზღვრება ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის ალპური საძოვრებს. აღმოსავლეთის და სამხრეთის საზღვარს კი ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალი ქმნის.

4. ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის საერთო რაოდენობა 2014 წლის ბოლო საყოველთაო აღწერის მონაცემებით 41,678-ია. ნაკრძალისა და აღკვეთილის მიმდებარე დასახლებული პუნქტებია: ქ. ლაგოდეხი, სოფლები: მაწიმი, რაჭისუბანი, შრომა, კავშირი, ნინიგორი, ხიზა, გურგენიანი, ხიზაბავრა, ბაისუბანი, ქვემო და ზემო მსხალგორი, კაბალი, განჯალა, უზუნთალა და ყარაჯალა.

მუხლი 8. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა ეროვნულ დონეზე

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები, რომელიც ერთ-ერთია 14 სახელმწიფო ნაკრძალსა (IUCN Ia კატეგორია) და 23 აღკვეთილს (IUCN-ის IV კატეგორია) შორის, საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის მნიშვნელოვან შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს.

2. ლაგოდეხის ნაკრძალი, რომელიც შეიქმნა 1912 წელს, პირველი ოფიციალურად დაარსებული დაცული ტერიტორიაა საქართველოში. აქ წარმოდგენილია ძირითადად ხელუხლებელი ტყე, ძუძუმწოვართა კარგად შენარჩუნებული პოპულაციების დიდი მრავალფეროვნება და ენდემიზმის მაღალი დონე. ქვეყნის მასშტაბით იგი წარმოადგენს ერთ-ერთ მთავარ სამიზნეს ეროვნული ბიომრავალფეროვნების დაცვის კუთხით.

3. კავკასიის ეკორეგიონის კონსერვაციის გეგმის მიხედვით (Ecoregional Conservation Plan (ECP) For The Caucasus 2020 Edition) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს საკონსერვაციო ლანდშაფტის „აღმოსავლეთ დიდი კავკასიონი“ ნაწილს და საკვანძო ბიომრავალფეროვნების ადგილს „ლაგოდეხი“ (Key Biodiversity Area – Lagodekhi 107).

4. სამხრეთ-აღმოსავლეთით მასთან ყველაზე ახლოსაა ვაშლოვანის, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთით – თუშეთის დაცული ტერიტორიები.

მუხლი 9. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობა საერთაშორისო დონეზე

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები განლაგებულია აზერბაიჯანისა და დაღესტნის (რუსეთის ფედერაცია) საზღვრებთან. ზაქათალას სახელმწიფო ნაკრძალი (IUCN Ia კატეგორია) აზერბაიჯანში მდებარეობს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების აღმოსავლეთით. ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება ტლიარატას აღკვეთილი (IUCN-ის IV კატეგორია) დაღესტანში. ლაგოდეხის, ზაქათალასა და ტლიარატას დაცული ტერიტორიები ერთად ქმნის დიდ საკონსერვაციო არეალს, ბუნებრივი პროცესების ეკოლოგიური სტაბილურობისა და გენეტიკური გაცვლის უზრუნველსაყოფად.

2. ზაქათალას დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობით ხორციელდება კავკასიური კეთილშობილი ირმისა და აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვის ტრანსასაზღვრო მონიტორინგი უნიფიცირებული მეთოდოლოგიის გამოყენებით. ადმინისტრაციებს შორის ხდება მონიტორინგის შედეგად მოპოვებული ინფორმაციის გაცვლა.  

3. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების 88% ფრინველთა კონსერვაციის მნიშვნელოვანი ტერიტორიის ნაწილია ((IBA) GEO 24), რომლის ფართობი შეადგენს 23,065.35 ჰა-ს.

4. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს ზურმუხტის ქსელის პირველ ტერიტორიას საქართველოდან. 2017 წლის 5-8 დეკემბერს, ქ. სტრასბურგში (საფრანგეთი) გამართულ, „ევროპის ველური ბუნებისა და ბუნებრივი ჰაბიტატების დაცვის“ (ბერნის) კონვენციის მუდმივმოქმედი კომიტეტის 37-ე შეხვედრაზე ლაგოდეხის (GE0000001) დაცულ ტერიტორიებს მიენიჭა ზურმუხტის ტერიტორიების სტატუსი.

მუხლი 10. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ისტორია

1. ლაგოდეხის ჩრდილოეთით მდებარე მთები და მდინარეთა აუზები ჯერ კიდევ მე-19 საუკუნის ბოლოდან იწვევდა ბოტანიკოსებისა და ნატურალისტების ინტერესს. პოლონელ მოყვარულ ნატურალისტს ლუდვიგ მლოკოსევიჩს მნიშვნელოვანი ღვაწლი მიუძღვის ლაგოდეხის ფაუნისა და ფლორის შესწავლისა და პოპულარიზაციის საქმეში. მან უშუალოდ შეუწყო ხელი რამდენიმე ენდემური მცენარის გამოვლენას და მეცნიერულ აღწერას:  იულიას ფურისულა (Primula juliae), ლაგოდეხის ნაღველა (Gentiana lagodechiana), მლოკოსიევიჩის იორდასალამი (Paeonia mlokosewitschii), ლაგოდეხის იორდასალამი (P. lagodechiana). მასვე უკავშირდება კავკასიური როჭოს, როგორც დამოუკიდებელი სახეობის აღწერა. როჭოს ლათინური სახელწოდებაც ამ პიროვნების სახელთან არის დაკავშირებული – Tetrao mlokosiewiczi.

2. 1903 წლის დასაწყისში, ლაგოდეხის ხეობა, როგორც სანადირო მეურნეობა, იჯარით გადაეცა რუსი დიდგვაროვნების დემიდოვ სან დონატოს ოჯახს. ხეების ჭრა, ძოვება და მიწით სხვა სახის სარგებლობა მკაცრად იკრძალებოდა. 1912 წელს ხეობის ნაწილი რუსეთის იმპერიის მეცნიერებათა აკადემიამ და გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის ფილიალმა ნაკრძალად გამოაცხადა, რითაც ლაგოდეხი საქართველოში და მთლიანად კავკასიის რეგიონში პირველ  დაცულ  ტერიტორიად იქცა. იმ დროისთვის ნაკრძალი მოიცავდა 3,500 ჰექტარს – ლაგოდეხისხევს და შრომისხევს (ანწალი).  

3. 1929 წელს აღნიშნული ტერიტორია პირველად გაფართოვდა. 1945 წელს ნაკრძალს მიემატა სუბალპური და ალპური საძოვრები. სახელმწიფო ნაკრძალის სტატუსი საბჭოთა ეპოქაში გულისხმობდა როგორც ფლორის, ისე ფაუნის სახეობების, და რაც მთავარია, ტყის მაქსიმალურ დაცვას. კანონის თანახმად, ადამიანის მხრიდან ჩარევა მხოლოდ სამეცნიერო-კვლევითი და საგანმანათლებლო საქმიანობით შემოიფარგლებოდა, თუმცა იყო ნადირობის შემთხვევებიც. მოსახლეობას უფლება ეძლეოდა ნაკრძალის ქვედა პერიფერიული ზონები რეკრეაციული მიზნებისა და ტყის არამერქნული პროდუქტების (მაგ., კენკრა, თხილი, სამკურნალო მცენარეები და ა.შ.) შესაგროვებლად გამოეყენებინათ.

4. საბჭოთა პერიოდში ნაკრძალის მართვას ახორციელებდა ნაკრძალების სამმართველო, რომელიც სატყეო სამინისტროს დაქვემდებარებაში იყო. 1990 წელს ნაკრძალების სამმართველო უშუალოდ დაექვემდებარა საქართველოს პრეზიდენტს. 1993 წლიდან შეიქმნა დაცული ტერიტორიების, ნაკრძალებისა და სანადირო მეურნეობების მთავარი სამმართველო. 2004 წელს ეს უწყება დაექვემდებარა გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს დაცული ტერიტორიების დეპარტამენტის სახით (ამჟამად სააგენტო).

5. 2003 წელს „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონით ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების საერთო ფართობი გაიზარდა 24,258 ჰა-მდე და დაცული ტერიტორიის ორი კატეგორია გამოიყო – ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალი (22,385 ჰა) და ლაგოდეხის აღკვეთილი (1,998 ჰა), რომელსაც ერთი ადმინისტრაცია მართავს. 

6. 2007 წელს ცვლილება შევიდა საქართველოს კანონში „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“, რომლის თანახმადაც ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალის ფართობი შემცირდა 22,296 ჰა-მდე, ხოლო აღკვეთილის გაიზარდა 2,156 ჰა-მდე.

7. 2013 წელს „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონში შეტანილი ცვლილების თანახმად, სახელმწიფო ნაკრძალიდან აღკვეთილის კატეგორიაში 2,547 ჰა ფართობის ტერიტორია გადავიდა და ლაგოდეხის აღკვეთილის საერთო ფართობმა 4,500 ჰა შეადგინა.

8. საბოლოო განახლება განხორციელდა 2017 წელს – გაიმიჯნა აღკვეთილისა და ნაკრძალის საზღვრები, ასევე დაზუსტდა გარე საზღვრებიც.

მუხლი 11. გეოლოგია და ჰიდროლოგია

 რელიეფი, გეოლოგია და ნიადაგები:

ა) რელიეფი:

ა.ა) ნაკრძალის ტერიტორია რთული მთიანი რელიეფითა და გეომორფოლოგიური სტრუქტურით ხასიათდება, რომლის ფორმირებაში მთავარი როლი მდინარეულ ეროზიას მიუძღვის. ძველი გამყინვარების კვალი მყინვარული რელიეფისა და მორენული ნაფენების სახით სუსტადაა გამოხატული და, ძირითადად, თხემისპირა ზოლში და ქოჩალოს მწვერვალზე გვხვდება;

ა.ბ) დაცულ ტერიტორიებზე ხუთი მთავარი წყალგამყოფი ქედია: მსხალგორის, უღელტეხილის, ნინიგორის, კუდიგორის და ქოჩალოს. ეს უკანასკნელი რთული მთიანი სისტემაა და, თავის მხრივ, მოიცავს მრავალ გვერდით შტოქედსა და ხეობას;

ა.გ) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების უდაბლეს და უმაღლეს წერტილებს შორის სიმაღლე ზღვის დონიდან 400 მ-დან – 3,500 მ-მდე მერყეობს. რელიეფი სიმაღლის მიხედვით იცვლება. დაბალ სიმაღლეებზე 400-დან 500 მ.ზღ.დ. რელიეფი შედარებით რბილია. მდინარეების კალაპოტები განიერია და ფერდობები ზომიერად დაქანებული – 5-8°. 500 მეტრის ზემოთ რელიეფი მეტად რთულდება, ბევრია ღრმა ხეობა და ციცაბო კლდოვანი ფერდობი. რთული რელიეფი დომინირებს ზღვის დონიდან 1,550 მეტრამდე. საშუალო დაქანება 20-25°-ია. განსაკუთრებით ციცაბოა სამხრეთი ფერდობები, სადაც დაქანება 60°-საც კი აღწევს. ჩრდილოეთის ექსპოზიციის ფერდობები ნაკლებად დაქანებულია. ზღვის დონიდან 1,800 – 2,200 მ-ის სიმაღლეზე რელიეფი მეტად დანაოჭებულია, თუმცა დაქანება მცირეა – 15-20°. 2,200 – 2,600 მ. სიმაღლეზე ისევ დომინირებს დიდი დაქანების 30-40° ეროზიული და ციცაბო კლდოვან-ნაშალიანი ფერდობები. ზღვის დონიდან 2,600 – 2,850 მ-ზე მყინვარული რელიეფი ხასიათდება რბილი ფორმებითა და მაღალმთის ტალღური ვაკეებით. უფრო ზემოთ კი ჭარბობს დიდი დაქანების კლდე-ნაშალიანი ფერდობები და გაშიშვლებული კლდეები;

ბ) გეოლოგია და გეომორფოლოგია: ნაკრძალის რელიეფის უმეტესი ნაწილი აგებულია იურული თიხა-ფიქლებითა და ქვიშაქვებით, რომელიც დიდი დაქანების ფერდობებზე მრავალგან გაშიშვლებულია. ნაკრძალის ქვედა ზონებში მდინარისპირა ტერასები აგებულია მეოთხეული პროლუვიური (ქვიანი, ქვიშნარი) ნაფენებით, რაც ზოგან გამდიდრებულია ალუვიური ჩამონატანით;

გ) ნიადაგები: დაცულ ტერიტორიებზე ნიადაგის სხვადასხვა ტიპი გვხვდება, რომელიც განსხვავდება ნიადაგის ფენის სისქის, ტენის შემცველობის, სტრუქტურისა და ნაყოფიერების მიხედვით. ამ პარამეტრების ვარიაცია ხშირად დამოკიდებულია რელიეფზე, ექსპოზიციასა და სიმაღლეზე. სამხრეთ ფერდობებზე ტყით დაფარულ ქვედა ზონებში გავრცელებულია ტყის ყომრალი ნიადაგები. სუბალპურ მდელოებზე გავრცელებულია მთამდელოს მცირე სიღრმის ხირხატიანი ჰუმუსიანი ნიადაგები. სუბალპური სარტყლის ზედა ნაწილში ნიადაგური საფარი, ძირითადად, შექმნილია მთა-მდელოს ჰუმუსიანი ნიადაგებით. ყველა სახის ნიადაგში დომინირებს თიხნარი ნიადაგები. დეკიანებში (Rhododendron) გვხვდება ტორფიან-ჰუმუსიანი მჟავე ნიადაგები. ალპური სარტყლის ნიადაგური საფარი დიდი დაქანების მქონე ფერდობებზე უმთავრესად წარმოდგენილია მთა-მდელოს კორდიანი ნიადაგებით;

დ) ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე დიდი რაოდენობით მცირე და მოზრდილი მდინარე და ნაკადულია. ნაკრძალის მთავარი მდინარეებია: კაბალი, ბაისუბნისხევი, ნინოსხევი, შრომისხევი, ლაგოდეხისხევი, სალესავისხევი და მაწიმისწყალი. ყველა ეს მდინარე სათავეს დიდი კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფზე იღებს და სამხრეთისკენ პარალელურად მოედინება. მდინარეები და ნაკადულები ალპური ჩქარი დინებით, ქვა-ღორღიანი და ხრეშიანი კალაპოტებითა და მაღალი სიმჟავის წყლით ხასიათდება. მდინარეები სხვადასხვა ზომის ჩანჩქერებს წარმოქმნიან. შრომისწყალზე 15-მდე ჩანჩქერია, რომელთა სიმაღლე 4 მ-დან 40- მ-მდე მერყეობს. მდინარე ლაგოდეხისხევს 10 ჩანჩქერი აქვს, რომელთაგან უმაღლესი 80 მ-ს აღწევს. მდინარე ნინოსხევზე მდებარე 40 მეტრიანი ჩანჩქერი ვიზიტორებში განსაკუთრებული პოპულარობით სარგებლობს;

ე) მდინარეები და ნაკადულები არსებულ ხევებსა და უბეებს ბუნებრივად მიუყვება ყოველგვარი ხელოვნური ბარიერების გარეშე. მდინარეებისა და ნაკადულების უმრავლესობა ხშირად იცვლის კალაპოტს წყალდიდობების შემდეგ. წყალდიდობები საკმაოდ ხშირია და თან დიდი რაოდენობის გამხმარი და მოთხრილ-მოტეხილი ხე-ტყე მოაქვს, რაც მნიშვნელოვნად განაპირობებს კალაპოტის ცვლას და ანელებს წყლის დინებას;

ვ) მაღალ ალპურ ზონაში არის მყინვარული წარმოშობის მრავალი ოლიგოტროპული ტბა. მათ შორის ყველაზე დიდია შავი კლდეების ტბა (ტბა ხალა ხელი), რომელიც საქართველოსა და დაღესტნის რესპუბლიკის ტერიტორიების საზღვარზე მდებარეობს. ამ ტბის ზედაპირის მთლიანი ფართობია 21 ჰა, ხოლო მაქსიმალური სიღრმე – 14 მ. ტბაში თევზი არაა, თუმცა აღინიშნებოდა თავკომბალებისა და უხერხემლო ცხოველების არსებობა;

ზ) დაცული ტერიტორიები მდიდარია მინერალური წყაროებით, რომლებიც განსაკუთრებით ბევრია ლაგოდეხისხევის ხეობაში.

მუხლი 12. კლიმატი

1.  ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ჰავა სიმაღლებრივი გავრცელებით არის  გამოხატული. აქ წარმოდგენილია კლიმატის შემდეგი ტიპები:

ა) ზომიერად ნოტიო ჰავა, ზომიერად ცივი ზამთრით და ცხელი ზაფხულით, ნალექების ორი მინიმუმით წელიწადში;

ბ) ზომიერად ნოტიო ჰავა, ზომიერად ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი თბილი ზაფხულით, ნალექების ორი მინიმუმით წელიწადში;

გ) ზომიერად ნოტიო ჰავა, ცივი ზამთრით და ხანგრძლივი გრილი ზაფხულით, ნალექების ორი მინიმუმით წელიწადში;

დ) ზომიერი ნოტიო ჰავა, ცივი ზამთრით და მოკლე ზაფხულით. ნალექების მინიმუმით ზამთარში.

2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ვერტიკალური გავრცელება განაპირობებს მნიშვნელოვან განსხვავებებს ნალექების რაოდენობასა და საშუალო წლიურ ტემპერატურას შორის.

3. ქ. ლაგოდეხისა და დაცული ტერიტორიების ქვედა ზონაში ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა დაახლოებით 1,100 მმ-ია და სიმაღლის ცვლასთან ერთად იზრდება, ხოლო დაცული ტერიტორიების უმაღლეს წერტილში 2,000-2,200 მმ-აც აღწევს. ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა მოდის აპრილიდან სექტემბრამდე პერიოდში, ხოლო მინიმალური – დეკემბერსა და იანვარში. წელიწადში საშუალოდ 133 წვიმიანი დღეა. თოვლის სტაბილური საფარი მაღალ ზონებში ნოემბრიდან შეინიშნება და მაისამდე დევს (ე.ი. წელიწადში დაახლოებით 160 დღის განმავლობაში).

4. ქ. ლაგოდეხში საშუალო წლიური ტემპერატურა 12-13°C ფარგლებში მერყეობს, ხოლო 3,500 მ.ზღ.დ – 3.2°C-დან-0.3°C-მდე. ტემპერატურის აბსოლუტური მაქსიმუმი ზაფხულში +38°C-ია, ხოლო აბსოლუტური მინიმუმი ზამთარში -23°C-ია.

მუხლი 13. კლიმატის ცვლილება

1. დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ კლიმატის ცვლილების შერბილებასა და ადაპტაციაში. კარგად მართული დაცული ტერიტორია უზრუნველყოფს იქ არსებული ჰაბიტატების დაცვას, მიწათსარგებლობის ცვლილების პრევენციას და დეგრადირებული ტერიტორიების აღდგენას, ეს კი ხელს უწყობს კლიმატის ცვლილების შერბილებას. დაცული ტერიტორიები ინარჩუნებენ მნიშვნელოვან ეკოსისტემურ სერვისებს და ამით ზრდიან კლიმატის ცვილებისადმი მედეგობას. თუმცა, კლიმატის ცვლილება, თავის მხრივ, მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს თვითონ დაცულ ტერიტორიებზეც. ამის გამო ბევრმა დაცულმა ტერიტორიამ შესაძლოა ვერ უზრუნველყოს თავისი ფუნქცია – დაიცვას ძირითადი სახეობები და მათი ჰაბიტატები.

2. კლიმატის ცვლილების სცენარის მიხედვით 2041-2070 და 2071-2100 წლებში საბაზისო პერიოდთან (1971-2000) მიმართებით საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე მოსალოდნელია დათბობა. ეს ცვლილება ზეგავლენას იქონიებს საქართველოს დაცული ტერიტორიების ყველა ეკოსისტემაზე მეტ-ნაკლებად, თუმცა ყველაზე სწრაფი და მკვეთრი ცვლილებები მაღალმთაშია მოსალოდნელი, როგორც ერთ-ერთ ყველაზე სენსიტიურ ბიომში. კლიმატის ცვლილების შედეგად ტყის ზედა საზღვრის ვერტიკალურად მაღლა წანაცვლება შეამცირებს ისედაც ვიწრო სუბალპურ და ალპურ ზონას და, შესაბამისად, საფრთხეს შეუქმნის იქ არსებული იშვიათი სახეობების (არჩვი, აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი, შურთხი, როჭო და სხვ.) ჰაბიტატებს. კლიმატის ცვლილების შედეგად, შეფასებების მიხედვით, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები ინვაზიური სახეობების ზეგავლენის მიღმა დარჩება, თუმცა შესაძლოა გაიზარდოს არსებული მავნებლებისა და დაავადებების გააქტიურება.

3. კლიმატის ცვლილებასთან ერთად სავარაუდოა ბუნებრივი კატასტროფების გააქტიურებაც. დაცულ ტერიტორიებზე, ისევე როგორც მთლიანად საქართველოში, ბოლო წლებში, გააქტიურებულია ბუნებრივი კატასტროფები. ძლიერი გადაუღებელი წვიმების შედეგად ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე 2011 და 2018 წლებში ძლიერი წყალდიდობები დაფიქსირდა. 2011 წლის წყალდიდობისას ადიდებულმა მდინარეებმა 100-წლოვანი ხეები ჩამოიტანეს, დაზიანდა ტურისტული ინფრასტრუქტურა (ჩანჩქერებთან მისასვლელი ბილიკები). საყურადღებოა, რომ ლაგოდეხში გაზრდილია თვის და წლის მანძილზე ერთ დღეში მოსული ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა. კლიმატის ცვლილებასთან ერთად მოსალოდნელია, რომ ეს მაჩვენებელი 2041-2070 წლებში გაიზარდოს 20%-ით, ხოლო 2071-2100 წლებში  9%-ით, რაც სავარაუდოდ გაზრდის გეოლოგიური პროცესების აქტივობას.

მუხლი 14. ლანდშაფტები

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთებზე, საქართველოს უკიდურეს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. ამ ნაწილში კავკასიონი არ გამოირჩევა დიდი სიმაღლის მთებით, მაგრამ მისი კალთები ზღვის დონიდან 400-დან 3,500 მ-მდე მკვეთრად აღიმართება ალაზნის ველის ვრცელი დაბლობიდან, რითაც მაქსიმალური სიმაღლეთა სხვაობა მთების ძირიდან წვერამდე 3,100 მ-ს აღწევს.

2. დაცული ტერიტორიების უმეტესი ნაწილი (დაახლოებით 13,000 ჰა) დაფარულია სხვადასხვა ტიპის ფოთლოვანი ტყეებით ზღვის დონიდან 400-1,850 მ-მდე. ლანდშაფტი წარმოადგენს ტყით დაფარულ მთიან მასივს წყალგამყოფებითა და ღრმა ხეობებით. აღინიშნება სტრუქტურითა და სახეობრივი შემადგენლობით განსხვავებული ფოთლოვანი ტყის სხვადასხვა ტიპი. ტყის ცენოზის კონკრეტული ტიპები ერთმანეთს ენაცვლება სიმაღლისა და ექსპოზიციის მიხედვით.

3. ტყის სარტყლის ზემოთ უკვე სუბალპური ლანდშაფტი გვხვდება, რომელსაც დაახლოებით 7,000 ჰა ფართობი უკავია ზღვის დონიდან 1,850 მ-ს და 2,500 მ-ს შორის. ამ ლანდშაფტისთვის დამახასიათებელია სუბალპური ტყეების, სუბალპური ბუჩქნარებისა და მდელოების მოზაიკა. ლანდშაფტების ამ სამი მთავარი ელემენტის გავრცელების კანონზომიერებები უმეტესწილად დამოკიდებულია ექსპოზიციასა და სიმაღლეზე. ზღვის დონიდან 1,800-2,200 მ-ზე რელიეფი საკმაოდ რთული და დანაწევრებულია, თუმცა, გვხვდება მარტივი ფორმებიც. სუბალპური მეჩხერი ტყეები, ჩვეულებრივ, ზღვის დონიდან 2,100-2,300 მ-ზეა განვითარებული და ხასიათდება განსხვავებული სტრუქტურისა და ფორმის თვალსაზრისით – უმთავრესად წარმოდგენილია მეჩხერი ე.წ. პარკისებური და ტანბრეცილი ტყეებით, რაც ძლიერი ქარებისა და თოვლის წნევისაგან არის განპირობებული.

4. ალპური ლანდშაფტები ზღვის დონიდან 2,450-2,500-დან 3,000 მ-მდე გვხვდება. ამ უტყეო ლანდშაფტებს დაახლოებით 4,000 ჰა ფართობი უკავია, ხასიათდება ციცაბო, კლდოვანი და ასევე რბილი და მომრგვალებული რელიეფებით. ეროზიული, კლდოვანი და კლდენაშალიანები ამ ლანდშაფტის მთავარი დამახასიათებელი ფიზიკური ნიშანია. რელიეფი მაღალი დახრილობით გამოირჩევა (35-40°). აღსანიშნავია, ე.წ. დემიდოვის ნაშლები, რომელიც ყველაზე დიდი ნაშალებია დაცულ ტერიტორიებზე. ლანდშაფტის სხვა მნიშვნელოვანი მახასიათებლებია შედარებით რბილი რელიეფის ფორმები (ე.წ. მყინვარული ცირკები) და მცირე მყინვარული ტბები. რბილი რელიეფი უმეტესად ალპური ზონის შუა ნაწილს ახასიათებს ზღვის დონიდან 2,600-2,850 მ-ის სიმაღლეზე. სხვადასხვა ფიზიკური თუ გარემო ფაქტორი ალპური მდელოების, კლდოვანი ფორმებისა და კლდენაშლიანების მოზაიკას ქმნის. ალპური მდელოების ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანია ალპური ხალები, რომელიც შედარებით უფრო ტენიან ადგილებში, ჩაღრმავებებსა და ვაკეებზე ვითარდება და მრავალფეროვანი ფლორით გამოირჩევა. ნაშალები მეჩხერი მცენარეული საფარით ხასიათდება და ფლორისტული შემადგენლობაც მეტად თავისებურია.

5. სუბნივალური ზონა ზღვის დონიდან 3,000-3,500 მ-ის სიმაღლეზე ვითარდება. ამ ზონისთვის დამახასიათებელია მეტად რთული რელიეფი დიდი დაქანების კლდენაშალიანი ფერდობები და გაშიშვლებული კლდეები. მცენარეები აქ მცირე დაჯგუფებების სახითაა წარმოდგენილი, რომელიც ქარებისგან შედარებით დაცულ ადგილებში ვითარდება, სადაც ნიადაგის თხელი ფენაა წარმოქმნილი.

მუხლი 15. ჰაბიტატები

1. ტყის სარტყლის ქვედა ზონა: ჰაბიტატის ეს ტიპი გვხვდება ზღვის დონიდან 400 მ-დან 1,050 მ-ს შორის სიმაღლეებზე და შედარებით რბილ (5-8° დაქანება) რელიეფურ ადგილებსა და დიდი დაქანების კლდოვან ფერდობებს, ღრმად ჩაჭრილ ჩანჩქერიან ვიწრო ხეობებს მოიცავს. ტყის სარტყლის ქვედა ზონაში წმინდა წიფლნარი ტყეები დომინირებს. სამხრეთ-დასავლეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთის ფერდობებზე გაბატონებულია რცხილნარები და შერეული ფართოფოთლოვანი ტყეები. ქვედა იარუსი არ ვითარდება ან სუსტადაა განვითარებული. ბალახოვანი საფარი ჩვეულებრივ ვითარდება მხოლოდ ტყის ფანჯრებში.

2. ტყის სარტყლის შუა ზონა: ტყის შუა ზონა მდებარეობს ზღვის დონიდან 1,000 მ-დან 1,550 მ სიმაღლეზე და ხასიათდება უაღრესად რთული ღრმა ხეობებით, ხევებით და ძლიერ დანაწევრებული რელიეფით. ტყის საფარი სტრუქტურისა და სახეობების მხრივ მრავალფეროვანია. გაბატონებულია წიფლნარი (Fageta, Fagus orientalis), წიფლნარ-რცხილნარი (Fago-Carpinetun; Carpinus caucasica) და რცხილნარი (Carpinetum, C. caucasica) ტყეები. კლდოვანი ადგილები (რომლებიც მრავლად გვხვდება, განსაკუთრებით კი სამხრეთის ექსპოზიციის ფერდობებზე) მდიდარია ენდემური და რელიქტური მცენარეებით, მათ შორის უთხოვარი (Taxus baccata), პასტუხოვის სურო (Hedera pastuchovii), მაღალი მოცვი (Vaccinium arctostaphylos), ლაგოდეხის იორდასალამი (Paeonia lagodechiana), მლოკოსევიჩის იორდასალამი (Paeonia mlokosewitschii), ლაგოდეხის ნაღველა (Gentiana lagodechiana), ჩვეულებრივი წაბლი (Castanea sativa), ქართული თხილი (Corylus iberica) და ა.შ. ეს ჰაბიტატები მოიცავს ქალწულებრივი ტყეების დიდ კორომებს.

3. ტყის სარტყლის ზედა ზონა: ზედა ზონის ტყეები გვხვდება ზღვის დონიდან 1,500 მ-დან 1,850 მ-ის სიმაღლეზე. რელიეფი მეტად რთულია, ფერდობები კი – ძლიერ დაქანებული (60°). რელიეფის შედარებით რბილი ფორმები გვხვდება ჩრდილოეთის ექსპოზიციის კალთებზე. ტყეებიდან დომინირებს წიფლნარები, წიფლნარ-რცხილნარები და შერეული ფართოფოთლოვანი ტყეები. ტყის სტრუქტურა და შემადგენლობა მნიშვნელოვნად იცვლება დაქანების მატებასთან, ექსპოზიციასთან და განსაკუთრებით კი სიმაღლის ცვლილებასთან ერთად. წიფლნარის კორომებითაა დაფარული ჩრდილოეთის, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ექსპოზიციის ფერდობები და ასევე ნაკლებად ციცაბო სამხრეთი ფერდობები. სამხრეთის ექსპოზიციის დიდი დაქანების (30-50°) ფერდობებზე დომინირებს წიფლნარ-რცხილნარები და შერეული ფართოფოთლოვანი ტყეები. დიდი დაქანების კლდოვან ფერდობებზე გავრცელებულია შერეული შემადგენლობის, მეჩხერი ტყეები. ტყის სარტყლის ზედა საზღვართან (ზღვის დონიდან 1,700-1,800 მ) სულ უფრო ხშირად ჩნდება ტყის ფანჯრები. წიფლნარის კორომების შემადგენლობაში ჩნდება სუბალპური მცენარეულობის წარმომადგენლები: მაღალმთის ბოკვი/ნეკერჩხალი (Acer trautvetteri), ლიტვინოვის არყი (Betula litwinowii), ცირცელი (Sorbus caucasigena), მაღალმთის მუხა (Quercus macranthera) და სხვ. ტყის ფანჯრების ბალახოვან საფარში ასევე დომინირებს სუბალპური სახეობები.

4. სუბალპური ტყეები: ჰაბიტატის ეს ტიპი გვხვდება ზღვის დონიდან 1,800-1,850 მეტრიდან და ტყის ზედა საზღვრამდე, რომელიც, როგორც წესი, ზღვის დონიდან 2,400-2,500 მეტრზეა (ტყის ზედა საზღვარი ჩრდილოეთის, ჩრდილო-დასავლეთისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთის ფერდობებზე 2,250- 2,300 მ-ზე და ზოგან უფრო მაღლაც კი გადის). სუბალპური ტყეები წარმოდგენილია მეჩხერი, ანუ პარკისებრი და ე.წ. ტანბრეცილი ტყეებით. საკმაოდ ფართოდაა გავრცელებული მაღალმთის ბოკვის/ნეკერჩხლის (Acer trautvetteri), აღმოსავლური წიფლის (Fagus orientalis), მაღალმთის მუხისა (Quercus macranthera) და ლიტვინოვის არყის (Betula litwinowii) ტყეები. ნეკერჩხლისა და წიფლის ტყეები დომინირებს ჩრდილოეთის, დასავლეთისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთის ფერდობებზე. ლიტვინოვის არყის (Betula litwinowii) პარკისებრი ტყის კორომები სამხრეთის ფერდობების გარდა ყველგან არის გავრცელებული. სამხრეთის შედარებით უფრო მშრალ ფერდობებზე ტყის მცენარეულობა ძირითადად წარმოდგენილია პარკული ტიპის მაღალმთის მუხნარით (Quercus macranthera). სხვა სუბალპურ ტყეებთან შედარებით რამდენადმე უფრო მაღლა ვრცელდება ლიტვინოვის არყის (Betula litwinowii) ტანბრეცილი ტყეები. ტანბრეცილ არყნარში ხშირად შერეულია კავკასიური ცირცელი (Sorbus caucasigena). ზოგან ცირცელი ისე მრავლადაა, რომ ჩამოყალიბებულია ბიდომინანტური (ორი დომინანტი სახეობა) ცირცელიან არყნარი თანასაზოგადოებებიც. სუბალპური ტყეები სტრუქტურულად და სახეობრივად მრავალფეროვანია. მრავალ ადგილას აქტიურად იჭრება სუბალპური მაღალბალახეულობისა და მდელოსა და ბუჩქნარის ელემენტები, რაც ჰაბიტატების საერთო მრავალფეროვნებას კიდევ უფრო ზრდის.

5. სუბალპური მდელოები და ბუჩქნარი: ჰაბიტატის ეს ტიპი წარმოადგენს ბუჩქნარის, მდელოებისა და მაღალბალახეულობის სხვადასხვა ვარიანტისგან შედგენილ მოზაიკურ ჰაბიტატს. ჩრდილოეთის ექსპოზიციის ფერდობებზე განვითარებულია გართხმული დეკიანები (Rhododendron caucasicum). ჩრდილოეთისა და დასავლეთის ფერდობებზე მცირე დაჯგუფებებისა და ფრაგმენტების სახით წარმოდგენილია მეორადი იელიანებიც (Rhododendron luteum), მოცვიანი (Vaccinium myrtillus) და ღვიიანი (Juniperus depressa) ცენოზებიც. ჰაბიტატი მოიცავს პირველად და მეორად სუბალპურ მდელოებს. მეორად მდელოებს პარკისებრი და ტანბრეცილი ტყეების გავრცელების ადგილი აქვს დაკავებული, აქედან გამომდინარე, ისინი გვხვდება პირველად სუბალპურ მდელოებთან შედარებით უფრო დაბალ სიმაღლეებზე. თუმცა ეს მდელოები შედგენილობისა და სტრუქტურის მხრივ უკვე თითქმის პირველადი სუბალპური მდელოების იდენტურია. მეორადი მდელოები ფართოდაა გავრცელებული სამხრეთის, სამხრეთ-აღმოსავლეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის შედარებით მშრალ ფერდობებზე, სადაც მათ მაღალმთის მუხნარის ყოფილი ადგილსამყოფელი უჭირავთ. სუბალპური მდელოები ძირითადად სხვადასხვა ნაირბალახოვანი შერეული თანასაზოგადოებებისაგან არის ფორმირებული.

6. ალპური მდელოები და ალპური ხალები ჰაბიტატების ეს ტიპი ფრაგმენტულადაა გავრცელებული ალპური ზონის კლდოვან წარმონაქმნებსა და ღორღიან ტერიტორიებს შორის (ზღვის დონიდან 2,450 მ-დან 3,000 მ-მდე). ალპურ ზონაში გვხვდება მცენარეულობის განსაკუთრებული ტიპი, რომელსაც ლაქისებრ-მოზაიკური გავრცელების გამო „ალპურ ხალებს“ უწოდებენ. ალპური ხალებისათვის დამახასიათებელი სახეობებია: Alchemilla caucasica, Campanula biebersteiniana, Carex oreophila, Carum caucasicum, Catabrosella variegata, Chamaesciadium acaule, Colpodiumversicolor, Corydalis conorhiza, Festuca supina, Gentiana djimilensis, Gypsophila tenuifolia, Kobresia humilis, Luzula pseudosudetica, L. spicata, Minuartia aizoides, Nardus glabriculmis, Ornithogalum schmalhausenii, Pedicularis crassirostris, Phleum alpinum, Poa caucasica, Potentillagelida, Sibbaldia semiglabra, Trifolium ruprechtii, , Trilius patulus, და სხვ. ალპურ სარტყელში მეტწილად სამხრეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის ექსპოზიციის ფერდობებზე ფართოდაა გავრცელებული ჭრელი წივანას (Festuca varia) მონოდომინანტური მკვრივკორდიანი მდელოები. დომინანტურ სახეობასთან ერთად აქ გვხვდება: Betonica macrantha, Leontodon hispidus, Sedum involucratum, და Trifolium canescens. ალპური მდელოების დამრეც ფერდობებსა და გავაკებებზე ზღვის დონიდან 3,000 მ-მდე გავრცელებულია კიდევ ერთი მკვრივკორდიანი ფორმაცია ძიგვიანი (Nardetum; Nardus glabriculmis). ასევე გავრცელებული სახეობებია ცხვრის წივანა (Festica ovina), ისლები (Carex meinshauseniana, C. canescens, C. capillaris და C. micropodioides).

7. ლაგოდეხის აღკვეთილის ალპური საძოვრები (რომლებიც გამოიყენება პირუტყვის ძოვებისთვის): 2006 წელს ჩატარებული კვლევის თანახმად, აღკვეთილში საზაფხულო საძოვრებად გამოყენებული ალპური მდელოების დიდი ნაწილი დეგრადირებულია პირუტყვის ჭარბი რაოდენობის გამო. გადაჭარბებული ძოვებისა და ფეხით გათელვის შედეგად, დაიკარგა ბუნებრივი ალპური მდელოების სახეობების მრავალფეროვნება. არსებულ ბალახოვანი საფარი ნაწილობრივ ჩანაცვლდა მცირე ზომის სახეობებით – ე.წ. „მეორადი ხალები“, რომლებიც შედგება შემდეგი ბალახოვანი სახეობებისგან: მარმუჭი (Alchemilla sericata), ფესვმაგარა (Sibbaldia parviflora), ძიგვა (Nardus stricta) და კორდისკბილა (Euphrasia pectinata).

8. სუბნივალური ზონის ჰაბიტატი: სუბნივალური ზონისთვის (ზღვის დონიდან 3,000-დან 3,500 მ-მდე) დამახასიათებელი მკაცრი კლიმატური პირობების გამო ეს ჰაბიტატი მოკლებულია შეკრულ მცენარეულ საფარს. მცენარეულობა მიკროდაჯგუფებების სახით არის წარმოდგენილი. მცენარეთა მიკროდაჯგუფებები, ჩვეულებრივ, 3-7-მდე სახეობისაგან შედგება, იშვიათად კი 9-11 სახეობასაც შეიცავს. სუბნივალურ სარტყელში გვხვდება: Alopecurus dasyanthus, A. glacialis, Anthennaria caucasica, Anthemis sosnowskyana, Arenaria lychnidea, Carex tristis, Cerastium cerastoides, C. multiflorum, C. polymorphum, Colpodium versicolor, Corydalis alpestris, C, conorhiza, Draba bryoides, D. siliquosa, D. supranivalis, Erigeron uniflorus, Gnaphalium supinum, Festuca supina, Lamium tomentosum, Luzula spicata, Minuartia aizoides, Minuartia inamoena , Myosotis alpestris, Poa alpina, Sedum involucratum, S. tenellum, Senecio taraxacifolius, Sibbaldia semiglabra, Taraxacum crepidiforme, T. porphyranthum, Thymus nummularius, Tripleurospermum caucasicum, T. subnivale, Trisetum spicatum, Viola minuta და სხვა. გავრცელებულია ასევე რამდენიმე ენდემური სახეობა: Alopecurus dasyanthus, Corydalis alpestric, Draba supranivalis, Nepeta supina, Scrophularia minuta, Senecio sosnowskyi, Veronica minuta, და Viola minuta.

9. მტკნარი წყლის ჰაბიტატები: მთების მასივებიდან გამოდინებული ნაკადულები და მდინარეები ხევების მეტად თავისებურ ლანდშაფტებს ქმნიან. ნაკადულების კალაპოტი ქვა-ღორღიანი, ხრეშიანია და დაბალი ორგანული შემადგენლობით ხასიათდება, რის გამოც ამ წყლებში მხოლოდ ისეთი თევზი ბინადრობს, რომელიც მთელი წლის განმავლობაში სწრაფ დინებასა და ცივ წყალს ეგუება, ასეთებია: მტკვრის წვერა (Barbus lacerta), კავკასიური ქაშაპი (Leuciscus cephalus), სწრაფულა ნაფოტა (Alburnoides bipunctatus), მდინარის/კალმახი (Salmo trutta). სხვა სახეობის მტკნარი წყლის ჰაბიტატები გვხვდება ძველი გამყინვარების შედეგად წარმოშობილ და შემდეგში წყლით ამოვსებულ ჩაღრმავებებში, სადაც ოლიგოტროპული ტბები ჩამოყალიბდა. მკაცრი კლიმატით განპირობებული ტბის დაბალი ორგანული შემადგენლობის შედარებით დაბალი დონის გამო ტბებში შეინიშნება რამდენიმე სახის მიკროორგანიზმი, თავკომბალები და უხერხემლო ცხოველები, გარდა თევზისა.

მუხლი 16. ბიომრავალფეროვნება

1. ბიოლოგიური მრავალფეროვნების კუთხით ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ადგილია არა მხოლოდ საქართველოში, არამედ მთელი კავკასიის რეგიონში. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მრავალი სახეობა, როგორც გლობალურ დონეზე იშვიათი და საფრთხეში მყოფი სახეობები, შეტანილია ბუნების დაცვის მსოფლიო კავშირის (IUCN) წითელ ნუსხაში, აგრეთვე საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ – როგორც ეროვნულ დონეზე არსებული იშვიათი და საფრთხეში მყოფი სახეობები.

2. დღეისთვის არსებული მონაცემებით, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებზე გავრცელებულია 1,000-ზე მეტი მცენარის სახეობა, ასევე, ძუძუმწოვართა 69, ფრინველთა 139, რეპტილიების 18, ამფიბიების 9, თევზების 4 სახეობა, 1700-ზე მეტი უხერხემლო ცხოველი  და სოკოები.        

3. ფლორის და მცენარეულობის ტიპები:    

ა) ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილი სახეობებიდან 7 შეტანილია საქართველოს „წითელ ნუსხაში“. 2021 წლის მონაცემების მიხედვით, ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებში წარმოდგენილი ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) „წითელი  ნუსხით“ დაცული 154 სახეობის მცენარეებიდან საფრთხის ქვეშ მყოფის (EN) სტატუსი გააჩნია 2 სახეობას, მოწყვლადი (VU) – 3 და საფრთხესთან ახლოს მყოფი (NT) – 4 სახეობა;

ბ) ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილ მცენარეთა 213 სახეობა წარმოადგენს კავკასიის ენდემს;

გ) ამ პუნქტში აღწერილი მცენარეულობის ტიპების უმეტესობა რეგიონისთვის ტიპური და დამახასიათებელია. თუმცა, მცირე ნაწილი ანთროპოგენური ზემოქმედების შედეგად მეორადი წარმოშობისაა. მცენარეულობის სივრცული განაწილება, ძირითადად, გარკვეულ ბუნებრივ კანონზომიერებებს ემორჩილება, თუმცა, გარკვეული კორექტივები ანთროპოგენურ ფაქტორებს შეაქვს;

დ) წიფლნარი ტყე (Fageta, Fagus orientalis): წიფლნარი ტყე ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დამახასიათებელი და ფართოდ გავრცელებული მცენარეულობის ტიპია ნაკრძალში. გვხვდება ზღ. დონიდან 450-2,150 მ-მდე სხვადასხვა ექსპოზიციაზე. წიფლნარი ტყეები ნაკრძალში წარმოდგენილია სხვადასხვა სახესხვაობით. როგორიცაა:

დ.ა) წიფლის ტყე ქვეტყის / ბუჩქნარის გარეშე;

დ.ბ) წიფლის ტყე მაყვლის ბუჩქნარით;

დ.გ) წიფლის ტყე გვიმრის სახეობებით;

დ.დ) წიფლის ტყე მაყვლისა და გვიმრის ქვეტყით;

დ.ე) ბალახის საფარიანი წიფლის ტყე;

დ.ვ) ბალახით დაფარული წიფლის და რცხილის ტყე;

დ.ზ) ხშირი სუროთი დაფარული წიფლის ტყე;

დ.თ) წიფლის ტყე, რომელიც დაფარულია ,,შავი გვიმრით”;

დ.ი) წიფლის ტყე მოცვის ქვეტყით.

ე) რცხილნარი ტყე (Carpineta, Carpinus caucasica): ერთ-ერთი ყველაზე დამახასიათებელი და ფართოდ გავრცელებული ფიტოცენოზია. ძირითადად, გვხვდება მდინარეების შრომისწყლის, ლაგოდეხისწყლისა და მაწიმისწყლის ქვემო წელის ვაკეებსა და შუაწელის ფერდობებზე ზღვის დონიდან 450-1,500 მ-ის ფარგლებში. რცხილნარი ტყეების კალთაშეკრულობა 70-80 % შორის მერყეობს. დამახასიათებელი ხეებია ჩვეულებრივი წაბლი (Castanea sativa), ქართული მუხა (Quercus iberica) და ქორაფი, ნეკერჩხალი (Acer laetum). სხვა მნიშვნელოვანი სახეობებია: მაყვალი (Rubus caucasicus), თხილი (Corylus avellana), ზღმარტლი (Mespilus germanica), ჭანჭყატი (Euonymus latifolia), სამეფო გვიმრა (Dryopteris fliix-mas), შალამანდილი (Salvia glutinosa), ხახია (Pachyphragma macrophyllum), ნიგვზისძირა (Geum urbanum), ია (Viola odorata), მარწყვი (Fragaria vesca), და სხვ. მცენარეთა ეს კლასი სხვადასხვა ვარიანტებით არის წარმოდგენილი (Carpinetum oplismenosum, Carpinetum pachyphragmosum, Carpinetum hederosum, Carpinetum hederoso-dryopteridosum, Fago-Carpinetum hederosodryopteridosum, Carpinetum festucosum, და სხვ.), რომელთა შორის ძირითადი განსხვავება ბალახოვანი საფარის დომინანტებშია;

ვ) ქართული მუხის ტყე (Querceta, Quercus iberica): მცენარეულობის ეს ტიპი ხასიათდება ნაკრძალში შეზღუდული არეალით და წარმოდგენილია პატარ-პატარა ნაკვეთების სახით სამხრეთის ექსპოზიციის ძლიერ დაქანებულ (20-35°) ფერდობებზე. გვხვდება მდინარეების: შრომისწყლის (,,საჯინიბოს სერი”), ლაგოდეხისწყლის (,,მონასტრის სერი”) და მაწიმისწყლის ხეობებში ზღვის დონიდან 400-950 მ-ის ფარგლებში. კალთაშეკრულობა 40-დან 80 %-მდე მერყეობს. დამახასიათებელ სახეობებს შორის აღსანიშნავია რცხილა (Carpinus caucasica), ცაცხვი (Tilia begonifolia) და მაღალი იფანი (Fraxinus excelsior). ქვეტყეში დამახასიათებელია Cornus mas, Mespilus germanica, Lonicera caprifolium, L. caucasica, Corylues avellana და სხვ. ზოგ შემთხვევაში ქვეტყის დომინანტია Carpinus orientalis. ბალახოვან საფარში ამ რეგიონისათვის ყველაზე მეტად დამახასიათებელია Festuca montana, Galium odoratum, Primula woronowii, Lathyrus roseus, Brachypodium sylvaticum, Dactylis glomerata და Viola odorata;

ზ) შერეულფოთლოვანი ტყე: განვითარებულია მდინარეების ნინოსწყლის, შრომისწყლის, ლაგოდეხისწყლისა და მაწიმისწყლის ქვემოწელის პროლუვიურ ტერასებსა და შუაწელის ფერდობებზე ზღვის დონიდან 450-1,100 მ-ის ფარგლებში. ხევნარის შემადგენლობა პოლიდომინანტურია და მასში მონაწილეობენ აღმოსავლეთის წიფელი (Fagus orientalis), რცხილა (Carpinus caucasica), კავკასიური ცაცხვი (Tilia cavcasica),  ჩვეულებრივი იფანი (Fraxinus excelsior), ბოყვი, ბოკვი (Acer velutinum), ქართული მუხა (Quercus iberica), წაბლი (Castanea sativa), ქორაფი (Acer laetum). ქვეტყე და ბალახოვანი საფარი ზემოთ განხილულ ვარიანტთა მსგავსია. ტიპური შერეულფოთლოვანი ტყის კორომები გვხვდება ნინიგორზე (,,დიდი წაბლიანი”, ,,პატარა წაბლიანი”) და კუდიგორის სერზე, სალესავისწყლის ხეობაში (რაჭისუბანი) და სხვ;

თ) მაღალმთის ნეკერჩხლის ტყე (Aceretum, Acer trautvetteri): ძირითადად გავრცელებულია ნაკრძალის სუბალპურ სარტყელში ზღვის დონიდან 1,800-2,050 მ-ის ფარგლებში. მისი საუკეთესო და ყველაზე მოზრდილი კორომები გვხვდება ქოჩალოს მთის ფერდობებზე (მეტეოსადგურის მიდამოები) და ნინიგორზე. კალთაშეკრულობა 30-დან 60%-მდე მერყეობს. ნეკერჩხლის გარდა მონაწილეობენ: Fagus orientalis, Sorbus caucasigena, Betula litwinowii და Quercus macranthera. ქვეტყე არ არის განვითარებული. ერთეული ინდივიდის სახით წარმოდგენილია Rubus idaeus, R. caucasicus, Daphne mesereum, Rhododendron luteum. ბალახეულ საფარში წარმოდგენილია როგორც ტყის, ასევე სუბალპური მაღალბალახეულობის ელემენტები, როგორიცაა Dryopteris filix-mas, Athyrium filix femina, Gadelia lactiflora, Senecio rhombifolius, Symphytum asperum, Euphorbia macroceras, Impaniens noli tangere, Brachypodium sylvaticum, Lapsana grandiflora, Petasites albus, Betonica macrantha, Salvia glutinosa, Senecio propinquus და მრავალი სხვ;

ი) მაღალმთის მუხნარი ტყე (Quercetum, Quercus macranthera): ფიტოცენოზის არეალი მცირეა და გვხვდება ზღვის დონიდან 1,800-2,000 მ-ის ფარგლებში, სამხრეთის ექსპოზიციის ფერდობებზე. მისი მცირე ფრაგმენტები წარმოდგენილია ,,ბნელ ხევში” მეტეოსადგურთან ახლოს. მუხის გარდა ერთეული ინდივიდების სახით მონაწილეობენ Acer trautvetteri, Fagus orientalis, Sorbus caucasigena და Betula litwinowii. ქვეტყე არ არის კარგად გამოხატული. დამახასიათებელი სახეობებია: Rubus caucasicus, Rhododendron luteum. ბალახოვანი საფარი წარმოდგენილია ტყის სუბალპური და ალპური სახეობებით;

კ) არყნარი ტყე (Betuleta, Betula litwinowii): სუბალპური სარტყლის ერთ-ერთი დამახასიათებელი მცენარეულობაა და გავრცელებულია ზღვის დონიდან 1,900-2,300 მ-ის ფარგლებში, როგორც წესი, ჩრდილო ფერდობებზე, თუმცა, გვხვდება სამხრეთ-დასავლეთის, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ექსპოზიციებზეც. კალთაშეკრულობა 40-დან 60 %-მდე მერყეობს. არყნარი ტყეები წარმოდგენილია მრავალი ვარიანტის სახით, რომელთა შორის ძირითადი განსხვავება ბალახოვანი საფარის დომინანტებშია. ზოგ ადგილას არყნარ ტყეებში ასევე გვხვდება დეკის საფარი (Betuletum rhododendrosum). არყნარ ტყეებს სხვადასხვა ბალახოვანი საფარი გააჩნია. გვხვდება ასევე არყნარისა და წიფლის შერეული ვარიანტები;

ლ) ჯაგრცხილნარი ტყე (Carpinetum, Carpinus orientalis): ამ ტყეებით დაფარულია მდ. მაწიმისწყლის ტერასები. ტყეები მეორადი წარმოშობისაა და პირველადი ტყეების ჭრის შედეგად ვითარდება. კალთაშეკრულობა 60-დან 80 %-მდე მერყეობს. ჯაგრცხილას გარდა აქ შეხვდებით შემდეგ სახეობებს: Carpinus caucasica, Quercus iberica და Acer campestre. ქვეტყე ნაკლებად განვითარებულია. ბალახოვანი მცენარეებიდან განვითარებულია Oplismenus undulatifolius, Salvia glutinosa და Viola odorata;

მ) მურყნარი ტყე (Alnetum, Alnus barbata): მურყნარების ფრაგმენტები გავრცელებულია მდინარეთა ნაპირებიდან ოდნავ დაშორებით ალუვიურ ტერასებზე, ზღვის დონიდან 800-1,000 მ-მდე. ტიპური ფრაგმენტები წარმოდგენილია მდ. შრომისწყლისა და ლაგოდეხისწყლის ხეობებში. კალთაშეკრულობა 40-დან 70 %-მდე მერყეობს. აქ წარმოდგენილია: Pterocarya pterocarpa, Juglans regia, Salix excelsa, Populus nigra. ქვეტყეში გვხვდება Corylus avelana, Staphylea pinnata, Rubus caucasicus, Sambucus nigra, Hedera pastuchowii და სხვ. ბალახოვანი საფარის ფლორისტული შემადგენლობა ჭრელია;

ნ) დეკიანი ბუჩქნარი (Rhododendretum, Rhododendron caucasicum): სუბალპური სარტყლის დამახასიათებელი ფიტოცენოზია და ძირითადად გავრცელებულია ზღვის დონიდან 2,200-2,500 მ-ის ფარგლებში, თუმცა ფრაგმენტულად გვხვდება უფრო დაბლა, ზღვის დონიდან 1,900-2,000 მ-ისა და უფრო მაღლაც – ზღვის დონიდან 2,700 მ-ის ფარგლებში. როგორც წესი, გვხვდება ჩრდილოეთის ექსპოზიციის ფერდობებზე. მისი შედარებით დიდი რაყები წარმოდგენილია მთა ,,უნაგირას” ჩრდილოეთ ფერდობებზე;

ო) სუბალპური მაღალბალახეულობა: სუბალპების ერთ-ერთი დამახასიათებელი მცენარეულობაა. ახასიათებს ფრაგმენტული გავრცელება ზღვის დონიდან 1,900-2,800 მ-ის ფარგლებში ჩრდილოეთის, დასავლეთისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთის ფერდობებსა და გავაკებებზე. ხშირად მეორადი წარმოშობისაა და ტყეების გაჩეხვის შედეგად წარმოიქმნება. სუბალპური მაღალბალახეულობა წარმოდგენილია რამდენიმე ვარიანტის სახით, სადაც დომინანტურია Heracleum sosnowskyi, Senecio rhombifolius ან Rumex alpinus. ამას გარდა, გავრცელებულია ასევე პოლიდომინანტური მაღალბალახეულობა Aconitum nasutum, A. orientale, Gadelia lactiflora, Campanula latifolia, Cephalanthera gigantean, Dryopteris filix-mas, Heracleum sosnowskyi, Symphytum asperum, Telekia speciosa, Senecio rhombifolius და სხვ;

პ)  მაღალმთის მდელოები: გავრცელებულია ზღვის დონიდან 1,800-3,100 მ-ის სიმაღლეზე ნაკრძალის მთელ ტერიტორიაზე. ამ ფიტოცენოზების ყველაზე მეტად გავრცელებული ვარიანტებია:

პ.ა) ბრძამიანი (Calamagrostis arundinacea): წარმოდგენილია მეტეოსადგურთან (,,მიტოს სერი”), ,,ბნელი ხევის” ზემო ნაწილში და სხვაგან;

პ.ბ) ჭრელწივანიანი (Festuca varia): დიდ ფართობებზე გვხვდება ,,პრინცის ბინის”, გონგიჩაის და სხვა მიდამოებში;

პ.გ) მზიურიანი (Inula grandiflora): როგორც წესი, გვხვდება შედარებით პატარა ნაკვეთების სახით, მაგალითად, ტიპურია მონაკვეთისათვის მეტეოსადგური – ,,წყარო”;

პ.დ) ნემსიწვერიანი (Geranium ibericum): ფრაგმენტები კარგად არის გამოხატული ,,წყაროსა” და ,,დემიდოვის ნაშალებს” შორის ფერდობებზე;

პ.ე) ძიგვიანი (Nardus glabiculmis): უმეტესად მეორადი წარმოშობისაა და გადაჭარბებული ძოვების შედეგად წარმოიქმნება. გვხვდება ,,პრინცის ბინის”, გონგიჩაის და სხვა მიდამოებში;

პ.ვ) მარცვლოვან-ნაირბალახოვანი მდელო (Graminoso mixtoherbum) წარმოდგენილია ფრაგმენტულად, თუმცა მოზრდილი ნაკვეთების სახით. გვხვდება თითქმის ყველგან, მაგალითად მეტეოსადგურსა და ,,წყაროს” შორის, ,,პრინცის ბინის” მიდამოებში და სხვ.

ჟ) ალპური მდელო-ხალები: ალპური ხალები ალპური მდელოების პატარა ნაკვეთებია და ხშირად მხოლოდ რამდენიმე კვადრატული მეტრის ფართობს მოიცავს, უმეტესად, განვითარებულია რბილი რელიეფის ფორმებზე – მყინვარულ დადაბლებებსა და გავაკებებზე ზღვის დონიდან 2,700-3,000 მეტრის ფარგლებში, ზოგჯერ კი – 3,100 მეტრზეც. ალპური მდელო-ხალების ძირითადი ვარიანტებია Taraxacetum (Taraxacum crepidiforme); Sibbaldietum (Sibbaldia semiglabra) და Achemiletum (Alchemila caucasica);

რ) სუბნივალური კლდე-ნაშალების მცენარეულობა: ეს დამახასიათებელი მცენარეულობა წარმოდგენილია ზღვის დონიდან 2,900-3,500 მ-ის ფარგლებში და მოიცავს მდინარეების – შრომისწყლისა და ლაგოდეხისწყლის სათავეებს. ხასიათდება რთული, დანაწევრებული რელიეფით, სადაც ჭარბობს კლდენაშალიანი და ქვაღორღიანი ფერდობები და გაშიშვლებული კლდეები. ფიტოცენოზები ჩამოყალიბებული არ არის. მცენარეები ერთეული ინდივიდების ან 2-5-მდე სახეობის დაჯგუფებების (ნანოცენოზები) სახითაა გაფანტული რელიეფის ჩაღრმავებებში ან სხვა შედარებით დახურულ ადგილებში, მაგალითად, დიდი ქვის ძირებში. დღეისათვის დაცული ტერიტორიიდან ცნობილია მაკრომიცეტების 230 სახეობა, რომელთა უმრავლესობა (139 სახეობა) რიგ Agaricales წარმომადგენელია. აღნიშნული 230 სახეობიდან 23 სახეობა საქართველოს ტერიტორიაზე ნანახია მხოლოდ ლაგოდეხის ნაკრძალში. ერთი სახეობა – Cantharellus caucasicus მხოლოდ ამ დაცულ ტერიტორიაზე გვხვდება. ქუდიანი სოკოებიდან ნაკრძალის ტერიტორიაზე განსაკუთრებით ხშირია დათვის სოკო (Boletus edulis), მიქლიო (Cantharellus cibarius), ხეთამხალი (Pleurotus ostreatus), მელნის ძირა (Lepista sordida), მინდვრის ქამა (Agaricus arvensis), ლამბაქა (Sarcoscifa coccinea) და სხვა.

4. ფაუნა:

ა) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ფაუნა საკმაოდ მაღალი სახეობრივი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. ლაგოდეხის ნაკრძალში წარმოდგენილია დაახლოებით 235 სახეობის ხერხემლიანი, რომელთაგანაც გვხვდება: ოთხი სახეობის თევზი, ცხრა სახეობის ამფიბია, 18 სახეობის რეპტილია, 139 სახეობის ფრინველი და 69 სახეობის ძუძუმწოვარი. აღნიშნული 233 სახეობიდან 60 სახეობა არის ისეთი, რომელიც არის ან ენდემი და/ან დაცული სახეობა; კერძოდ, დაცული ტერიტორიების საზღვრებში შესაძლოა დაფიქსირდეს 22 სახეობის კავკასიის ენდემი, საქართველოს წითელი ნუსხის 26 სახეობა, მოწყვლადი ან გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სტატუსის IUCN წითელი ნუსხის ცხრა სახეობა და ევროპის ველური ბუნებისა და ბუნებრივი ჰაბიტატების დაცვის შესახებ კონვენციის (ბერნის კონვენცია) მე-6 რეზოლუციის მიხედვით დაცული 28 სახეობა;

ბ) ძუძუმწოვრები: ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების საზღვრებში შესაძლოა დაფიქსირდეს 69 სახეობის ძუძუმწოვარი. ამ ძუძუმწოვართა სახეობებიდან 12 სახეობის ძუძუმწოვარი  – ევროპული მაჩქათელა (Barbastella barbastellus^​), აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), ნიამორი (Capra aegagrus), კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus), წავი (Lutra lutra), ფოცხვერი (Lynx lynx), გრძელყურა მღამიობი (Myotis bechsteinii), ჯიქი (Panthera pardus saxicolor), არჩვი (Rupicapra rupicapra), კავკასიური ციყვი (Sciurus anomalus), მურა დათვი (Ursus arctos) – შესულია საქართველოს ,,წითელ ნუსხაში“, ხოლო  ორი მათგანი შესულია IUCN წითელ ნუსხაში როგორც საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობები – გიგანტური მეღამურა (Nyctalus lasiopterus) და ჯიქი (Panthera pardus). ასევე, 10 სახეობა და/ან ქვესახეობა წარმოადგენს კავკასიის ენდემს. დამატებით აღნიშნული 10  სახეობა დაცულია ბერნის კონვენციის მე-6 რეზოლუციით. დაცული სახეობებიდან ნიამორის (Capra aegagrus) დაფიქსირების ერთეული შემთხვევები არსებობს. აქვე ხაზგასასმელია, რომ არ არსებობს ისეთი დაცული სახეობების დაცულ ტერიტორიაზე არსებობის დამადასტურებელი ფაქტები როგორებიცაა გრძელყურა მღამიობი (Myotis bechsteinii) და ჯიქი (Panthera pardus saxicolor). თუმცა, თუ გავითვალისწინებთ ამ სახეობებისთვის დამახასიათებელ ჰაბიტატებს და დაცული ტერიტორიის სიახლოვეს, მათი დაფიქსირების ფაქტებს, შესაძლოა  მათი არსებობა დაცული ტერიტორიების ფარგლებშიც;

გ) ფრინველები: ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე, წლის სხვადასხვა დროს შესაძლოა დაფიქსირდეს დაახლოებით 139 სახეობის ფრინველი. აღნიშნული სახეობებიდან 46 სახეობა საქართველოში გვხვდება და მრავლდება მთელი წლის განმავლობაში, ხოლო 34 სახეობა კი არის მიგრირებადი სახეობა, რომელიც მრავლდება საქართველოში. ასევე, იმ სახეობებიდან რომლებიც შესაძლოა დაფიქსირდეს დაცულ ტერიტორიაზე, 15 სახეობა წარმოადგენს საქართველოს წითელი ნუსხის (2014) სახეობას – ქორცქვიტა (Accipiter brevipes), ველის (ან გრძელფეხა) კაკაჩა (Buteo rufinus), ბექობის არწივი (Aquila heliacal), დიდი მყივანი არწივი (Clanga clanga), მთის არწივი (Aquila chrysaetos), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus), სვავი (Aegypius monachus), ორბი (Gyps fulvus), ბარი (Falco cherrug), წითელფეხა შავარდენი (Falco vespertinus), მცირე კირკიტა (Falco naumanni), კავკასიური როჭო (Lyrurus mlokosiewiczi), ბუკიოტი (Aegolius funereus), ბუხრინწა (Tyto alba), ხოლო ხუთი სახეობა – ბექობის არწივი (Aquila heliacal), დიდი მყივანი არწივი (Clanga clanga), ველის არწივი (Aquila nipalensis), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), ბარი (Falco cherrug) კი შესული ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) წითელ ნუსხაში, როგორც საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობები. ასევე, ორი სახეობა – კავკასიური როჭო (Lyrurus mlokosiewiczi) და კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus) – კავკასიის ენდემებს წარმოადგენენ. გარდა ამისა, 16 სახეობა დაცულია ბერნის კონვენციის მე-6 რეზოლუციის მიხედვით;

დ) რეპტილიები: ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე შესაძლოა შეგხვდეს 18 სახეობის რეპტილია. აღნიშნული სახეობებიდან ორი სახეობა – ხმელთაშუაზღვისპირეთის კუ (Testudo graeca^​)  და დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki) – შესულია საქართველოს წითელ ნუსხაში მოწყვლადი (VU) კატეგორიის სტატუსით. აღნიშნული სახეობები ასევე არის ბუნების დაცვის საერთაშორის კავშირის (IUCN) წითელ ნუსხაში კატეგორიით მოწყვლადი (VU). გავრცელებული 17 სახეობიდან ხუთი სახეობა – ბოხმეჭა (Anguis colchica), კავკასიური ხვლიკი (Darevskia caucasica), ართვინის ხვლიკი (Darevskia derjugini), დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), ამიერკავკასიური მცურავი (Zamenis hohenackeri) – წარმოადგენს კავკასიის ენდემს, ხოლო ორი სახეობა – ჭაობის კუ (Emys orbicularis) და ხმელთაშუაზღვისპირეთის კუ (Testudo graeca) – დაცულები არიან ბერნის კონვენციის მე-6 რეზოლუციით. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებზე გავრცელებული სახეობებიდან დაცვის სტატუსის თვალსაზრისით, განსაკუთრებით აღსანიშნავი სახეობები არიან: (i) ხმელთაშუაზღვისპირეთის კუ (Testudo graeca), რომელიც შესულია საქართველოს წითელი ნუსხაში და IUCN წითელ ნუსხაში კატეგორიით მოწყვლადი (VU) და ასევე, დაცულია ბერნის კონვენციის მე-6 რეზოლუციის მიხედვით; და (ii) დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), რომელიც შესულია როგორც საქართველოს წითელი ნუსხაში, ასევე IUCN წითელ ნუსხაში კატეგორიით მოწყვლადი (VU) და ამავე დროს, წარმოადგენს კავკასიის ენდემს;

ე) ამფიბიები: ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე აღწერილია 9 სახეობის ამფიბია, რომელთაგან ორი სახეობა – კავკასიური გომბეშო (Bufo verrucosissimus) და კავკასიური ჯვარულა (Pelodytes caucasicus) – წარმოადგენენ კავკასიის ენდემებს, ხოლო ერთი სახეობა – მცირეაზიური ტრიტონი (Ommatotriton ophryticus) – კავკასიის ენდემური ქვესახეობაა. ასევე, კიდევ ერთი სახეობა – კარელინის სავარცხლიანი ტრიტონი (Triturus karelinii) დაცულია ბერნის კონვენციის მე-6 რეზოლუციის მიხედვით;

ვ) თევზები: ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ტერიტორიაზე შესაძლოა დაფიქსირდეს ოთხი სახეობის თევზი;

ზ) უხერხემლოები: ლაგოდეხის ენტომოფაუნის პირველი სრულყოფილი ნუსხა 1956 წელს გამოქვეყნდა (კობახიძე, 1956), სადაც მოყვანილია 16 რიგის 635 სახეობა. ახალი კვლევის მიხედვით (გ. ჯაფოშვილი, 2021), უხერხემლოები წარმოდგენილია განახლებული სიის სახით და შედგება 16 რიგის, 145 ოჯახის, 989 გვარის და 1702 სახეობისგან. დაცულ ტერიტორიებზე ფიქსირდება საფრთხის წინაშე მყოფი IUCN-ის შემდეგი წითელი ნუსხის სახეობები: ირანული შავტუხა (Erebia iranica), კუჰასტინის ლურჯი პეპელა (Plyommatus daphnis), ლურჯი ხის ფუტკარი (Xylocopa violacea), ალპური ხარაბუზა (Rosalia alpine), მსგავსი ნემსიყლაპია (Onychogomphus assimilis). ზურმუხტის ქსელის სახეობაა მჟაუნას მრავალთავა (Lycaena dispar). ნაკრძალში სხვადასხვა ენდემური მოლუსკია გავრცელებული, რომელთაგანაც გამოირჩევა კავკასიის ენდემი და ევროპაში ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ბუხის ლოკოკინა (Helix buchi), რომელიც საქართველოს წითელ ნუსხაში მოწყვლადი სტატუსითაა შესული და ჩვეულებრივია მტკნარი წყლის კიბო (Potamon tauricum).

5. ამ მუხლში აღწერილი ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნება და არაცოცხალი ბუნება შეიძლება შეჯამდეს ძირითად ღირებულებებში, რომელიც მოიცავს:

ა) ტყის ეკოსისტემებს (წიფლისა და ფართოფოთლოვანი ტყეები);

ბ) ალპურ და სუბალპურ მდელოებს;

გ) მტკნარ წყლებს (მდინარეები, ტბები);

დ) საფრთხის ქვეშ მყოფ ტყის მტაცებლებს (მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx lynx));

ე) საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნებს (აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus), არჩვი (Rupicapra rupicapra));

ვ) ენდემურ და საფრთხის ქვეშ მყოფ ფრინველებს (როჭო (Lirurus mlokosiewiczi), მთის არწივი (Aquila chrysaetos)).

მუხლი 17. კვლევა-მონიტორინგი

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს სამეცნიერო კვლევებისა და მონიტორინგისათვის მნიშვნელოვან და მიმზიდველ ადგილს. იგი საქართველოში ერთ-ერთ ყველაზე უკეთ გამოკვლეული და შესწავლილი ტერიტორიაა, განსაკუთრებით კი მისი ფლორისა და მცენარეულობის თვალსაზრისით. სამეცნიერო ინტერესი ამ ტერიტორიის მიმართ ჯერ კიდევ XIX საუკუნეში დაიწყო, მთელ საბჭოთა პერიოდში გაგრძელდა და დღესაც მაღალი რჩება. მთელი კავკასიის რეგიონის მასშტაბით სწორედ ლაგოდეხის რაიონში მოხდა მრავალი სახეობის თავდაპირველი აღწერა.

2. სამეცნიერო და საგანმანათლებლო კუთხით ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვან ფასეულობებს წარმოადგენს ლანდშაფტების, მცენარეების და ველური ცხოველთა სახეობების მრავალფეროვნება, აგრეთვე მათი მაღალი ენდემიზმი.

3. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებს დიდი პოტენციალი აქვს გეობოტანიკური, ეკოლოგიური და მცენარეთა სახეობების კვლევის თვალსაზრისით.

4. ადგილობრივი და საერთაშორისო სამეცნიერო დაწესებულებები და მკვლევრები აქტიურად თანამშრომლობენ სააგენტოსა და ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან.

5. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები საინტერესოა ასევე გეოგრაფიული, გეოლოგიური, არქეოლოგიური, ეთნოგრაფიული, კულტურული, სატყეო, ვეტერინარული და სხვა კვლევების თვალსაზრისითაც.

მუხლი 18. ეკოგანათლება

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილია მოსწავლე-ახალგაზრდობის გარემოსდაცვითი განათლების, საველე გაკვეთილების ჩატარების, ბუნებაში ქცევის წესების შესწავლისა და საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებისთვის.

2. დაცული ტერიტორიები უნიკალურ შესაძლებლობას იძლევა (კანონმდებლობით დადგენილი წესების ფარგლებში) მცენარეთა და ცხოველთა კვლევებისთვის, სასკოლო და სტუდენტური საველე პრაქტიკისთვის.

3. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია აქტიურად მუშაობს ეკოსაგანმანათლებლო მიმართულებით, ძირითადად, მიმდებარე სოფლების სკოლებსა და, ზოგადად, კახეთის რეგიონის მოსახლეობასთან. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობით, ადმინისტრაცია ატარებს სხვადასხვა ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებას სკოლის მოსწავლეებისათვის; ადმინისტრაცია ასევე თანამშრომლობს საზოგადოებრივი კოლეჯი „აისის“ ლაგოდეხის ფილიალთან, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტთან, აგრარულ უნივერსიტეტთან, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან და სხვა.

მუხლი 19. საზოგადოებასთან ურთიერთობა

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ მცხოვრები ადგილობრივი მოსახლეობა თავისი საქმიანობით გარკვეულ ზეგავლენას ახდენს დაცულ ტერიტორიებზე. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია, თავის მხრივ, გარკვეულ რეგულაციებს (მაგ.: ძოვება, ტყის რესურსებით სარგებლობა და ა.შ.) აწესებს. ამიტომ მნიშვნელოვანია მიმდებარედ მცხოვრებ მოსახლეობასთან რეგულარული შეხვედრები, მათთვის დაცული ტერიტორიების სარგებლისა და კანონმდებლობით განსაზღვრული რეგულაციების არსის გაცნობა.

მუხლი 20. მიწათსაკუთრება და მიწათსარგებლობა

1. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალისა და აღკვეთილის საზღვრებში მოქცეული მიწა სახელმწიფო საკუთრებაა.

2. აღკვეთილის გარკვეული ტერიტორიები, განსაკუთრებით კი სუბალპური მდელოები, წლების მანძილზე ცხვრის საზაფხულო საძოვრებად გამოიყენება. პირუტყვის მწყემსვა ამ ადგილებში ადგილობრივი მოსახლეობისათვის შემოსავლის წყაროს წარმოადგენს. ცხვრის ძოვება ხდება მაისიდან სექტემბრამდე პერიოდში აღნიშნულ საზაფხულო საძოვრებზე.

მუხლი 21. ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობა

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები ისტორიული ჰერეთის ტერიტორიაზე დაარსდა, რომელიც ჯერ ალბანთა ქვეყნის შემადგენლობაში შედიოდა, შემდეგ ჰერეთის ადრეფეოდალური ხანის ქართულ სახელმწიფოებრივ ერთეულში, საბოლოოდ კი კახეთის სამეფოსთან ერთად ერთიანი ფეოდალური საქართველოს ორგანული ნაწილი გახდა.

2. ჰერეთის ეკონომიკურ ცხოვრებაში დიდ როლს ასრულებდა ცნობილი საქარავნო სავაჭრო გზა, რომელიც მის ტერიტორიაზე გადიოდა და აღმოსავლეთ ქვეყნებს დასავლეთის ქვეყნებთან აკავშირებდა. ეს გზა ლაგოდეხის რაიონის ტერიტორიაზე გადიოდა, რასაც არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მოპოვებული სხვადასხვა ქვეყნისა თუ ეპოქის ნუმიზმატიკური ნიმუშები ადასტურებს. ჩვ.წ. აღ.-მდე VI საუკუნიდან ვენახების მასიური გაშენება მოწმობს, რომ რეგიონი, რომელიც ღვინის აკვნად არის მიჩნეული, მეღვინეობის მდიდარი კულტურით გამოირჩევა.

3. ისტორიული წყაროების მიხედვით საზაფხულო რეზიდენციის ,,მაჭის ციხის“ (თოღა) აშენება ლაგოდეხის ბუნებრივი სილამაზით მოხიბლულ მეფე არჩილს უბრძანებია. ნაგებობა VII საუკუნით თარიღდება და ორი ხევის – მდინარე მაწიმისწყლისა და ბნელიხეობის შესაყართან მდებარეობს. მისი ფართობი 3,5 ჰა-ს აღწევდა. მეფეთა სასახლის ქვევით, მიწაში ოთახებია ძლიერი სვეტებით, რომლებიც გარკვეულ პერიოდში, როგორც ისტორიული წყაროებიდან ჩანს, კახეთის მეფეთა დილეგს (საპატიმროს) და თავშესაფარსაც წარმოადგენდა. თოღა ფეოდალურ ხანაში კახეთის სამეფოს თვალსაჩინო ციხე-სიმაგრედ ქცეულა, რადგან სტრატეგიულ ადგილას მდებარეობდა. დაღესტნიდან კახეთის სატახტო ქალაქ გრემისკენ მიმავალი გზა თოღაზე გადიოდა.

4. ციხე-ქალაქში, დილეგის სიახლოვეს 15 მეტრის დაშორებით მდებარეობს ჭა, რომლის დიამეტრიც 50 სმ-ია, ხოლო დაახლოებით სიღრმე 10 მ ნაშენებია კირითა და ქვით. ციხე-ქალაქის ტერიტორიაზე დღემდე კარგადაა შემონახული კარის ეკლესია, რომელიც მეცნიერთა აზრით გვიან ფეოდალურ პერიოდს უნდა ეკუთვნოდეს, კერძოდ XV-XVI საუკუნეებს.

მუხლი 22. ეკოტურიზმი და რეკრეაცია

1. მთიანი და ტყიანი ლანდშაფტების კომბინაცია მრავალრიცხოვანი ჩანჩქერებით, მდიდარი ბიომრავალფეროვნებით, ისტორიული თუ კულტურული მემკვიდრეობით სხვადასხვა ეროვნების, ასაკისა და ინტერესების მქონე ვიზიტორს იზიდავს.

2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები ტურისტული აქტივობების ფართო სპექტრს სთავაზობს ვიზიტორებს: სალაშქრო და საცხენოსნო ბილიკები, გასეირნება, ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტების დათვალიერება, ვიდეო და ფოტოგადაღება, საგანმანათლებლო და კულტურული ტურები, დაკვირვება ფრინველებზე და სხვა ცხოველებზე, მათ შორის ველურ ჩლიქოსნებზე, საზაფხულო ბანაკები და სხვა.

3. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია თანამშრომლობს მომსახურების ადგილობრივ მომწოდებლებთან (სასტუმროები, საოჯახო სასტუმროები). ადგილობრივი მოსახლეობა და ბიზნესი ვიზიტორებს სხვადასხვა სახის მომსახურებას სთავაზობს, როგორიცაა სასტუმროს, ცხენების, გიდების, ტრანსპორტირების, კვების მომსახურება და სხვა.

მუხლი 23. ადგილობრივი ეკონომიკის და ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ურთიერთკავშირი

1. დაცული ტერიტორიების წვლილი ადგილობრივი ეკონომიკის განვითარებაში ძირითადად გულისხმობს ტურიზმთან დაკავშირებული ადგილობრივი რესურსების განვითარების ხელშეწყობას, როგორიცაა: განთავსება, კვება, ტრანსპორტირება, ტურისტული აქტივობები, ინფრასტრუქტურა, სანახაობები, კომუნიკაციები და სხვა დაქვემდებარებული სერვისები. დაცული ტერიტორიების მხარდაჭერის პროექტის (მსოფლიო ბანკის ხელშეწყობით) ფარგლებში განხორციელებული აქტივობებით მოხდა კერძო მეწარმეების მხარდაჭერა საოჯახო ტიპის სასტუმროების დაარსებაში (2007).

2. ამ რეგიონში ვიზიტორების მზარდი რაოდენობიდან გამომდინარე, გამასპინძლებასთან დაკავშირებული მომსახურებები მნიშვნელოვნად გაიზარდა. კერძო წარმოებებმა მოახდინა სასტუმროებსა და საოჯახო ტიპის სასტუმროებში ინვესტირება და ახალი ობიექტების გახსნა ქ. ლაგოდეხში.

3. აღსანიშნავია, რომ 2018 წელს SPPA-საქართველოს პროექტის ფარგლებში ჩატარებული კვლევის „ტურიზმის ეკონომიკური გავლენა საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე“ თანახმად, ლაგოდეხის რეგიონის ეკონომიკაში ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორებს მნიშვნელოვანი წვლილი აქვთ – ტურიზმიდან მიღებული რეგიონული შედეგის ეფექტის მაჩვენებელი, დაახლოებით 8,129,821 ლარია.   

4. აღკვეთილის ალპური საძოვრები გამოიყენება საზაფხულო საძოვრებად. აღკვეთილის ტყიდან შეშით მარაგდება ადგილობრივი მოსახლეობის ნაწილი, ასევე ხდება სხვადასხვა არამერქნული ტყის პროდუქტების შეგროვება, როგორიცაა წაბლი, კაკალი, სამკურნალო მცენარეები, სოკო და ა.შ.

5. ლაგოდეხის აღკვეთილიდან გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიის მიერ ხდება წყალაღება ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის სასმელი წყლით მომარაგებისათვის. წყალაღება ხდება კერძო ბიზნესების მიერაც, იყენებენ სარწყავი მიზნებისთვის.

 თავი III. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების გრძელვადიანი მიზნები

მუხლი 24. გრძელვადიანი მიზნები

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის გრძელვადიანი მიზნები აღწერს ძირითადი ღირებულებების (ბიომრავალფეროვნების და სხვა) იმ მდგომარეობას, რომლის მიღწევასაც სააგენტო და ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მიზნად ისახავს მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის განმავლობაში.

მუხლი 25. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები

1. ზოგადი: ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალის, ისევე როგორც ლაგოდეხის აღკვეთილის ბუნებრივი ლანდშაფტები და ჰაბიტატები დაცულია და შენარჩუნებულია, საჭიროების შემთხვევაში, კანონით დაშვებულ ადგილებში აღდგენილია. ცხოველთა და მცენარეთა პოპულაციები და ჯგუფები დაცულია მათ ბუნებრივ და დიდწილად ხელუხლებელ გარემოში. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ეროვნულ და გლობალურ დონეზე საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების გენოფონდის გრძელვადიან კონსერვაციას. სახეობების პოპულაციის რაოდენობა აღწევს ტერიტორიისთვის დამახასიათებელ ბუნებრივ ტევადობას.

2. ზემოთ აღნიშნული ზოგადი გრძელვადიანი მიზანი შეიძლება განისაზღვროს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებისთვის იდენტიფიცირებული ძირითადი ბიომრავალფეროვნების და გეომორფოლოგიური ღირებულებებისთვის. მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის შემდეგ:

ა) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ფართოფოთლოვანი ტყეების კონსერვაციის სტატუსი შენარჩუნებული ან გაუმჯობესებულია 2022 წელთან შედარებით, ტყით დაფარული ფართობი შენარჩუნებულია, ტყის კორომის მახასიათებლები ასახავენ ჯანსაღ, თითქმის ბუნებრივ ან ბუნებრივ ტყეებს, მნიშვნელოვანი ტყის მცენარეული სახეობები, მათ შორის წიფელი (Fagus orientalis), ჩვეულებრივი წაბლი (Castanea sativa) და სხვები წარმოადგენენ მინიმუმ იგივე რაოდენობას, როგორც 2021 წელს;

ბ) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ალპურ და სუბალპურ მდელოებს აქვს საშუალო ან დაბალი დეგრადაცია 2021 წელთან შედარებით, რომელიც ასახულია საძოვრების დეგრადაციის ინდექსებში;

გ) ფართოფოთლოვანი ტყეები, ალპური და სუბალპური მდელოები იქ არსებული საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობებით – ევრაზიული ფოცხვერი (Lynx lynx), აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), არჩვი (Rupicapra rupicapra), კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus), მურა დათვი (Ursus arctos), კავკასიური როჭო (Lirurus mlokosiewiczi), მთის არწივი (Aquila chrysaetos), წარმოადგენენ მინიმუმ იგივე რაოდენობას, როგორც 2021 წელს.

მუხლი 26.  ეკოგანათლებასა და გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლებასთან დაკავშირებული მიზნები

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენენ მდიდარ ეკოსაგანმანათლებლო რესურსს. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობის გზით უზრუნველყოფს საზოგადოებაში გარემოსდაცვითი ცნობიერებისა და ცოდნის ზრდას, რაც ხელს უწყობს საზოგადოების პოზიტიური დამოკიდებულების გაზრდას ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მიმართ და მათ ჩართულობას მართვაში, და საბოლოო ჯამში ხელს უწყობს ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევას.

მუხლი 27. ბუნებრივ და ისტორიულ-კულტურულ გარემოში რეკრეაციის, ჯანმრთელობის დაცვისა და ტურიზმისათვის ხელსაყრელი პირობების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული მიზნები

ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, ლაგოდეხის აღკვეთილში წარმატებით ვითარდება ეკოტურიზმი, სადაც ვიზიტორებისთვის უზრუნველყოფილია სუფთა, უსაფრთხო და მიმზიდველი გარემო.

მუხლი 28. კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებასთან და ინტეგრაციასთან დაკავშირებული მიზნები

ადგილობრივი კულტურული მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავი ადგილები დაცულია  და წარმოადგენს ვიზიტორთა პროგრამის შემადგენელ ნაწილს ეკოსისტემის პროდუქტებსა და ღირსშესანიშნაობებთან ერთად. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია,  სსიპ − საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალიური მართლმადიდებელი ეკლესია ეფექტურად თანამშრომლობენ კულტურული მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად.

მუხლი 29. სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივი ეკონომიკისა და მოსახლეობის სასარგებლოდ

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები მდგრადად უზრუნველყოფენ ეკოსისტემური სერვისების ფართო სპექტრს, მათ შორისაა ტყის პროდუქტები, საძოვრები, წყალი, ეკოტურიზმი და სხვა, რაც ახდენს ადგილობრივი ეკონომიკის სტიმულირებას და აუმჯობესებს ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკურ მდგომარეობას და ზოგად კეთილდღეობას. ეს ხელს უწყობს ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევას.

მუხლი 30.  ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებული მიზნები

ადგილობრივ მოსახლეობას სრულად აქვს გაცნობიერებული ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობა. დაცული ტერიტორიები ხელს უწყობს მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობის კეთილდღეობას ბუნებრივი რესურსების მდგრადი სარგებლობის გზით. ამასთან, ადგილობრივი თემებისთვის ქმნის ბუნებრივი რესურსების არამომხმარებლურ გამოყენებაზე დაფუძნებულ შემოსავლის ალტერნატიულ წყაროებს (მაგ.: ეკოტურიზმი), რაც ამცირებს მათ დამოკიდებულებას დაცული ტერიტორიების ბუნებრივ რესურსებზე.

მუხლი 31. მეცნიერებასა და განათლებასთან დაკავშირებული მიზნები

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენენ საინტერესო სამეცნიერო-კვლევით ბაზას ქართველი და უცხოელი მეცნიერებისთვის. წარმატებით გრძელდება თანამშრომლობა საქართველოს და უცხოეთის სამეცნიერო-კვლევით და საგანმანათლებლო ცენტრებთან, ასევე დამოუკიდებელ მკვლევრებთან. ადმინისტრაციას გააჩნია საკმარისი სამეცნიერო ინფორმაცია ტერიტორიის ყველა ძირითადი ღირებულებების შესახებ დაცული ტერიტორიის მართვის ეფექტურად წარმართვისთვის.

მუხლი 32.  ადმინისტრაციის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას გააჩნია ყველა აუცილებელი რესურსი იმისათვის, რომ განაგრძოს ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების კონსერვაცია და მდგომარეობის გაუმჯობესება. ადმინისტრაციას ჰყავს სათანადო რაოდენობის შესაბამისი კვალიფიკაციის თანამშრომლები და ადეკვატურად აღჭურვილია ფინანსური, ტექნიკური და ინფრასტრუქტურული რესურსით.

მუხლი 33. ტრანსსასაზღვრო თანამშრომლობასთან დაკავშირებული მიზნები

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია თანამშრომლობს მეზობელ ზაქათალას დაცულ ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან (აზერბაიჯანი), კოორდინირებულად ახორციელებს ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგს, საკონსერვაციო ღონისძიებებს, ინფორმაციის გაცვლას და ტრანსსასაზღვრო ტურიზმის განვითარებას.

 თავი IV. სიტუაციური ანალიზი

მუხლი 34. დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების არსებული მდგომარეობა

1. ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების მდგომარეობა: ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ეკოსისტემების და ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები განისაზღვრა მე-16 მუხლით. მდგომარეობის ატრიბუტები (მახასიათებლები) განისაზღვრა თითოეული ძირითადი ეკოსისტემების და ბიომრავალფეროვნების ღირებულებისთვის და მაქსიმალურად შეგროვდა ინფორმაცია არსებული სიტუაციის შესახებ (ცხრილი 2). თუმცა, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია არ ფლობს სრულყოფილ და განახლებულ ინფორმაციას დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულების მდგომარეობის შესახებ.

 

ცხრილი 2:  ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები და შესაბამისი ატრიბუტების არსებული მდგომარეობა

ღირებულება	მდგომარეობის ატრიბუტი	არსებული მდგომარეობა
ტყის ეკოსისტემები: წიფლის და ფართოფოთლოვანი ტყეები	ტყის ფართობი (ჰა)	გავრცელებულია 500 მ-დან  1,850-მდე ზ.დ.-დან. 2020 წლის მონაცემების მიხედვით, მთლიანი ტყის ფართობი შეადგენს 15,750 ჰა-ს. აქედან ფოთლოვანი ტყის ფართობი ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალში შეადგენს დაახლოებით 13,750 ჰა-ს, აღკვეთილში – 2,000 ჰა-ს.
	სტანდარტული კორომის მახასიათებლები:	განახლებული ტყის ინვენტარიზაციის მონაცემები არ არსებობს. წიფლნარი – 10,800 ჰა; რცხილნარი 1,840 ჰა, მუხნარი – 450 ჰა; მაღალმთის ნეკერჩხალი – 230 ჰა.
	ძირითადი სახეობების არსებობა:	აღმოსავლური წიფელი, რცხილა, ნეკერჩხალი, ცაცხვი, ქართული მუხა, მაღალმთის მუხა.
	ფიტო და ენტო მავნებლების და დაავადებების არსებობა	მურყნის ფოთოლჭამია (Agelastica alni), მუხის ფოთოლხვევია (Altica quercetorum), რკოს ცხვირგრძელა (Curculio grandium), ირემა ხოჭო (Lucanus cervus), ამიერკავკასიის მაისის ღრაჭა (Melolontha pectoralis), ამიერკავკასიის მარმარა ღრაჭა (Polyphyla olivieri), მუხის ერთფეროვანი ჩრჩილი (Tischeria complanella), ვაშლის ნაყოფჭამია (Cydua pomonella), ოქროკუდა (Euproctis phaeorrhea), არაფარდი პარკიხვევია (Lymantria dispar), წიფლის შკალა (Cryptococcus fagisuga).
ალპური და სუბალპური მდელოები	ფართობი (ჰა)	ლაგოდეხის აღკვეთილის ალპური და სუბალპური ზონები ინტენსიურად გამოიყენება ზაფხულის საძოვრებად. საძოვრები ძირითადად მდებარეობს მდინარე კაბალის სათავეებში, დაახლოებით ზღვის დონიდან 1,800 მეტრიდან 2,900-3,000 მეტრამდე ფარგლებში.   2021 წლის მონაცემების მიხედვით, მთლიანი ალპური და სუბალპური მდელოების ფართობი შეადგენს 7,484 ჰა-ს. არსებული მდელოებიდან 2500 ჰა-მდე. წარმოადგენს საძოვრებს.
	მდგომარეობა	ადმინისტრაციის შეფასებით საძოვრების მდგომარეობა სხვადასხვა ნაკვეთზე განსხვავებულია და შეფასებულია საძოვრის მდგომარეობის ინდექსით აღკვეთილის საძოვრების მართვის გეგმაში.
	საძოვრების დატვირთვა	ლაგოდეხის აღკვეთილის საძოვრების მართვის გეგმის მიხედვით განსაზღვრულია საძოვრების დატვირთვა საძოვრების მდგომარეობის ინდექსის საფუძველზე: ინდექსი 10 – 4 სული/ჰა-ზე; ინდექსი 7,5 – 3 ცხვარი/ჰა-ზე; ინდექსი 5 – 2 ცხვარი/ჰა-ზე; ინდექსი 0 – ძოვება არ დაიშვება.   საძოვრის გასაშუალოებული დატვირთვა 3,7 სული 1 ჰა საძოვარზე. (წვრილფეხა პირუტყვი 4 სული 1 ჰა-ზე, მრპ 0,8 სული 1 ჰა-ზე).
	ძირითადი სახეობების არსებობა	სუბალპური მდელოები ჩრდილოეთის ექსპოზიციის ფერდობებზე განვითარებულია გართხმული დეკიანები (Rhododendron caucasicum), ხშირია მთლიანად შეკრული სტრუქტურის წმინდა რაყებიც. ჩრდილოეთისა და დასავლეთის ფერდობებზე მცირე დაჯგუფებებისა და ფრაგმენტების სახით წარმოდგენილია მეორადი იელიანებიც (Rhododendron luteum). ფრაგმენტულად გვხვდება მოცვიანი (Vaccinium myrtillus) და ღვიიანი (Juniperus depressa) ცენოზებიც.   ალპური მდელოებისთვის დამახასიათებელი სახეობებია: Alchemilla caucasica, Anthemis sosnowskyana, Carex tristis, Carum caucasicum, Colpodium supina, Gnaphalium supinum, Minuartia aizoides, Myosotis alpestris, Nardus glabriculmis, Phleum alpinum, Plantago saxatilis, Poa alpina, Potentilla crantzii, Primula algida, Sibbaldia parviflora, Sibbaldia semiglabra, Taraxacum crepidiforme, Tripleurospermum subnivale, Veronica gentianoides და სხვ.
საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნები	რიცხოვნობა: არჩვი (Rupicapra rupicapra) აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis) კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus)	2015 წლიდან არჩვის რიცხოვნობა სტაბილურია, შეინიშნება რიცხოვნობის მცირე ზრდა; 2020 წლის მონაცემებით, რიცხოვნობამ დაახლოებით 150 ინდივიდს მიაღწია (მატიანე 2020). 2015-2020 წლებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგები აჩვენებს, რომ ხდება ჯიხვის რიცხოვნობის მატება დაცული ტერიტორიების საზღვრებში. 2020 წლის მონაცემებით არის 690 ინდივიდს (მატიანე 2020).   2015-2020 წლებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად ირკვევა, რომ ირმის რიცხოვნობამ მაქსიმალურ შედეგს მიაღწია 2017 წელს, როდესაც სავარაუდო რიცხოვნობამ შეადგინა დაახლოებით 364 ინდივიდი. 2018 წელს ჩატარებული მონიტორინგის შედეგების მიხედვით, რიცხოვნობის კლება დაფიქსირდა, რაც ამ წელს  აღრიცხვისთვის განახლებული და დაზუსტებული მეთოდიკის გამოყენებით აიხსნება. შემდგომი მონიტორინგის შედეგების მიხედვით, 2019 წლიდან რიცხოვნობის მცირედით მატება შეინიშნება 2020 წლის მონაცემებით, რიცხოვნობამ დაახლოებით 264 ინდივიდი შეადგინა (მატიანე, 2020). 2019-2020 წლებში განხორციელდა ჯიხვისა და ირმის ტრანსსასაზღვრო მონიტორინგი NACRES-ის  მიერ CNF-ის მხარდაჭერით.
საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებლები	რიცხოვნობა: მურა დათვი (Ursus arctos) ფოცხვერი (Lynx lynx)	დათვის რიცხოვნობა 2018 წლიდან სტაბილურია. 2020 წლის მონაცემებით რიცხოვნობამ შეადგინა დაახლოებით 32 ინდივიდი (მატიანე, 2020). ადმინისტრაციის მონაცემებით ტერიტორიაზე მუდმივად ბინადრობს ფოცხვერის 5-7 ინდივიდი.
საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებელი ფრინველები	მობუდარი წყვილების რაოდენობა: მთის არწივი (Aquila chrysaetos)	კვლევაზე-დაფუძნებული განახლებული რაოდენობრივი მონაცემები არ მოიპოვება.
ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ქათმისნაირები	მობუდარი წყვილების რაოდენობა: კავკასიური როჭო (Lyrurus mlokosiewiczi)	ადმინისტრაციის მიერ კავკასიური როჭოს პოპულაციის რიცხოვნობა შეფასებულია დაახლოებით 600 ინდივიდით.
მტკნარი წყლები (მდინარეები, ტბები, წყაროები)	ძირითადი მდინარეები:	კაბალი, ბაისუბნისხევი, ნინოსხევი, შრომისხევი, ლაგოდეხის ხევი, სალესავის ხევი და მაწიმისწყალი.
	სარგებლობა:	ლაგოდეხის აღკვეთილიდან გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიის მიერ ხდება წყალაღება ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის სასმელი წყლით მომარაგებისათვის. წყალაღება ხდება საქართველოს მელიორაციის მიერ სარწყავი და გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიის მიერ ქალაქ ლაგოდეხის სასმელი წყლით მომარაგების მიზნებისთვის.

     

2. სხვა ღირებულებები: ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების სხვა ღირებულებებს შორისაა ბერნის კონვენციის დანართებში მოცემული ის სახეობები, რომლებიც გავრცელებულია ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე. დამატებით, როგორც ზემოთ, მე-2 თავში აღინიშნა, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების სხვა ღირებულებები მოიცავენ უშუალოდ ეკოსისტემურ სერვისებზე დამოკიდებულ ღირებულებებს (ბუნებრივ რესურსებთან დაკავშირებული, სამეცნიერო და საგანმანათლებლო, ტურისტული და საერთო სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები).

მუხლი 35. დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების საფრთხეები

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები მოცემულია მე-3 ცხრილში.

 

ცხრილი 3:  სამიზნე ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები

პირდაპირი საფრთხე	განმაპირობებელი ფაქტორები	ზეგავლენის ქვეშ მყოფი ღირებულებები
დანაგვიანება (მუნიციპალური, ტურიზმისა და სოფლის მეურნეობიდან)	მწყემსების მიერ მდინარეებში მკვდარი ცხოველების და მატყლის ჩაყრა; საყოფაცხოვრებო ნარჩენები; გარემოსდაცვითი ცნობიერების დაბალი დონე; ტურიზმი (ნარჩენები, ტუალეტები); სასოფლო-სამეურნეო ქიმიკატების გამოყენება / შეწამვლა .	მტკნარი წყლები (მდინარეები, ტბები, წყაროები) ალპური და სუბალპური მდელოები კეთილშობილი ირემი ტყის ეკოსისტემები: წიფლის და ფართოფოთლოვანი ტყეები
კლიმატის ცვლილება -მომატებული ტემპერატურა, ჰაბიტატების ცვლილება, მავნებელთა და დაავადებათა გააქტიურება, ბუნებრივი არასისტემური მოვლენების გახშირება.	გლობალურად სათბური გაზების გამოყოფა (გამოწვეული ტრანსპორტის, ელექტროენერგიის, ინდუსტრიის, სოფლის მეურნეობის, სხვა საჭიროებებიდან) (აღნიშნული საკითხის გადაჭრა სცილდება მენეჯმენტის გეგმის ფარგლებს).	ყველა ფასეულობა
დაზიანება	წყალაღება; ხე-ტყის ჭრა; ტურიზმი (ვიზიტორების მიერ დაზიანება); ფრინველთა ბუდეების დაზიანება ცხვრის და ძაღლების მიერ; გადაჭარბებული და უსისტემო ძოვება.	ტყის ეკოსისტემები: წიფლის და ფართოფოთლოვანი ტყეები დენდროლოგიური პარკი ალპური და სუბალპური მდელოები კავკასიური როჭო კეთილშობილი ირემი არჩვი
შეშფოთება (ხმაური,  ვიზიტორთა ჯგუფები,  სხვ.)	ტურიზმი; ტყეკაფების ათვისების დროს გამოწვეული ხმაური; საძოვრებზე საქონლის გადარეკვა/ ძაღლები; ინფრასტრუქტული პროექტები დაცული ტერიტორიების შიგნით და მიმდებარედ; მოსახლეობის მიერ არამერქნული რესურსების მოხმარება; კონფლიქტი ადამიანსა და მტაცებელს შორის (მეცხვარეებსა და მურა დათვს, ფოცხვერს შორის); ნადირობა.	დათვი ფოცხვერი არჩვი აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი კეთილშობილი ირემი კავკასიური როჭო
ინვაზიური სახეობები	- სუქცესიური პროცესები; - კლიმატის ცვლილება.	ტყის ეკოსისტემები: წიფლის და ფართოფოთლოვანი ტყეები
ტყის მავნებლები და დაავადებები (მურყნის ფოთოლჭამია (Agelastica alni), მუხის ფოთოლხვევია (Altica quercetorum), რკოს ცხვირგრძელა (Curculio grandium), ირემა ხოჭო  (Lucanus cervus), ამიერკავკასიის მაისის ღრაჭა (Melolontha pectoralis), ამიერკავკასიის მარმარა ღრაჭა (Polyphyla olivieri), მუხის ერთფეროვანი ჩრჩილი (Tischeria complanella), ვაშლის ნაყოფჭამია (Cydua pomonella), ოქროკუდა (Euproctis phaeorrhea), არაფარდი პარკიხვევია (Lymantria dispar), წიფლის შკალა (Cryptococcus fagisuga).	კლიმატის ცვლილება; ტურიზმი (ადამიანის მიერ დაავადებების გადატანა).	ტყის ეკოსისტემები: წიფლის და ფართოფოთლოვანი ტყეები
არალეგალური ჭრა	საშეშე და სამასალე მერქნის საჭიროება მოსახლეობისათვის; გარემოცდაცვითი ცნობიერების დაბალი დონე; ადმინისტრაციის არასაკმარისი რესურსი; ადმინისტრაციის არასაკმარისი აღჭურვილობა; - დარღვევებზე არასათანადო რეაგირება.	ტყის ეკოსისტემები: წიფლის და ფართოფოთლოვანი ტყეები
ბრაკონიერობა (ნადირობა / არალეგალური თევზაობა)	დერივატებზე გაზრდილი მოთხოვნა (დათვის ხორცი, ქონი, ნაღველა, ტყავი, რქები); სატროფეო ნადირობა; ნადირობის ტრადიცია; გარემოცდაცვითი ცნობიერების დაბალი დონე; ადმინისტრაციის არასაკმარისი რესურსი; ადმინისტრაციის არასაკმარისი აღჭურვილობა; დარღვევებზე არასათანადო რეაგირება; რეინჯერების არასაკმარისი კვალიფიკაცია; რეინჯერების წახალისების ეფექტური სისტემის არ არსებობა.	დათვი აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი კეთილშობილი ირემი არჩვი
ეპიზოოტური დაავადებები	შინაური პირუტყვის გადაადგილება; პირუტყვის ვაქცინაციის არასრულყოფილად განხორციელება; საზიარო საძოვარი გარეულ ჩლიქოსნებთან.	აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი კეთილშობილი ირემი არჩვი
ძოვება	პირუტყვის გადარეკვა; ტყეში ძოვება; არარეგულირებადი ძოვება; მეცხვარეობის გაძღოლის ტრადიციული პრაქტიკის მოშლა; მესაქონლეების/მეცხვარეების არასაკმარისი ცოდნა საძოვრების მართვასთან დაკავშირებით; საძოვრების მდგომარეობის მონიტორინგის სისტემის არარსებობა; აღსრულებასთან დაკავშირებული ხარვეზები (ადმინისტრაციის შეზღუდული შესაძლებლობები, განსაკუთრებით თანამშრომელთა კვალიფიკაციის კუთხით).	არჩვი აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი კეთილშობილი ირემი კავკასიური როჭო ალპური და სუბალპური მდელოები ტყის ეკოსისტემები: წიფლის და ფართოფოთლოვანი ტყეები.
ხანძრები	საძოვრების გადაწვის პრაქტიკა; გარემოსდაცვითი ცნობიერების დაბალი დონე; კლიმატის ცვლილება,	ალპური და სუბალპური მდელოები. ტყის ეკოსისტემები: წიფლის და ფართოფოთლოვანი ტყეები. კავკასიური როჭო.

	დაბალი		მაღალი
	საშუალო		ძალიან მაღალი

 

2. სხვა ღირებულებების საფრთხეები:  კულტურულ ღირებულებებზე საფრთხეები შესაძლოა გამოიწვიოს ვიზიტორთა გაზრდილმა რაოდენობამ/დაზიანებამ, ინფრასტრუქტურის განვითარებამ, ე.წ. შავმა არქეოლოგიამ, სტიქიურმა მოვლენებმა, კლიმატის ცვლილებამ და ეროზიამ, რისთვისაც შესაძლებლობის ფარგლებში უნდა განხორციელდეს აღნიშნული საფრთხეების პრევენცია/აღკვეთა, საიფორმაციო ბანერების განთავსება და სხვა.   

3. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ეკოსაგანმანათლებლო, ეკოტურისტულ და მთლიანად ისტორიულ-კულტურულ ღირებულებებთან დაკავშირებული ბუნებრივი რესურსების საფრთხეებად მოიაზრება ის საფრთხეები, რომელიც გავლენას ახდენს ეკოსისტემების შესაძლებლობებზე და საბოლოო ჯამში, ეკოსისტემური სერვისების მიწოდებაზე (ცხრილი №3).

მუხლი 36. ბუნებრივი რესურსების დაცვა და პატრულირება

1. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალი და ლაგოდეხის აღკვეთილი ესაზღვრება ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის შემდეგ დასახლებულ პუნქტებს: ქ. ლაგოდეხი, სოფლები: მაწიმი, რაჭისუბანი, შრომა, კავშირი, ნინიგორი, გურგენიანი, ხიზაბავრა, ბაისუბანი, მსხალგორი, ხიზა, ნინიგორი, განჯალა, უზუნთალა, ყარაჯალა და კაბალი. შესაბამისად, ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა და ანთროპოგენური ზეწოლა ბიომრავალფეროვნების ღირებულებებზე უფრო ინტენსიურია სოფლების მიმდებარე მონაკვეთებზე.

2. ადმინისტრაციას არ გააჩნია ტერიტორიის დაცვის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. დაცვის ღონისძიებების განხორციელება ხდება წლიური სამუშაო გეგმის შესაბამისად, ადმინისტრაციის დირექტორის მიერ დამტკიცებული საპატრულო გეგმების მიხედვით. საპატრულო მარშრუტების დაგეგმვისას ითვალისწინებენ წინა წლების ანთროპოგენური ზეწოლების შემთხვევების ანალიზის შედეგებს.

3. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საპატრულო საქმიანობა მიმართულია ნაკრძალისა და აღკვეთილის დაცვაზე და აღკვეთილის რესურსთსარგებლობის (საძოვრები, მერქნული და არამერქნული ტყის რესურსი, ტერიტორიის დანაგვიანება და ვიზიტორთა გადაადგილება) კონტროლზე.

4. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალი და აღკვეთილი ფიზიკური დაცვის მიზნით დაყოფილია 17 სამცველოდ და გაპიროვნებულია რეინჯერებზე. ამ სამცველოებზე დაგეგმილია 45 ერთდღიანი საპატრულო მარშრუტი, რომლებზეც რეინჯერები ინდივიდუალურად პატრულირებენ. გარდა ამისა, ადმინისტრაციას შემუშავებული აქვს 16 ჯგუფური საპატრულო მარშრუტი, რომელზეც 2-3 რეინჯერი ერთდროულად გადაადგილება დამტკიცებული გეგმა-გრაფიკის მიხედვით ცხენით ან ფეხით. ადმინისტრაციის ოფისიდან რეინჯერების გადაყვანა საპატრულო ბილიკის დასაწყისამდე ხორციელდება ავტომანქანების საშუალებით.

5. რეინჯერთა პატრულირების სისტემის გაუმჯობესების და ეფექტურობის გაზრდის მიზნით ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე, სატესტო რეჟიმში, მიმდინარეობს რეინჯერთა თანამედროვე პატრულირების SMART სისტემის დანერგვა. ამ ეტაპზე ყველა რეინჯერი აღჭურვილია სმარტფონით, რომელშიც ჩაწერილია აპლიკაცია CyberTracker.

6. 2021 წელს დაფიქსირდა 32 ადმინისტრაციული სამართალდარღვევა. სახეების მიხედვით ეს დარღვევები ასე გამოიყურება: 4 – ხე-ტყის უკანონო ჭრა, 18 – უკანონო ძოვება, 9 – იარაღით უკანონო გადაადგილება, 1 – დანაგვიანება. აღსანიშნავია, რომ 2019 წელთან შედარებით გაზრდილია სამართალდარღვევათა რაოდენობა და სპექტრი. ამ წელს სულ 13 სამართალდარღვევა დაფიქსირდა, მათ შორის 3 იარაღით უკანონო გადაადგილება და 10 უკანონო ძოვება. როგორც ჩანს ბრაკონიერების ზეწოლა არ მცირდება.

7. ადმინისტრაციას შემუშავებული აქვს ადამიანსა და მტაცებელს შორის არსებული კონფლიქტის შესახებ მონაცემების შეგროვების ინსტრუქცია. 2020 წელს ადგილი ჰქონდა შინაურ პირუტყვზე  მტაცებლის თავდასხმის 16 შემთხვევას, ხოლო 2021 წელს 25 შემთხვევას. ყველა შემთხვევა უკავშირდება მგელს.

8. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილების თანამშრომლებმა სააგენტოს და სხვადასხვა დონორი ორგანიზაციების (TJS, CNF, USDOT-ITAP/USAID NPE Program, UNDP) ძალისხმევით მონაწილეობა მიიღეს სხვადასხვა ტრენინგებში: საძოვრების მართვა, ტყის მართვა, საფეხმავლო ბილიკების მოვლა-პატრონობა და რეაბილიტაცია, ფიტოპათოლოგიური კვლევის ჩატარება, პირველადი სამედიცინო დახმარება, ხანძრებთან ბრძოლა, SMART პროგრამა ოფიცრებისთვის, კანონაღსრულება, საძოვრების მდგრადობის შეფასება და მონიტორინგი და სხვა. გარდა ამისა, რეინჯერებმა სსიპ – საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს აკადემიაში შეისწავლეს იარაღის გამოყენება და სამართალდამრღვევთან ურთიერთობის საკითხები.

9. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების დაცვა ხორციელდება პატრულირების მეშვეობით. ადმინისტრაციის მიერ შემუშავებულია 16 საპატრულო მარშრუტი (მათ შორის 3 საფეხმავლო, 8 საცხენოსნო, 3 საავტომობილო, 2 საავტომობილო – საფეხმავლო), რომლებსაც ამტკიცებს ადმინისტრაციის დირექტორი. პატრულირების მარშრუტების დაგეგმვა ხდება სარეინჯეროების სპეციფიკიდან გამომდინარე. მარშრუტებზე პატრულირების ინტენსივობა იცვლება სეზონების და ანთროპოგენური რისკების შესაბამისად. ყოველწლიურად ხდება არსებული პატრულირების მარშრუტების გადახედვა და საჭიროებისდა მიხედვით კორექტირება. 2021 წელს განხორციელდა 2,255 ყოველდღიური პატრულირება და 142 გეგმური რეიდი. პატრულირებისას გავლილმა მანძილმა შეადგინა 98,300 კმ. მათ შორის ცხენით 9,000 კმ., ფეხით 43,700 კმ., ავტომანქანით 44,800 კმ.

10. ადმინისტრაციის საქმიანობის ანალიზმა აჩვენა, აგრეთვე, რეინჯერებისთვის აღჭურვილობის ნაკლებობის პრობლემა. კერძოდ, რეინჯერის პირადი აღჭურვილობის ნაკლებობა (ხარისხიანი უნიფორმები და ფეხსაცმელი (ზამთრის და ზაფხულის სეზონებისთვის) საველე პირობებისთვის, ზურგჩანთები და სხვა).

მუხლი 37. ადამიანური რესურსები

1. გერმანიის განვითარების ბანკის (KFW) დაცული ტერიტორიების მხარდაჭერის პროგრამა SPPA-საქართველოს მხარდაჭერით 2014 წელს შემუშავდა სააგენტოს ადამიანური რესურსების მართვის სტრატეგია.

2. ადმინისტრაციული განყოფილების ფუნქციებში შედის ადმინისტრაციის მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა, ორგანიზაციული საკითხების მართვა, ვიზიტორთა მომსახურება.

3. დაცვის განყოფილების თანამშრომლების ძირითად ფუნქციებში შედის ტერიტორიის ფიზიკური დაცვა, პატრულირება და კანონაღსრულება ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში, ადგილობრივი მოსახლეობის გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლება, ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგსა და კონსერვაციულ ღონისძიებებში მონაწილეობა. ზემოაღნიშნული ფუნქციების განხორციელებისას, საჭიროების შემთხვევაში, თანამშრომლობენ სასაზღვრო პოლიციასთან.

4. რეინჯერები პასუხისმგებელნი არიან არა მარტო კანონაღსრულებაზე და ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგზე, არამედ ჩართულები არიან ტერიტორიის დასუფთავებასა და ვიზიტორებთან ურთიერთობაში. 

5. თანამშრომლების ნაწილს გააჩნიათ ადმინისტრაციაში მუშაობის მრავალწლიანი გამოცდილება. 2019-2021 წლებში ადმინისტრაციის თანამშრომლებს გავლილი აქვთ შემდეგი ტრენინგები: დაცული ტერიტორიების მმართველობა და მართვა, კანონაღსრულება, სახანძრო უსაფრთხოება, GPS და ფოტომახეების გამოყენება, საფეხმავლო ბილიკების მოვლა-პატრონობა და რეაბილიტაცია, ტურიზმი და მარკეტინგი, ვიზიტორთა მომსახურების ხარისხის ამაღლება, გარემოსდაცვითი განათლება და ეფექტური კომუნიკაცია, ეკო-განათლება და ინტერპრეტაცია (ვიზიტორთა მომსახურებისა და ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებისთვის), პროექტების წერა და ფონდების მოძიება, ბუღალტერია და ფინანსების მართვა და სხვა. შესაძლებლობების გაძლიერების მიზნით საჭიროა დამატებით სხვადასხვა მიმართულებით კვალიფიკაციის ამაღლება, რომელსაც პერმანენტული ხასიათი უნდა ჰქონდეს.

6. 2020 წელს საკონსულტაციო კომპანია PMO Business Consulting-მა CNF-ის დაკვეთით მოამზადა საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის შესაძლებლობების შეფასების დოკუმენტი, რომლის ერთ-ერთი ძირითადი შემადგენელია ტერიტორიული ადმინისტრაციების როლის გაძლიერების საკითხი ადამიანური რესურსების მართვაში და შეიმუშავა რეკომენდაციები მათი უნარების და კომპეტენციების განვითარებაზე.

მუხლი 38. ადმინისტრაციის მდგომარეობა, ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა

1. ინფრასტრუქტურა:

ა) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ოფისი მდებარეობს ქალაქ ლაგოდეხში, ვაშლოვანის ქ. №197. ადმინისტრაციის შენობა შეკეთდა 2020 წელს, სადაც შესაძლებელია შეხვედრებისა და ტრენინგების ჩატარება. ადმინისტრაციის ეზოში არის ავტოსადგომი, რომელიც გაფართოებას საჭიროებს;

ბ) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების საზღვრები დადგენილია „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონით. ამჟამად საზღვრებთან დაკავშირებული საკითხები მოწესრიგებულია, დარჩენილია მხოლოდ მცირე მონაკვეთი სოფელ ხიზასთან, სადაც სასაფლაო მოქცეულია დაცული ტერიტორიების საზღვრებში. შესაბამისად, საჭიროა ამ ტერიტორიაზე საზღვრის შეცვლა/დაზუსტება;

გ) ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებს დღეისათვის აქვს რეინჯერთა ორი სადგური – მაწიმი და გურგენიანი. მეტეოსა და დემიდოვის ვიზიტორთა თავშესაფრები ასევე გამოიყენება ადმინისტრაციის რეინჯერების მიერ;

დ) ამჟამად მიმდინარეობს გურგენიანის და მაწიმის რეინჯერთა სადგურების რემონტი, რომელიც 2022 წელს დასრულდება;

ე) მზის ენერგიით ხდება მეტეოსა და დემიდოვის ტურისტული თავშესაფრის უზრუნველყოფა. დემიდოვის ვიზიტორთა თავშესაფარში უპრიანია წყლის გამაცხელებელი სისტემის მოწყობა, თუმცა ამას ხელს უშლის წყალმომარაგების შესაბამისი სისტემის არარსებობა;

ვ) ადმინისტრაცია მაწიმში ფლობს ცხენების თავლას. თავლა 2007-2008 წლებშია აშენებული და კარგ მდგომარეობაშია. 2022 წელს CNF-ის დახმარებით განხორციელდა თავლის და საცხენოსნო მცირე ინფრასტრუქტურის რეკონსტრუქცია;

ზ) აღკვეთილის ტერიტორიაზე ძირითადად გვხვდება ძველი სატყეო გზები. ადმინისტრაციის განცხადებით, შიდა გზები კარგ მდგომარეობაშია;

თ) რეაბილიტაციას საჭიროებს ლაგოდეხის აღკვეთილთან გურგენიანის მხრიდან მისასვლელი გზა, დაახლოებით 300 მეტრი. რეაბილიტაციას საჭიროებს ასევე ადმინისტრაციულ შენობასთან მისასვლელი გზა (აღმაშენებლის ქუჩა ქალაქ ლაგოდეხში);

ი) 2020 წელს არასამთავრობო ორგანიზაცია CENN-ის დახმარებით შემუშავდა ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ნარჩენების მართვის გეგმა. დაცული ტერიტორიების საზღვრებში ნარჩენების შეგროვებას რეინჯერები ახდენენ, სეზონურად დამატებით ხდება თანამშრომელთა დაქირავება ბილიკების გასაწმენდად. შეგროვებული ნარჩენების გატანას მუნიციპალიტეტი ახორციელებს. დაცული ტერიტორიების საზღვრებში განთავსებული ნაგვის ურნების რაოდენობა ამ ეტაპისთვის საკმარისია.

2. აღჭურვილობა:

ა) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია არ არის სრულად აღჭურვილი იმისათვის, რომ უზრუნველყოს ტერიტორიის დაცვა. საჭიროა რიგი აღჭურვილობების განახლება/შეძენა. ადმინისტრაციას აქვს 5 მაღალი გამავლობის ავტომანქანა – 3 მიცუბიში L200, 1 ფორდ რეინჯერის მარკის ავტომანქანა და BRP მარკის ბაგის ტიპის ავტროსატრანსპორტო საშუალება მოდელი TRAXTER DPS HD8. აქედან 1 მიცუბიში L200 ემსახურება დირექტორს, ფორდ რეინჯერი ემსახურება დაცვის განყოფილების უფროსს, დანარჩენები ემსახურებიან უფროს რეინჯერებს, როგორც პატრულირების განსახორციელებლად, ასევე საგუშაგოებზე ცვლაში მყოფი მორიგე რეინჯერის სარეინჯეროზე აყვანა-ჩამოყვანის მიზნით.  14 რეინჯერს აქვს ცეცხლსასროლი იარაღი. დამატებით საჭიროა 5 ცეცხლსასროლი იარაღის შეძენა. 2020 წელს CNF-ის მხარდაჭერით ადმინისტრაციას გადაეცა ახალი უნიფორმები და ფეხსაცმელები. ყოველწლიურად საჭიროა მათი განახლება. გადასახედია მათი ხარისხი და სტანდარტი. ძირითადი ყოველდღიური საჭიროება, რომელიც ყველა რეინჯერს უნდა ჰქონდეს არის ე.წ. ერთდღიანი ჩანთები (დაახლოებით 30 – 35 ლიტრიანი). UNDP/GEF პროექტის მხარდაჭერით ადმინისტრაციას გადაეცა 21 SMART მოწყობილობა. ადმინისტრაციის თანამშრომლებმა 2018 და 2021 წლებში გაიარეს SMART მოწყობილობების გამოყენებასთან დაკავშირებული სწავლება. საჭიროებას წარმოადგენს ცეცხლმაქრების და არსებული პირველადი დახმარების პაკეტი განახლებაც.  ადმინისტრაციის განცხადებით, აუცილებელია რამდენიმე ავტომატური მეტეოსადგურის განთავსება დაცულ ტერიტორიებზე;

ბ) ადმინისტრაციას აქვს ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგისთვის საჭირო ძირითადი აღჭურვილობა;

გ) არსებობს დამატებითი საოფისე აღჭურვილობის საჭიროება: ასევე არ არის სერვერი ინფორმაციის შესანახად; COVID19-ის სიტუაციიდან და SMART პატრულირების სისტემის დანერგვიდან გამომდინარე გამოვლინდა დამატებითი ლეპტოპ(ებ)ის საჭიროება თანამშრომელთათვის;

დ) ადმინისტრაციას გააჩნია ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობის გეგმა, რომელიც შემუშავდა ადმინისტრაციის მიერ 2017 წელს, CNF-ის მიერ დაქირავებული ექსპერტის ჩართულობით. ინფრასტრუქტურასა და აღჭურვილობის მოვლა-პატრონობაზე პასუხისმგებელი არიან რეინჯერები.

მუხლი 39. დაფინანსება

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ძირითადი ბიუჯეტი სახელმწიფოს მიერ ფინანსდება და შესაბამისად, მდგრად ფინანსირებას წარმოადგენს. თუმცა, აღნიშნული ბიუჯეტი არ არის საკმარისი ადმინისტრაციის ყველა საქმიანობის განხორციელებისთვის.  

2. 2011 წლიდან ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სათანადო ფუნქციონირების უზრუნველსაყოფად ხდება კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მიერ ადმინისტრაციის მხარდაჭერა – ხორციელდება სახელფასო დანამატის გაცემა, ველზე პატრულირებისას კვების დანამატით რეინჯერების უზრუნველყოფა, ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის რიგი ღონისძიებებისა, საჭირო ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და მოვლა-პატრონობის ხარჯების დაფარვა.

3. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შემოსავლების დამატებითი წყაროა ვიზიტორთა მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალი (მაგ. საკონფერენციო დარბაზის, საკემპინგო და საპიკნიკო ადგილების, კარვების და საძილე ტომრების გაქირავება და ა.შ.), რომელიც  სააგენტოს ბიუჯეტში ირიცხება.

4. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ბიუჯეტი ამ ეტაპზე სამი ძირითადი წყაროდან ივსება, ეს არის სახელმწიფო ბიუჯეტი, კავკასიის ბუნების ფონდი (CNF) და ადგილზე გენერირებული შემოსავლები (ცხრილი 4).

 

ცხრილი 4: ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ბიუჯეტი. წყარო: CNF

დაფინანსების/შემოსავლების წყაროები (ლარი)	2018 წელი	2019 წელი	2020 წელი	2021 წელი
სახელმწიფო ბიუჯეტი	171,924.04	150,485.90	185,203.05	1,803,803.42
CNF	96,578.88	141,313.18	426,541.00	50,579
სხვა ფონდები და საკუთარი შემოსავლები	374,019.51	495,793.76	38,712.13	247,735
სულ	642,522.44	787,592.84	650,456.18	2,102,117.42

5. სხვადასხვა ღონისძიებისთვის დაფინანსების მოძიება აგრეთვე ხდება ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის საშუალებით. ასოციაცია პროექტებს ახორციელებს ისეთი მიმართულებებით, როგორიცაა: ეკობანაკები სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისათვის, ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებები, ეკოტურიზმის ხელშეწყობა, მონიტორინგის პროგრამის განხორციელების ხელშეწყობა და ა.შ. 

6. 2020 წლის მაისში კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მიერ განხორციელდა საქართველოს დაცული ტერიტორიების ფინანსური საჭიროებების შეფასება, რომელიც მოიცავს არსებული დაფინანსების შესახებ ინფორმაციას, ასევე თითოეული დაცული ტერიტორიის მართვისათვის საბაზისო და ოპტიმალურ ფინანსურ საჭიროებებს 2021-2026 წლების პერიოდისათვის. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების არსებული დაფინანსებაა 3,876,000 ლარი მაშინ, როდესაც საბაზისო საჭიროება 5,689,424 ლარს, ხოლო ოპტიმალური საჭიროება 7,989,962 ლარს შეადგენს. ფინანსური დეფიციტი 2021 წელს იწყება 770,000 ლარით და 2026 წლისათვის მცირდება 660,000 ლარამდე. საერთო ფინანსური დეფიციტი (2021-2026) კი შეადგენს დაახლოებით 4,110,000 მლნ ლარს, რაც დაახლოებით 106 %-ით მეტი დაფინანსების საჭიროებას გულისხმობს.

მუხლი 40. ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობა დამოკიდებულია დაცული ტერიტორიის ბუნებრივ რესურსებზე. ადგილობრივები სარგებლობენ ტყის მერქნული და არამერქნული რესურსებით, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტების და წყლის რესურსებით. ლაგოდეხის ალპური საძოვრები ადგილობრივების მიერ საზაფხულო საძოვრებად გამოიყენება.

2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობს ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის შემდეგი დასახლებები: ქ. ლაგოდეხი, სოფლები: მაწიმი, რაჭისუბანი, შრომა, კავშირი, ნინიგორი, ხიზა, გურგენიანი, ხიზაბავრა, ბაისუბანი, მსხალგორი, განჯალა, უზუნთალა, ყარაჯალა და კაბალი.

3. ლაგოდეხის აღკვეთილი ყოველწლიურად შეშით ამარაგებს მიმდებარე მოსახლეობას. ძირითადად ხდება მოთხრილ-მოტეხილი და ზეხმელი მერქნის გაცემა. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე სოფლების უმეტესობა გაზიფიცირებულია, იგეგმება მუნიციპალიტეტის სოფლების სრულად გაზიფიცირება. ამან გარკვეულად შეამცირა ტყეზე ზეწოლა – შეშის გამოყენება საჭმლის მოსამზადებლად აღარ ხდება. ტყის რესურსზე დამოკიდებულია 6 დასახლებული პუნქტი (ქ. ლაგოდეხი, სოფლები მაწიმი, რაჭისუბანი, შრომა, კავშირი, ხიზაბავრა, ხიზა, გურგენიანი).  თითო კომლზე ხდება 2- 5 მ³ საშეშე მერქნის გაცემა. 2018 წელს გაცემულია 1,901.43 მ³, 2019 წელს – 1,628 მ³, 2020 წელს – 1,312 მ³, ხოლო 2021 წელს – 1,457მ³ საშეშე მერქანი.

4. 2014 წელს აღკვეთილის ტყეებისთვის განხორციელდა გამარტივებული ინვენტარიზაცია და ტაქსაცია, რათა დადგენილიყო წლიურად გასაცემი საშეშე მერქნის რაოდენობა. ინვენტარიზაციასთან დაკავშირებული მასალები არასრულყოფილია და არ შეესაბამება არსებულ რეალობას. განახლებული ინფორმაციის არქონა ართულებს ტყის ეკოსისტემების მონიტორინგს და საშეშე მერქნის შესაბამისი კვოტების დადგენას აღკვეთილის ტრადიციული გამოყენების ზონაში, რათა უზრუნველყოფილი იყოს რესურსის მდგრადი მოხმარება. არსებულ სიტუაციაში ხე-ტყის გაცემა ადმინისტრაციის გადაწყვეტილების საფუძველზე ხდება. ადმინისტრაცია ცდილობს თავიდან აიცილოს ტყეზე ზეწოლა, განსაკუთრებით აღკვეთილის უშუალო მოსაზღვრე მოსახლეობისაგან და არსებული მარაგის გათვალისწინებით მოახდინოს მოსახლეობაზე შეშის გაცემა ისე, რომ არ გამოიწვიოს ნეგატიური დამოკიდებულება დაცული ტერიტორიების მიმართ. ამის გამო, დღესდღეობით შეშა მიეწოდება მხოლოდ აღკვეთილის უშუალო მოსაზღვრედ განლაგებულ უბნებში მცხოვრებ კომლებს – ქ. ლაგოდეხისა და რამდენიმე სოფლის შერჩეული უბნები/ქუჩები.

 5. 2022 წელს დაგეგმილია ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ტყეების ინვენტარიზაცია და შემუშავდება ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ტყის მართვის გეგმა.                     

6. ლაგოდეხის აღკვეთილიდან ხდება წაბლის, სოკოს, რკოს, მინდვრის მხლის, მოცვის, მაყვლის, კაკლის, თეთრყვავილას და სამკურნალო მცენარეებს შეგროვება. რესურსებით სარგებლობა ხდება, ძირითადად, ოჯახების პირადი მოხმარების მიზნით, თუმცა ხდება ასევე წაბლისა და სოკოს, ასევე მცირე ოდენობით კაკლისა და თეთრყვავილას შეგროვება რეალიზაციის მიზნითაც. დღეისათვის არ არის შეფასებული ამ არამერქნული რესურსების მარაგები და არ არის დადგენილი მოხმარების კვოტები. არ არის შეფასებული არამერქნული რესურსით სარგებლობის არსებული პრაქტიკის გავლენა ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე.

7. ლაგოდეხის აღკვეთილის ალპური საძოვრები მაისი – სექტემბრის პერიოდში ძირითადად ცხვრის საძოვრად გამოიყენება. ზოგიერთ ფერმერს ასევე ჰყავს მსხვილფეხა პირუტყვი. საძოვრებზე დამოკიდებულია ძირითადად სოფლები კაბალი და მსხალგორი, მეცხვარეები ძირითადად აზერბაიჯანული ეროვნების არიან. 2019 წლის მდგომარეობით, ლაგოდეხის აღკვეთილის ალპურ საძოვრებზე სულ გაიჯარებულია 1,017.26 ჰა საძოვარი. იჯარები გაცემულია 2017 და 2019 წლებში, 5 წლის ვადით. იჯარის ხელშეკრულებები გაცემულია 13 ადგილობრივზე (კაბალის, ყარაჯალის, უზუნთალას, მსხალგორის, განჯალისა და ლაგოდეხის მაცხოვრებლები). ადგილზეა 4090 წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვი (ცხვარი, თხა), 37 ცხენი და 52 მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი. გაცემული იჯარების საზღაურმა 2019 წელს შეადგინა 17,798.5 ლარი. 

8. 2003 წელს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ფართობი გაიზარდა ჩრდილო-დასავლეთ მიმართულებით დაახლოებით 6000 ჰა-თი და მოიცვა ის ტერიტორიები, რომლებიც ტრადიციულად გამოიყენება ცხვრის საზაფხულო საძოვრებად. 2013 წელს ტრადიციული საძოვრის დიდმა ნაწილმა, რომელიც 2003 წელს გადაეცა ნაკრძალს, განიცადა რეკატეგორიზაცია და გადავიდა აღკვეთილში, იმ მოტივით, რომ დასაშვები ყოფილიყო ძოვება გარკვეული პირობების დაცვით და გატარებულიყო აღდგენითი ღონისძიებები ეროზიებთან და ნიადაგების დეგრადაციასთან საბრძოლველად, რაც გადაჭარბებულმა ძოვებამ გამოიწვია (წარსულში ამ ტერიტორიებზე დაახლოებით 35,000-40,000-მდე ერთეული ცხვარი ძოვდა). 

9. 2014 წელს დაიწყო USAID-ის მიერ დაფინანსებული პროექტი, რომელიც მიზნად ისახავდა საძოვრების მართვის გეგმის შემუშავებას. პროექტის ფარგლებში მომზადდა მცენარეულობის რუკა და შესწავლილ იქნა საძოვრების მდგომარეობა. პროექტი შეწყდა საძოვრების მართვის გეგმის შემუშავებამდე. ლაგოდეხის აღკვეთილის საძოვრების მართვის გეგმა შემუშავდა სახეობათა კონსერვაციის ცენტრის – ნაკრესის მიერ 2016 წელს.

10. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს მიმდებარე სოფლების წყლით მომარაგების წყაროს. ლაგოდეხის აღკვეთილიდან შპს „გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიის“ და შპს „საქართველოს მელიორაციის“ მიერ ხდება წყალაღება ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის სასმელი წყლით მომარაგებისათვის. წყალს იღებენ კერძო ბიზნესებიც, როგორიცაა საკალმახე მეურნეობა. დიდია წყლის რესურსების საირიგაციო მნიშვნელობა. კონსერვაციის თვალსაზრისით წყლის მოპოვება ზეგავლენას არ ახდენს ბუნებაზე. თუმცა ზაფხულის თვეებში წყლის დებეტი იკლებს და მოსახლეობას ექმნება როგორც სასმელი, ასევე საირიგაციო წყლის დეფიციტი.

მუხლი 41. ეკოტურიზმი

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში ვიზიტორთა გადაადგილება დაშვებულია აღკვეთილის ტერიტორიაზე. ნაკრძალში შესვლა შესაძლებელია მხოლოდ სამეცნიერო და საგანმანათლებლო მიზნით, სააგენტოსთან წინასწარ შეთანხმებით.

2. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე შესვლა შესაძლებელია ლაგოდეხიდან, სადაც განთავსებულია ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა საინფორმაციო ცენტრი, ასევე სოფელ გურგენიანიდან და მაწიმიდან, სადაც განლაგებულია რეინჯერთა სადგურები. ტურისტების შესვლა დაცულ ტერიტორიებზე უფრო ხშირად ხდება ცენტრალური შესასვლელიდან და გურგენიანიდან. საზოგადოებრივი ტრანსპორტი რეგულარულად დადის ლაგოდეხში, გურგენიანში ან სხვა სოფლამდე მისასვლელად ვიზიტორები ქირაობენ ტაქსს.

 3. ვიზიტორთა ცენტრში შესაძლებელია ეკოტურისტული სერვისების შესახებ ინფორმაციის მიღება, ანგარიშსწორება და ტურისტული აღჭურვილობის დაქირავება. ადმინისტრაციულ შენობაში არსებულ პატარა მაღაზიაში შესაძლებელია რუკების შეძენა. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე შესვლა უფასოა, თუმცა განიხილება შესასვლელი გადასახადის დაწესების საკითხი.

4. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე ვიზიტორთა რაოდენობა მუდმივად იზრდება. 2018 წელს დაცულ ტერიტორიებს სტუმრობდა 57,472 ვიზიტორი, 2019 წელს – 59,761 ვიზიტორი, ხოლო 2020 წელს, COVID19 სიტუაციიდან გამომდინარე, მხოლოდ 6,079 ვიზიტორი. 2021 წელს ვიზიტორთა რაოდენობა წინა წელთან შედარებით 26%-ით გაიზარდა. 2019 წლის სტატისტიკის მიხედვით, ვიზიტორთა 75% საქართველოს, ხოლო 25% უცხო ქვეყნის მოქალაქე იყო. 2021 წლის მონაცემებით 83% საქართველოს მოქალაქეა, 17% კი უცხო ქვეყნის მოქალაქეა.

5. 2018 წელს SPPA-საქართველოს პროექტის ფარგლებში ჩატარებული კვლევის „ტურიზმის ეკონომიკური გავლენა საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე“ მიხედვით ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა უმეტესობისთვის (94.3%) აქ სტუმრობის მთავარი მოტივი ლაშქრობაა. მიმზიდველი ბუნებრივი ლანდშაფტების მონახულება, როგორც ძირითადი ტურისტული აქტივობა, მთავარ ღირსშესანიშნაობად იქნა დასახელებული ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა 98.6%-ის მიერ.

6. ვიზიტორთა მზარდი ტენდენციის ფონზე მნიშვნელოვანია ვიზიტორების, ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და ბუნებრივი რესურსების ეფექტური მართვა, რათა თავიდან იქნეს აცილებული ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ძირითად ღირებულებებზე ტურიზმის პირდაპირი და არაპირდაპირი ზეგავლენა. ვიზიტორთა გამტარუნარიანობის შესწავლა ეროვნულ პარკში მნიშვნელოვანია ვიზიტორთა მზარდი ტენდენციის ფონზე.

7. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციული და ვიზიტორთა ცენტრი მდებარეობს ლაგოდეხში, ვაშლოვანის ქ. №197 დაცული ტერიტორიების შესასვლელში. ვიზიტორთა ცენტრი მთელი წლის განმავლობაში ღიაა ვიზიტორებისთვის. აქტიური ტურისტული სეზონი არის გვიანი გაზაფხულიდან შუა ოქტომბრამდე, ივლისსა და აგვისტოში ყველაზე მეტი ვიზიტორთა რაოდენობით. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ეკოტურისტული ბილიკები ღიაა მთელი წლის მანძილზე, გარდა შავი კლდეების ტბის ბილიკისა, რომელიც მხოლოდ ივნისიდან ნოემბრამდე მასპინძლობს ვიზიტორებს.

8. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურა მოიცავს შემდეგს: ვიზიტორთა ცენტრი, საკონფერენციო დარბაზი, 2 ტურისტული თავშესაფარი – მეტეო“ და „დემიდოვის ბინა“ (თითოეული 16 ადგილიანი, სველი წერტილებით), 2 საპიკნიკე ადგილი (4-4 ცალი 8 ადგილიანი მაგიდა), ადმინისტრაციის შენობასთან მდებარე საკემპინგე „ოჩო კემპი“ (საკარვე და საპინკნიკე ადგილებით, სველი წერტილებით და სამზარეულოთი), რომელიც ამჟამად იჯარითაა გაცემული. ვიზიტორთა ცენტრის შენობაში არსებული სასტუმრო, ჰოსტელი და კაფე იჯარითაა გაცემული. ადმინისტრაციის სიახლოვეს ასევე ფუნქციონირებს სასტუმრო (ჯამში 40 ნომერი, მათ შორის 1 ადაპტირებული შშმ პირებზე), რომელიც ასევე გაცემულია იჯარით. ადმინისტრაციის შენობასთან მოწყობილია ავტოსადგომი.

9. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე დაგეგმილია დამატებითი ტურისტული ინფრასტრუქტურის მოწყობა – გურგენიანის შესასვლელთან, იჯარით გაცემულ ნაკვეთზე უკვე მოეწყო 10 კოტეჯი, 4 ფანჩატური, 11 სველი წერტილი და დამხმარე ნაგებობები.

10. 2019 წელს, ,,ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის" (WWF) კავკასიის წარმომადგენლობამ, ტრანსსასაზღვრო გაერთიანებული სამდივნოს (TJS) პროექტის ფარგლებში მოამზადა „ხის კენწეროები ბილიკის“ პროექტი და იგეგმება ამ ბილიკის მოწყობა.

11. ევროკავშირის და გაეროს განვითარების საქართველოს ტყეების მდგრადი მართვის ხელშეწყობის პროგრამის ფარგლებში დაგეგმილია მრავალენოვანი მობილური აპლიკაციის შექმნა, რომელიც ვიზიტორებს მიაწვდის ინფორმაციას საქართველოს ყველა დაცული ტერიტორიის შესახებ. პროექტის განხორციელება 2022 წლის ბოლომდე გაგრძელდება.

12. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ვიზიტორებს სთავაზობს შემდეგი სახის ეკოტურისტულ მომსახურებებს:

ა) ტურისტული ინფორმაციის მიწოდება საინტერპრეტაციო და საინფორმაციო მასალებით (ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ტურისტული რუკა, საინტერპრეტაციო დაფები და სხვ.);

ბ) სალაშქრო, საცხენოსნო, ეკოსაგანმანათლებლო, კულტურული და სამეცნიერო ტურების ორგანიზება დაცულ ტერიტორიაზე (ერთდღიანი და რამდენიმედღიანი);

გ) გამყოლის მომსახურების უზრუნველყოფა (ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტი ეხმარება ვიზიტორს გამყოლთან დაკავშირებაში);

დ) სპეციალური აღჭურვილობის გაქირავება (კარვები, საძილე ტომრები, პარალონი. აღჭურვილობის ნაწილი საჭიროებს განახლებას);

ე) ტურისტული თავშესაფრების, საკარვე და საპიკნიკო ადგილების და ცხენის ქირაობა.

13. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე 4 ეკოტურისტული ბილიკია – ნინოსხევის ჩანჩქერის, როჭოს ჩანჩქერის, მაჭის ციხის და შავი კლდეების ტბის ბილიკები:

ა) ნინოსხევის ჩანჩქერის ბილიკი – საშუალო სირთულის საფეხმავლო მარშრუტი, 16 კმ სიგრძის (ბილიკის სიგრძე 8 კმ, ბილიკი იგივე გზით ბრუნდება უკან). ბილიკი იწყება გურგენიანის სარეინჯეროდან, ლაშქრობის ხანგრძლივობა 5-6 სთ. ძირითად ღირსშესანიშნაობას მდინარე ნინოსხევის 40 მ სიმაღლის ნინოსხევის ჩანჩქერი წარმოადგენს. გამონაკლის შემთხვევებში ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით დაიშვება ცხენით გადადგილება;  

ბ) როჭოს ჩანჩქერის ბილიკი – რთული, საფეხმავლო მარშრუტი, 9 კმ სიგრძის. (ბილიკის სიგრძე 4.5 კმ, ბილიკი იგივე გზით ბრუნდება უკან). ბილიკი იწყება ადმინისტრაციული შენობიდან, ლაშქრობის ხანგრძლივობა – 4-6 სთ. ძირითად ღირსშესანიშნაობას მდინარე შრომისხევზე არსებული როჭოს ჩანჩქერი წარმოადგენს; გამონაკლის შემთხვევებში ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით დაიშვება ცხენით გადადგილება;  

გ) მაჭის ციხის ბილიკი – მარტივი, საფეხმავლო, საცხენოსნო მარშრუტი, 10 კმ სიგრძის. ბილიკი იწყება მაწიმის რეინჯერთა სახლიდან, ლაშქრობის ხანგრძლივობა – 3-4 სთ. ძირითად ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს გზის გასწვრივ არსებული ხელუხლებელი ტყეები და VII ს-ით დათარიღებული მაჭის ციხე;

დ) შავი კლდის ტბის ბილიკი – რთული, 42 კმ სიგრძის საფეხმავლო და საცხენოსნო ბილიკი. ბილიკი იწყება ადმინისტრაციული შენობიდან, მეტეოს ტურისტული თავშესაფრის გავლით შავი კლდის ტბისკენ მიემართება, ბილიკის გავლის ხანგრძლივობა 3 დღეს შეადგენს. ძირითად ღირსშესანიშნაობას ალპური მდელოებისაკენ მიმავალ გზაზე არსებული ხელუხლებელი ტყეები და შემდეგ კი მყინვარული წარმოშობის ტბა წარმოადგენს. ამ მარშრუტზე განსაკუთრებით მაღალია ველურ ბუნებაზე დაკვირვების, კავკასიურ ჯიხვთან შეხვედრის ალბათობა;

ე) გარდა აღნიშნული ეკოტურისტული ბილიკებისა ადმინისტრაციულ შენობასთან არის 600 მ-ის სიგრძის მარტივი სირთულის ბუნების შემეცნებითი წრიული ბილიკი, რომელიც გათვლილია 3-9 წლამდე ასაკის ბავშვებისათვის. 2020 წელს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციამ, ტრანსკავკასიური ბილიკი (TCT) საქართველოს მიერ, კავკასიის კონსერვაციის (CCC) პროგრამის ფარგლებში, ამერიკის შეერთებული შტატების სატყეო სერვისთან ერთად იმუშავეს არსებულ და დაგეგმილ ბილიკებზე; დაიგეგმა ახალი ბილიკი, რომელიც ლაგოდეხის რეინჯერთა ორ სადგურს დააკავშირებს ერთმანეთთან. პარკის ბილიკების ქსელის გაფართოებასთან ერთად, ბილიკი საბოლოოდ ფორმირდება TCT-ის ნაწილად.

14. აღნიშნულ ბილიკებზე ტურისტული სეზონის დაწყების წინ რეგულარულად ხდება ბილიკების გაწმენდა (მოთხრილ-მოტეხილი ხეები, ბუჩქების, ბალახოვანი საფარის გასუფთავება), საჭიროებისამებრ ხიდების კეთილმოწყობა, მარკირება, ა.შ.

15. 2020 წელს მომზადდა საინფორმაციო და მიმართულების მაჩვენებელ დაფებზე დასატანი განახლებული ტექსტები ქართულ და ინგლისურ ენებზე. შეიცვალა კლიმატური პირობების შედეგად დაზიანებული სტიკერები, განახლდა მარკირება. მომზადდა ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებზე არსებული ბილიკების დეტალური აღწერილობა ქართულ, ინგლისურ, გერმანულ და რუსულ ენებზე. საინფორმაციო ნიშნები განთავსებულია დაცული ტერიტორიების გარეთაც ლაგოდეხში, ასევე მაჭის ციხის მაჩვენებელი სოფელ მაწიმში და ნინოსხევის ჩანჩქერის მაჩვენებელი სოფელ ნინიგორში.

16. 2021 წლის ბოლოს დასრულდა ნინოსხევის ჩანჩქერის (გურგენიანი) ბილიკის სრული განახლება. მოეწყო 8 კმ. სიგრძის ბილიკი, საკემპინგე, საპიკნიკე ადგილები, სანკვანძები და სხვა მნიშვნელოვანი ინფრასტრუქტურა.

17. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიაზე საფეხმავლო ბილიკების ქსელისა და თანმდევი რეკრეაციულ-ტურისტული ინფრასტრუქტურის მოწყობის მიზნით გაფორმებულია ხელშეკრულება შპს „თრეილ ქონსთრაქშენთან“. დაგეგმილია საერთაშორისო სტანდარტების 60 კმ-ზე მეტი ბილიკი მოწყობა.

18. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილია ისტორიულ-კულტურული ღირებულებები, რომლებიც ვიზიტორთა ყურადღებას იპყრობენ. ესენია: წარსულში არსებული ლაგოდეხის დენდროლოგიური პარკი, სადაც წარმოდგენილია მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან შემოტანილი 30-ზე მეტი სახეობის მცენარე; მაჭის ციხე, ეკლესია-მონასტრები (მაჭისციხის ეკლესია, რაჭისუბნის ეკლესია, ლაგოდეხის მონასტერი), მლოკოსევიჩის მემორიალი.

19. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ეკოტურისტული სერვისებიდან მიღებულმა შემოსავალმა 2019 წელს შეადგინა 94,861 ლარი (ტურისტული თავშესაფარი – 19,620 ლარი, ცხენები – 14,700 ლარი, პარალონი – 561 ლარი, საძილე ტომარა – 2,185 ლარი, კარავი – 630 ლარი, საკარვე ადგილი – 10,095 ლარი, საკონფერენციო დარბაზი – 1,950 ლარი, საპიკნიკე მაგიდა – 3,600 ლარი, შემოწირულება – 30 ლარი, რუკა (ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები, ქართული) – 112 ლარი, რუკა (ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები, ინგლისური) – 1,232 ლარი, რუკა (საქართველოს დაცული ტერიტორიები, ინგლისური) – 188 ლარი, წიგნი – 30 ლარი, იჯარა – 39,928 ლარი). 2020 წელს, COVID19-ის გამო შემოსავლები მნიშვნელოვნად შემცირდა და შეადგინა 33,109 ლარი. შემოსავლების 80% (26,549 ლარი) წარმოადგენს იჯარიდან მიღებულ შემოსავალს, 12% (3,980 ლარი) საკარვე ადგილის გაქირავებიდან, დაახლოებით 7% (2,300 ლარი) ცხენით მომსახურებიდან, 1% კი ნაწილდება რუკაზე (130 ლარი) და საკონფერენციო დარბაზის (150 ლარი) გაქირავებაზე.

20. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას პარტნიორული ურთიერთობა აქვს მომსახურების ადგილობრივ მიმწოდებლებთან. ადგილობრივი მოსახლეობა და ბიზნესი ვიზიტორებს სთავაზობს სხვადასხვა სახის სერვისებს, ესენია: ღამისთევა სასტუმროებში ან საოჯახო ტიპის სასტუმროებში (2010 არსებობდა მხოლოდ 3 საოჯახო სასტუმრო, დღეს კი მათი რიცხვი 40-ზე მეტია), კაფეები და რესტორნები, ცხენების ქირაობა, გიდების/გამყოლების მომსახურება, ადგილობრივი პროდუქტის შეთავაზება (ლაგოდეხის ბაზარში ან ოჯახიდან), სხვა. რიგი საკითხები საჭიროებს გაუმჯობესებას: კვალიფიციური გიდების ნაკლებობა და გიდების მომსახურების არასტაბილურობა, მოთხოვნების შესაბამისი სერვისების გაუმჯობესება.

21. ადმინისტრაციის მიერ მომზადდა მონაცემთა ბაზა, რომელშიც მოგროვებულია ინფორმაცია რეგიონში არსებულ საოჯახო ტიპის სასტუმროებზე, კვების ობიექტებზე, სასტუმროებზე, ღირსშესანიშნაობებზე, ტრანსპორტის განრიგზე და ა.შ. აღნიშნული ინფორმაცია საინფორმაციო პაკეტების სახით მიეწოდება ვიზიტორებს.

22. TJS-ის III ფაზის ფარგლებში 2017 წელს შემუშავდა „ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ტურიზმის განვითარების სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა“, რომელიც განსაზღვრავს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების გრძელვადიან ხედვას და სტრატეგიულ მიმართულებებს, ამ მიზნების მისაღწევად დასახულ ამოცანებს და კონკრეტულ ქმედებებს. სამოქმედო გეგმის მნიშვნელოვანი ნაწილი განხორციელებულია და საჭიროებს განახლებას.  ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მისდევს სააგენტოს რეკომენდაციებს მარკეტინგის კუთხით. არ არსებობს მარკეტინგის პროგრამა ადმინისტრაციის დონეზე.

23. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე ტურიზმის პოპულარიზაციის და განვითარების მიზნით ადმინისტრაცია რეგულარულად ახორციელებს სხვადასხვა ბეჭდური მასალის გადაცემას ტურისტული საინფორმაციო ცენტრებისა და სხვა დაინტერესებულ ორგანიზაციებისა თუ პირთათვის.

24. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მასპინძლობს მედია-ტურებს ტელევიზიების და ბლოგერებისთვის. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებს ხშირად სტუმრობენ სხვადასხვა დიპლომატიური კორპუსის წარმომადგენლები.

მუხლი 42. ეკოგანათლება და საზოგადოებასთან ურთიერთობა

1. ეკოგანათლება:

ა) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ ორგანიზებული საგანმანათლებლო აქტივობები ესადაგება სააგენტოს ეკოსაგანმანათლებლო სტრატეგიის ზოგად მიმართულებას – ხელი შეუწყოს ადგილობრივი მოსახლეობის ცნობიერების გაზრდას და ამით უზრუნველყოს დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური პირობების შენარჩუნება. აღსანიშნავია, რომ ადმინისტრაცია ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების დაგეგმვის პროცესში ძირითადად მენეჯმენტისა და სამოქმედო გეგმით გაწერილ ქმედებებს ეყრდნობა და ცალკე საგანმანათლებლო სტრატეგია არ გააჩნია;

ბ) ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიების ადმინისტრაციას არ ჰყავს ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობაზე პასუხისმგებელი ცალკე კადრი. აღნიშნულ საქმიანობაში ძირითადად ჩართულია ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი და ვიზიტორთა სპეციალისტი (ძირითადად ვიზიტორებთან). საველე გასვლების დროს ჩართული არიან რეინჯერებიც;

გ) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ ორგანიზებულ ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების სამიზნე ჯგუფებს ძირითადად წარმოადგენენ სკოლის მოსწავლეები, პედაგოგები და ადგილობრივი მოსახლეობა. წლების მანძილზე ადმინისტრაცია ასევე მასპინძლობს სტუდენტთა ჯგუფებს სხვადასხვა უნივერსიტეტებიდან (მაგ.: 2020 წელს საველე პრაქტიკა ჩაუტარდათ GIPA-ს გარემოსდაცვითი მენეჯმენტისა და პოლიტიკის სამაგისტრო პროგრამის სტუდენტებს). გასული 4 წლის განმავლობაში ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობაში ჩართულ მონაწილეთა საერთო რაოდენობა წლების მიხედვით ასე გამოიყურება: 2017 წელი – 1,552 მონაწილე, 2018 წელი – 1,493 მონაწილე, 2019 წელი – 1,699 მონაწილე, 2020 წელი – 584 მონაწილე, 2021 წელი – 537 (2020 და 2021 წელს მონაწილეთა შემცირებული რაოდენობა განპირობებულია პანდემიის გავრცელების შედეგად ქვეყანაში დაწესებული შეზღუდვებით);

დ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობა ძირითადად მოიცავს ლექცია-სემინარებს და პრეზენტაციებს სხვადასხვა გარემოსდაცვითი თემატიკით, დასუფთავებისა და გამწვანების აქციებს და ეკოტურებს დაცულ ტერიტორიებზე, ასევე შეხვედრებს ადგილობრივ მოსახლეობასთან. დაინტერესებულ პირებს საგამოფენო დარბაზში შეუძლიათ ნახონ ფილმი ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე. წლის განმავლობაში, ადმინისტრაციის მიერ აღინიშნება ე.წ ,,მწვანე კალენდრის” დღეები. ჩატარებულ აქტივობებში ჩართული არიან სკოლამდელი და სასკოლო ასაკის მოსწავლეები;

       ე) 2020 წელს განახლდა „ნორჩ რეინჯერთა“ პროგრამა, რომელშიც ჩაერთნენ ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის სკოლების მოსწავლეები. პირველი აქტივობები ამ პროგრამის ფარგლებში 2009 წელს ლაგოდეხის მეგობართა ასოციაციის ხელშეწყობით განხორციელდა. პროგრამის ფარგლებში მოსწავლეთათვის განხორციელდა სხვადასხვა ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობა: ერთი დღე რეინჯერთან, ბილიკების მარკირება, დასუფთავების აქცია, სხვა;

ვ) საგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურას წარმოადგენს ვიზიტორთა ცენტრში არსებული საგამოფენო-საინფორმაციო დარბაზი, რომლის განახლებაც დაგეგმილია 2022 წელს;

ზ) ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე, ადმინისტრაციის შესასვლელში, მოწყობილია ბუნების შემეცნებით-საგანმანათლებლო 600 მ-იანი ბილიკი დაწყებითი სკოლის ასაკის ბავშვებისთვის. ამჟამად ბილიკი  საჭიროებს განახლებას;

თ) 2020 წელს სხვადასხვა ასაკის სამიზნე ჯგუფისთვის მომზადდა 3 თემატური პრეზენტაცია, რომლებიც ძირითადად მოიცავს საქართველოს დაცული ტერიტორიების, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების, ბიომრავალფეროვნების, ეკოსისტემური სერვისების საკითხებს. ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების მრავალფეროვნებისთვის მნიშვნელოვანია საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება და შესაბამისი მასალების/აღჭურვილობი/ინფრასტრუქტურის არსებობა, რაც უფრო მიმზიდველს გახდის ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებს ეკოსაგანმანათლებლო კუთხით.

2. საზოგადოებასთან ურთიერთობა:

ა) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საქმიანობის  ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კომპონენტს წარმოადგენს საზოგადოებასთან ურთიერთობა, რაც ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიების შესახებ საზოგადოების ინფორმირებულობის ზრდასა და დაცული ტერიტორიების მიმართ საზოგადოების პოზიტიური დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას. ეს თავის მხრივ განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარების პროცესში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას;

ბ) საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება ცენტრალიზებულად  სააგენტოს მარკეტინგისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახურის მიერ დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ჩართულობით;

გ) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ მოსახლეობასთან კომუნიკაცია ძირითადად პირდაპირი კონტაქტით ზეპირი ფორმით ხდება ყოველდღიური მუშაობის პროცესში ან სპეციალურად მოწყობილი შეხვედრებისას, რომლის დროსაც  მათ მიეწოდებათ ინფორმაცია დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საქმიანობის, დაცული ტერიტორიების წესების და რეგულაციების შესახებ. შეხვედრები ტარდება მწყემსებთან ალპურ საძოვრებზე, სასტუმროს მეპატრონეებთან და მიმდებარე ტერიტორიებზე მცხოვრებ მოსახლეობასთან;

დ) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ამზადებს წლიურ ანგარიშს სააგენტოსთან ანგარიშგებისთვის და ,,ბუნების მატიანეს”;

ე) დაინტერესებულ მხარეებს ინფორმაციის მიღება შეუძლიათ ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისგან, ქ. ლაგოდეხში მდებარე ადმინისტრაციულ შენობაში და ასევე, უშუალოდ რეინჯერებისგან;

ვ) ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებს აქვს საკუთარი ფეისბუქგვერდი. სიახლეების, ფოტო და ვიდეო მასალის გავრცელება რეგულარულად ხორციელდება სოციალური ქსელის საშუალებით: https://www.facebook.com/LagodekhiProtectedAreas. გვერდს ამ დროისთვის 24,000 მოწონება და ყოველდღიურად 70 უნიკალური მომხმარებელი ჰყავს;    

ზ) მოსახლეობის ცნობიერების დონე დაცული ტერიტორიების ფარგლებში მოქმედი რეგულაციების შესახებ დამაკმაყოფილებელია, თუმცა საჭიროებს გაუმჯობესებას;

თ) ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებს ადმინისტრაციას არ აქვს კომუნიკაციის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. დოკუმენტის არსებობა ხელს შეუწყობს დაცული ტერიტორიების ცნობადობას, საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებას სხვადასხვა ჯგუფებში და დაცული ტერიტორიებისადმი პოზიტიური განწყობის გაღრმავებას მიმდებარედ მცხოვრებ მოსახლეობაში;

ი) 2020 წლის ივნისში UNDP/GEF/CNF პროექტის „საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის ფინანსური მდგრადობის ხელშეწყობა“ ფარგლებში შემუშავდა „საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე ცნობიერების ამაღლების სამოქმედო გეგმა“, რომლის მიზანია სამიზნე დაცული ტერიტორიების (მათ შორის ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები) ცნობიერების ასამაღლებლად აუცილებელი შესაძლებლობების გაძლიერება და ცნობიერების ამაღლების ისეთი სამოქმედო გეგმის თანამონაწილეობრივი შემუშავება და ეტაპობრივი დანერგვა, რომელიც: საზოგადოებას ეროვნულ და ადგილობრივ დონეზე თვალნათლივ დაანახებს დაცულ ტერიტორიებზე საქართველოს ბიომრავალფეროვნების დაცვისა და მდგრადი გამოყენების ეკონომიკურ სარგებელს და, ბუნებრივია, გააძლიერებს ეროვნული საგანძურის ფლობის განცდას და უზრუნველყოფს დაცული ტერიტორიების მზაობას დამოუკიდებლად განაგრძონ ცნობიერების ამაღლების ეფექტური ქმედებების დანერგვა CNF/UNDP პროექტის დასრულების შემდეგაც. სამოქმედო გეგმით განსაზღვრულია 2020-2023 წლებში ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებისთვის განსახორციელებელი ღონისძიებები: საჯარო შეხვედრებისა და სხვა ღონისძიებების მოწყობა, მულტიმედია კლიპების და ბლოგების მომზადება.

მუხლი 43. პარტნიორული თანამშრომლობა

1. 2009 წლიდან შექმნილია და ფუნქციონირებს ა(ა)იპ − ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია, რომელმაც დონორებისგან მიღებული გრანტების ფარგლებში განახორციელა სხვადასხვა ტიპის პროექტები ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებისთვის. მის მიერ განხორციელებული პროექტები ხელს უწყობენ საზოგადოების ცნობიერების დონის ამაღლებას და ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საქმიანობების განხორციელებას.       

2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მართვაში საუწყებათაშორისო და ადგილობრივ თვითმმართველობის ორგანოებთან თანამშრომლობის მიზნით (პირველად 2006 წელს) შეიქმნა კანონით განსაზღვრული სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭო, რომელიც შემდგომ რამდენჯერმე განახლდა. ამ დროისთვის საბჭო არ ფუნქციონირებს.     

3. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია თანამშრომლობს მუნიციპალიტეტში არსებულ სასტუმროებთან, ეწყობა შეხვედრები სერვისების შეფასების, ნაკლოვანებების გამოვლენისა და მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით. ინფორმაცია არსებული საოჯახო სასტუმროების, სასტუმროების, კვების ობიექტების, ტრანსპორტის და ა.შ. შესახებ მოგროვებული მონაცემთა ბაზაში და მიეწოდება ვიზიტორებს.

4. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს სხვადასხვა ეროვნულ, რეგიონულ და ადგილობრივ უწყებებთან, მათ შორის, ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტთან, სასაზღვრო პოლიციასთან, ეროვნულ სამაშველო სამსახურთან, ადგილობრივ პოლიციასთან და სხვა. ლაგოდეხის ადმინისტრაცია მჭიდროდ თანამშრომლობს სხვადასხვა სამეცნიერო და საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან: საქართველოს ეროვნულ ბოტანიკურ ბაღთან, განათლების რესურსცენტრთან, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტთან (დედამიწის შემსწავლელ მეცნიერებათა ინსტიტუტი, ბოტანიკის ინსტიტუტი, ზოოლოგიის ინსტიტუტი), საქართველოს აგრარულ უნივერსიტეტთან (ენტომოლოგიის ინსტიტუტი), სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო კვლევითი ცენტრის აგროსატყეო სამსახურთან, სხვა.

5. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ნაყოფიერად თანამშრომლობს მრავალ ადგილობრივ, ეროვნულ და საერთაშორისო არასამთავრობო და დონორ ორგანიზაციასთან, მათ შორის: გაეროს განვითარების პროგრამა (UNDP), კავკასიის ბუნების ფონდი (CNF), WWF/TJS, იაპონიის საერთაშორისო თანამშრომლობის სააგენტო, სახეობათა კონსერვაციის ცენტრი „ნაკრესი“, სხვა.

6. 2018 წელს, TJS-III-ის ფარგლებში, დაიწყო ტრანსსასაზღვრო თანამშრომლობა ლაგოდეხის და ზაქათალის დაცულ ტერიტორიებს შორის ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგთან (კავკასიური ირემი და აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვის მონიტორინგი) დაკავშირებით.

მუხლი 44. კვლევა-მონიტორინგი

1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საქმიანობის მნიშვნელოვანი მიმართულებაა სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგი. ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი, რეინჯერებთან ერთად, პასუხისმგებელია განახორციელოს და მოამზადოს ანგარიში მიმდინარე კვლევებსა და მონიტორინგის შედეგებზე.

2. 2016 წლიდან სახეობათა კონსერვაციის ცენტრი (NACRES) კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) და TJS-ის დაკვეთით ახორციელებს სამეცნიერო კვლევას ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვის მონიტორინგის მიზნით.

3. პროექტის ფარგლებში, 2018 წლიდან, ხდება ჯიხვების აღჭურვა GPS საყელურით და მათ მოძრაობაზე დაკვირვება.

4. 2015 წლიდან საქართველოს აგრარული უნივერსიტეტის ენტომოლოგიის ინსტიტუტი ახორციელებს მასშტაბურ სამეცნიერო კვლევას ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მწერების შესასწავლად. კვლევის საველე ნაწილი დასრულებულია და სისტემატიზებულია შეგროვებული მასალები.

5. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ყოველწლიურად ახორციელებს კეთილშობილი ირმის აღრიცხვას და შესაბამისი ანგარიშების მომზადებას. მონიტორინგის ღონისძიებები ეფუძნება 2018-2019 წლებში NACRES-ის მიერ CNF-ის და TJS-ის დაკვეთით შემუშავებულ ირმის მონიტორინგის ტრანსასაზღვრო სისტემას (აზერბაიჯანის ზაქათალის ნაკრძალთან ერთად).

6. 2020 წელს, CNF-ის დაფინანსებით, 12 სამიზნე დაცულ ტერიტორიაზე, რომელთა შორისაცაა ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები, განისაზღვრა ბიომრავალფეროვნების ინდიკატორი სახეობები და მომზადდა შერჩეული ინდიკატორების მონიტორინგის 10 წლიანი გეგმა.

7. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მონიტორინგისა და სამეცნიერო კვლევების შესაძლებლობები შეზღუდულია რესურსების სიმწირის გამო, მათ შორის ფინანსური, ადამიანური და ტექნიკური. დღეისათვის ადმინისტრაცია არ ფლობს სრულყოფილ ინფორმაციას დაცული ტერიტორიების ფარგლებში არსებული ბიომრავალფეროვნებისა და საფრთხეების შესახებ. ძირითადად, მონიტორინგი ეყრდნობა რეინჯერთა პატრულირებისას და ასევე წინასწარ შერჩეულ ადგილებზე განხორციელებულ დაკვირვებებს. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის რეინჯერების მიერ მიმდინარეობს დაკვირვება მსხვილი ძუძუმწოვრებიდან შერჩეულ საკვანძო სახეობებზე: აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი, კეთილშობილი ირემი, რომელთა რიცხოვნობა პოზიტიურ დინამიკას აჩვენებს. ამ სახეობებზე მონიტორინგისთვის გამოიყენება დაკვირვება, ფოტოხაფანგის მასალა, მიმდინარეობს კვალისა და ექსკრემენტების დაფიქსირება, შეხვედრიანობის აღრიცხვა. ადმინისტრაცია ახორციელებს ფრინველების მონიტორინგსაც. ხდება გადამფრენ და მობუდარ ფრინველებზე შეხვედრიანობის აღრიცხვა. ფრინველების რაოდენობის დადგენა ხდება ფოტოხაფანგებით გადაღებული კადრებიდან და რეინჯერების ჩანაწერების მიხედვით. თუმცა, ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე განსახორციელებელი მონიტორინგისათვის ადამიანური რესურსი, მათი კვალიფიკაცია და აღჭურვილობა საკმაოდ მცირეა. ამასთან, აღნიშნული მეთოდები ვერ იძლევა ზუსტ ინფორმაციას პოპულაციის დინამიკისა და სხვა მახასიათებლების შესახებ.

8. ადმინისტრაციის საქმიანობის ანალიზმა აჩვენა, რომ ლაგოდეხის აღკვეთილში არსებული საძოვრების მართვის სრულფასოვნად განსახორციელებლად საჭიროა ადმინისტრაციას ჰყავდეს ამ მიმართულების შესაბამისი კვალიფიკაციის სპეციალისტი.

9. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ყოველწლიურად აგროვებს მასალებს „ბუნების მატიანესთვის“, რომელიც შეიცავს მეტეოროლოგიურ მონაცემებს, სტიქიური მოვლენების შემთხვევებს, სახეობებზე დაკვირვების მონაცემებს, საფრთხეში მყოფი სახეობების და ჰაბიტატების ჩათვლით, აგრეთვე გარე მკვლევარებისა და მეცნიერების საქმიანობების შესახებ ანგარიშებს, რომლებიც მუშაობენ ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე.

მუხლი 45.  დაავადებები და მავნებლები

ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე იდენტიფიცირებული მწერებიდან ტყის მავნებლებად ითვლება: მურყნის ფოთოლჭამია (Agelastica alni), მუხის ფოთოლხვევია (Altica quercetorum), რკოს ცხვირგრძელა (Curculio grandium), ირემა ხოჭო  (Lucanus cervus), ამიერკავკასიის მაისის ღრაჭა (Melolontha pectoralis), ამიერკავკასიის მარმარა ღრაჭა (Polyphyla olivieri), მუხის ერთფეროვანი ჩრჩილი (Tischeria complanella), ვაშლის ნაყოფჭამია (Cydua pomonella), ოქროკუდა (Euproctis phaeorrhea), არაფარდი პარკიხვევია (Lymantria dispar), წიფლის შკალა (Cryptococcus fagisuga).

თავი V. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიბზე დაშვებული

საქმიანობები

მუხლი 46. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალის ფართობი და დაშვებული საქმიანობები

1. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალის ფართობი შეადგენს ,,თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხის და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის პირველი პუნქტით განსაზღვრულ 19 755 ჰექტარ ფართობს.

2. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალის ტერიტორიაზე ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:

ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა;

ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობა;

გ) სტიქიური უბედურების, კატასტროფისა და საგანგებო მდგომარეობის დროს, სამსახურებრივი მოვალეობების განხორციელების მიზნით, ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალის ადმინისტრაციის პერსონალის ავტო, მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება;

დ) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება;

ე) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურა და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა);

ვ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შეზღუდვებით (სხვა სახის ტრანსპორტით გადაადგილება მხოლოდ ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით);

ზ) სახელმწიფო ნაკრძალის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული დაცვის რეჟიმის განხორციელებისათვის აუცილებელი ღონისძიებების გატარება (სახელმწიფო ნაკრძალის ფიზიკური დაცვა), მათ შორის სახელმწიფო საზღვრის სასაზღვრო ზონისა და ზოლის მოვლა, სახელმწიფო საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, სასაზღვრო ზონისა და ზოლის ფარგლებში სასაზღვრო-პოლიციური ღონისძიებების განხორციელება.

3. „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში ამ მუხლის მე-2 პუნქტით განსაზღვრული საქმიანობები ხორციელდება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს შესაბამის უფლებამოსილ ორგანოებთან შეთანხმებით.

მუხლი 47. ლაგოდეხის აღკვეთილის ფართობი და დაშვებული საქმიანობები

1. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალის ფართობი შეადგენს ,,თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხის და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-13 მუხლის პირველი პუნქტით განსაზღვრულ 4 500 ჰექტარ ფართობს.

2. ლაგოდეხის აღკვეთილის ტერიტორიაზე ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:

ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნება;

ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების დაცვა, მოვლა და აღდგენა;

გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური დაცვა და მონიტორინგი; დეგრადირებული ეკოსისტემების დაცვა და აღდგენა;

დ) სამეცნიერო კვლევა;

ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა;

ვ) ადგილობრივი მოსახელეობისათვის ამ მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული რესურსებით სარგებლობის დროს, ტურისტების გადაადგილება გამყოლის/გიდის თანხლებით, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება;

ზ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოება;

თ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება;

ი) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება;

კ) ვიზიტორთა ყოფნა და გადაადგილება;

ლ) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის პირადი მოხმარებისათვის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობა, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობა, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობა „ტყითსარგებლობის წესის შესახებ“ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 18 მაისის №221 დადგენილებით დამტკიცებული დებულების 89-ე მუხლით განსაზღვრული სოციალური დანიშნულების ჭრის შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობა (არსებული რესურსის გათვალისწინებით, გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 5 მ​​³-მდე საშეშე მერქანი), ძოვება (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), თიბვა,  ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ" საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის 2⁶ პუნქტით განსაზღვრული სპეციალური დანიშნულებით სარგებლობა და საქართველოს ტყის კოდექსის  37-ე მუხლის მე-3 ნაწილის ,,ა.გ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული  განსაკუთრებული დანიშნულებით ტყით სპეციალური სარგებლობა;

მ) „სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილებით დამტკიცებული დებულების 2¹ მუხლით განსაზღვრულ შემთხვევებში მიწისქვეშა წყლებით სარგებლობა;

ნ) საფუტკრეების მოწყობა;

ო) ტრადიციულ საზაფხულო საძოვრებზე მწყემსებისთვის და ტურისტებისთვის ტრადიციული თავშესაფრების, აგრეთვე შინაურ ცხოველთა სადგომების მოწყობა ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით;

პ) გადასარეკი ტრასების მოწყობა მცირე ინფრასტრუქტურით (დასარწყულებელი, დასასვენებელი) და სხვა;

ჟ) ადგილობრივი მოსახლეობის სასმელი წყლით უზრუნველყოფა;

რ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნა და სარგებლობა, მათ შორის:

რ.ა) საპიკნიკე ფანჩატურის მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიმაღლე – არანაკლებ 2,3 მ-ისა);

რ.ბ) კოტეჯის/ტურისტული თავშესაფრების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე -არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა) და მათთან ერთად სამზარეულოს (ასეთის აუცილებლობის შემთხვევაში) მოწყობა (სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა);

რ.გ) ვიზიტორთა ცენტრის მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა);

რ.დ) კაფეტერიის მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 6 მ-ისა, სიმაღლე −არანაკლებ 3,5 მ-ისა);

რ.ე) საკონფერენციოს მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 7 მ-ისა, სიმაღლე −არანაკლებ 3 მ-ისა);

რ.ვ) გამაჯანსაღებელი კომპლექსის მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა);

რ.ზ) საჯინიბოს მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 10 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 8 მ-ისა, სიმაღლე −არანაკლებ 6 მ-ისა);

რ.თ) სველი წერტილების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე- არანაკლებ 2,5 მ-ისა);

რ.ი) დამხმარე ნაგებობის (სამზარეულო, დამხმარე ტექნიკური ნაგებობა, შენობა სამედიცინო პუნქტის, დაცვისა და თანამშრომლების განთავსებისათვის) მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა);

რ.კ) „რ.ა“ – „რ.ი“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრული ინფრასტრუქტურის სიმაღლე არ უნდა აღემატებოდეს 10 მ-ს;

ს) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა);

ტ) „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 3¹ პუნქტით განსაზღვრული რეკრეაციული თევზჭერა, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით;

უ) სახელმწიფო საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, სასაზღვრო ზონისა და ზოლის ფარგლებში სასაზღვრო-პოლიციური ღონისძიებების განხორციელება, საზღვრის დაცვის ტექნიკური საშუალებებისა და ინფრასტრუქტურული ობიექტების მშენებლობა/მოწყობა/განთავსება;

ფ) საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა.

  3. „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში ამ მუხლის მე-2 პუნქტით განსაზღვრული საქმიანობები ხორციელდება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს შესაბამის უფლებამოსილ ორგანოებთან შეთანხმებით.

თავი VI. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები

მუხლი 48. პატრულირების და კანონაღსრულების პროგრამა

პატრულირების და კანონაღსრულების პროგრამის ძირითადი მიზანია უზრუნველყოს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებისა და მისი ძირითადი ფასეულობების (მუხლი 34) დაცვა და საფრთხეების (მუხლი 35) პრევენცია საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით. 

 

მიზანი 1: 2030 წლისთვის გაუმჯობესებულია კანონაღსრულების ეფექტურობა და შემცირებულია ბიომრავალფეროვნებაზე უკანონო ზემოქმედების საფრთხეები. ინდიკატორი 1.1: 2030 წლისთვის გაძლიერებულია ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაძლებლობები თავიდან აირიდოს უკანონო ქმედებები და მინიმუმ 90%-ით არის გაზრდილი გამოვლენილ კანონდარღვევებზე დროული და ეფექტური რეაგირება.
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
1.1 პატრულირების და კანონაღსრულების არსებული სისტემის ანალიზი და სტრატეგიის შემუშავება.	2023 წლისთვის ადმინისტრაციას აქვს პატრულირების და კანონაღსრულების სტრატეგია.	კანონაღსრულების სტრატეგიის დოკუმენტი.	სააგენტოს და დონორის მხარდაჭერა
1.2 პატრულირების და კანონაღსრულების სამოქმედო გეგმის შედგენა ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების დაცვის პრიორიტეტულობით.	ყოველწლიურად განახლებულია პატრულირების და კანონაღსრულების სამოქმედო გეგმა.	სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი.	სააგენტოს და დონორის მხარდაჭერა
1.3 დაცული ტერიტორიების პატრულირება არსებული პატრულირების სქემის  (სარეინჯერო უბნების, მარშრუტების, პროცედურების) მიხედვით და SMART ტექნოლოგიის გამოყენებით.	განხორციელებული საპატრულო გასვლების რაოდენობა და გავლილი მანძილი, რომელიც აღირიცხება SMART ტექნოლოგიით.	პატრულირების სქემა. პატრულირების ანგარიშები. საპარტულო მარშრუტი.	CNF-ის მხარდაჭერა.
1.4 საინფორმაციო და ამკრძალავი ქმედებების დაფების განახლება დაცული ტერიტორიების საზღვრებთან.	განახლებულია მინიმუმ 50 დაფა.	დაფების რუკა და ფოტო დოკუმენტაცია.	დონორის მხარდაჭერა.
1.5 დაცვის განყოფილების შესაძლებლობების გაძლიერება დაცვის, პატრულირებისა და კანონაღსრულების მიმართულებით პროფესიული ტრენინგების მეშვეობით (მენეჯმენტის გეგმის რეგულაციები, ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის შესაბამისი მუხლები, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევების აღრიცხვა და ოქმების შედგენა, დამნაშავის დევნა და დაკავება, ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენება, გარემოზე მიყენებული ზიანის დათვლის მეთოდოლოგია, პირველადი დახმარება, სამაშველო საქმიანობა და სხვა).	სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ თითოეულ თემატიკაზე, 15 მონაწილისთვის.   2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი ტრენინგი.	ტრენინგის მასალები. ტრენინგის ანგარიშები.	სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა.
1.6 რეინჯერების თეორიული და პრაქტიკული სწავლება ცხენოსნობისთვის საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებისთვის.	სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველწლიურად, 10 მონაწილისთვის. 2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი სწავლება.	ტრენინგის მასალები. ტრენინგის ანგარიშები.	სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა.
1.7 რეინჯერების თეორიული და პრაქტიკული ტრენინგი თანამედროვე საველე ტექნოლოგიების გამოყენებაში (GPS, რაცია, SMART-ი, ფოტო- გადაღება, ფოტოხაფანგების მონტაჟი).	სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველწლიურად, მინიმუმ 10 მონაწილისთვის. 2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი სწავლება.	ტრენინგის მასალები ტრენინგის ანგარიშები.	სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა
1.8 ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილების თანამშრომლების ტრენინგი საზოგადოებასთან ურთიერთობის გაუმჯობესებისათვის (ეფექტური კომუნიკაცია, კონფლიქტებისა და სტრესული სიტუაციების მართვა, ინტერპრეტაცია).	სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება 3 წელიწადში ერთხელ, 15 მონაწილისთვის.   2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი სწავლება.	ტრენინგის მასალები ტრენინგის ანგარიშები.	სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა
1.9 კოორდინაციისა და თანამშრომლობის გაუმჯობესება შესაბამის უწყებებთან, მათ შორის სასაზღვრო პოლიციასთან, პოლიციასთან, ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან, გარემოს ზედამხედველობის დეპარტამენტთან, კანონაღსრულებასთან დაკავშირებული ქმედებების ეფექტურად განხორციელების მიზნით.	სულ მცირე ერთი შეხვედრა შესაბამის უწყებებთან ყოველთვიურად, ან საჭიროებისამებრ.	შეხვედრებისა და ერთობლივი ღონისძიებების დამადასტურებელი  დოკუმენტაცია.	სააგენტოს მხარდაჭერა.
1.10 თანამშრომლობის გაუმჯობესება ადგილობრივ მოსახლეობასა და ფერმერებთან ინფორმაციის მიწოდებით და კანონაღსრულებასთან დაკავშირებული ქმედებების ეფექტურად განხორციელებისთვის.	თითოეულ სოფელში, ფერმერებთან და მწყემსებთან სულ მცირე 1 შეხვედრა  წელიწადში ერთხელ. დაცული ტერიტორიების რეგულაციების შესახებ ინფორმაცია გაცნობილი აქვს მინიმუმ 40 მოსახლეს, ფერმერს და მწყემსს.	შეხვედრის ამსახველი დოკუმენტაცია. ფერმერების დამოწმებული დოკუმენტაცია.	სააგენტოს მხარდაჭერა.
1.11 რეინჯერების ჩართვა სხვადასხვა გაცვლით პროგრამებში საქართველოს და საერთაშორისო მასშტაბით.	წელიწადში ერთხელ მაინც ორგანიზებულია ვიზიტები საქართველოს სხვა დაცულ ტერიტორიებზე ან უცხოეთში.	ღონისძიებების ამსახველი ანგარიშები და ფოტომასალა.	CNF-ის, სხვა დონორების, მეგობართა ასოციაციის და რეინჯერთა ასოციაციის მხარდაჭერა.

მუხლი 49. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების და საფრთხეების მონიტორინგი

ეს პროგრამა უზრუნველყოფს ყველაზე მნიშვნელოვანი ინფორმაციის არსებობას ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების, კონსერვაციის სტატუსის ცვლილების, საფრთხეების ტენდენციებისა და მართვის ღონისძიებების ეფექტურობის შესახებ.

აღნიშნული პროგრამის მთვარი მიზანია უზრუნველყოს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების და სხვა ღირებულებების და საფრთხეების რეგულარული მონიტორინგი და ხელი შეუწყოს რეგულარულად განახლებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას.

მიზანი 2: 2030 წლისთვის, 34-ე მუხლში წარმოდგენილი ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მდგომარეობისა და 35-ე მუხლში წარმოდგენილი კრიტიკული საფრთხეების განვითარების ტენდენციების შესახებ რეგულარულად ხორციელდება მონიტორინგი ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადაპტური მართვისთვის. ინდიკატორი 2: 2030 წლისთვის, არსებობს განახლებული ინფორმაცია ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების (მუხლი 31) და კრიტიკული საფრთხეების (მუხლი 32) 70%-ის მდგომარეობის და განვითარების ტენდენციების შესახებ.
ქმედებები	ინდიკატორი		ინდიკატორის შემოწმების საშუალება	წინაპირობა
2.1. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების  შესახებ საბაზისო ინფორმაციის შეგროვება და სრულყოფა.	ჩატარებულია ერთი შეფასება ბიომრავალფეროვნების თითოეული ძირითადი ღირებულების და საფრთხისთვის.		ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების შეფასების ანგარიშები.	საჭიროებისამებრ სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების, გარე ექსპერტების ჩართვა.
2.2. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მონიტორინგის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.	მენეჯმენტის გეგმაში გამოვლენილი ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ფასეულობებისთვის შემუშავებულია მონიტორინგის გეგმა.		მონიტორინგის გეგმის დოკუმენტი  და შესაბამისი მონიტორინგის ოქმები, შესაბამისი ფოტო-ვიდეო მასალა და რუკები.	CNF-ის მხარდაჭერა. სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების, გარე ექსპერტების ჩართვა.
2.3. ტყის  (წიფლის და ფართოფოთლოვანი ტყეები) იშვიათი ჰაბიტატების, ჭრაგავლილი, ნახანძრალი და ხელუხლებელი ტყეების მონიტორინგი.	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები მონიტორინგის შედეგების შესახებ. ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორებთან.
2.4. ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატების მონიტორინგი	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატების შესახებ. ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა.   მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან, ექსპერტებთან და დონორებთან.
2.5. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნების მონიტორინგი: არჩვი (Rupicapra rupicapra), აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), კეთილშობილი ირემი (Red deer).	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ჩლიქოსნების შესახებ.    გავრცელების და ჰაბიტატის რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა.   მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან, ექსპერტებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.6. ფოცხვერის (Lynx lynx) და მურა დათვის (Ursus arctos) მონიტორინგი.	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ფოცხვერის  შესახებ. გავრცელების და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა.   მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან, ექსპერტებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.7. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი – კავკასიური როჭოს (Lyrurus mlokosiewiczi)) მონიტორინგი.	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები კავკასიური როჭოს შესახებ. გავრცელების და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა.   მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.8. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებელი ფრინველის – მთის არწივი (Aquila chrysaetos), მონიტორინგი.	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები მთის არწივის  შესახებ. გავრცელების და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა.   მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან, ექსპერტებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.9. სუბალპური და ალპური მდელოების მონიტორინგი.	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები. ჰაბიტატების რუკები განახლებული და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა.   მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან. ექსპერტებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.10. მტკნარი წყლების (მდინარეები, ტბები) მონიტორინგი.	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები მტკნარი წყლების შესახებ.		მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.11. მონიტორინგის მონაცემების (როგორც მოცემულია 1.1-1.10-ში) ანალიზი მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდის მეორე წლის შემდეგ და რეკომენდაციების ფორმულირება პრიორიტეტული საქმიანობისათვის, რომელიც განხორციელდება მეორე და მესამე სამწლიანი საოპერაციო გეგმის დროს.	ანალიტიკური ანგარიში და რეკომენდაციების დოკუმენტი მომზადებულია მენეჯმეტის გეგმის ძალაში შესვლიდან 2.5, 5.5 წლის შემდეგ და მეორე და მესამე სამწლიანი საოპერაციო გეგმის ფორმულირების დაწყებამდე.		ანალიტიკური ანგარიშის დოკუმენტი.
2.12. მეტეოროლოგიური და კლიმატური მონაცემების შეგროვება.	არსებობს მეტეოროლოგიური და კლიმატური მონაცემების შეგროვების სისტემა და მონაცემთა ბაზა.		მონაცემთა ბაზაში ასახულია მეტეო  და კლიმატური მონაცემები.	თანამშრომლობა დაინტერესებულ მხარეებთან.
2.13. ინფორმაციის შეგროვება არასისტემური ბუნებრივი მოვლენებისა და მათ მიერ მიყენებული ზარალის შესახებ.	მონაცემები არასისტემური ბუნებრივი მოვლენების შესახებ ხელმისაწვდომია.		მონაცემები არასისტემური ბუნებრივი მოვლენების შესახებ ასახულია ბუნების მატიანეში.	საჭიროებისამებრ თანამშრომლობა დაინტერესებულ მხარეებთან.
2.14. დაცულ ტერიტორიებზე და მის მიმდებარედ ადგილობრივ მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის კონფლიქტის შესწავლა, შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმის შემუშავება და განხორციელება.	აღრიცხულია ადგილობრივ მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის მომხდარ შემთხვევათა რაოდენობა და ზიანი.   მე-3 წლისთვის მომზადებულია  კონფლიქტის შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმა.		კვლევის ანგარიშის და შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმის დოკუმენტი. კონფლიქტის რაოდენობრივი მონაცემები. მიყენებული ზარალის სტატისტიკა. ინფორმაცია თავდასხმების და ზარალის შესახებ.	ადგილობრივი მოსახლეობის და ფერმერების ადმინისტრაციის  ჩართულობა.   გარე ექსპერტების ჩართვა. CNF-ის მხარდაჭერა.
2.15. ტურისტულ მარშრუტებზე და მათ მიმდებარედ ბიომრავალფეროვნების ძირითად ფასეულობებზე მონიტორინგის გაზრდა/გაძლიერება.	ტურისტულ მარშრუტებზე და მათ მიმდებარედ იდენტიფიცირებულია ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ფასეულობები. საფრთხეების თავიდან აცილების დამატებითი ღონისძიებების ნუსხა.		ადმინისტრაციის ანგარიშები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან, დონორ ორგანიზაციებთან და კონცესიონერებთან.
2.16. შინაური ცხოველებიდან გადამდები დაავადებების მონიტორინგი ფერმერებთან და ვეტერინარულ სამსახურთან თანამშრომლობით.	ერთობლივად განხორციელებული მონიტორინგის ღონისძიებები.		ღონისძიებების ანგარიშები და დოკუმენტაცია.	თანამშრომლობა ვეტერინარულ სამსახურთან.
2.17. ადგილობრივ მოსახლეობასთან და ფერმერებთან თანამშრომლობის გაგრძელება ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგში.	შემუშავებული კითხვარი. გამოკითხვაში ჩართული მოსახლეობისა და ფერმერების რაოდენობა.		ადმინისტრაციის ანგარიშები.
2.18. ტრანსასაზღვრო თანამშრომლობის ფარგლებში (ზაქათალას ნაკრძალი, აზერბაიჯანი) აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვის და კეთილშობილი ირმის მონიტორინგის გაგრძელება.	მონიტორინგის მონაცემები.		მონიტორინგის ანგარიშები.	სააგენტოს და CNF-ის მხარდაჭერა.
მიზანი 3: 2030 წლისთვის, პრიორიტეტული საბაზისო კვლევები განხორციელებულია/მხარდაჭერილია შესაბამის დაინტერესებულ სამეცნიერო-კვლევით ორგანიზაციებთან/ექსპერტებთან თანამშრომლობით. ინდიკატორი 3: 2030 წლისთვის, სამეცნიერო ინფორმაციის დეფიციტის მინიმუმ 50% შევსებულია.
ქმედებები		ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
3.1. ბერნის კონვენციით დაცული სახეობებისა და ჰაბიტატების/ ზურმუხტის ქსელის საიტის ჰაბიტატების ეტაპობრივი შესწავლის ხელშეწყობა და მონიტორინგი.		განხორციელებული კვლევების რაოდენობა.	კვლევების დოკუმენტაცია/ანგარიშები.	სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, გარე ექსპერტების ჩართვა, დონორების მხარდაჭერა.
3.2. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე (სახეობებსა და ჰაბიტატებზე) კლიმატის ცვლილების მოსალოდნელი ზეგავლენის შესწავლა, მოდელირება და ადაპტაციის გეგმის შემუშავება.		კლიმატის ცვლილების მოსალოდნელი ზეგავლენის შეფასება, მოდელირება.    კლიმატის ცვლილების ადაპტაციის გეგმა.	შესაბამისი დოკუმენტაცია.	სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, გარე ექსპერტების ჩართვა, დონორების ხელშეწყობით.

მიზანი 4. 2030 წლისთვის, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლების ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის ცოდნა და უნარები გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 4: 2030 წლისთვის, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას აქვს შესაძლებლობები და უნარები, რათა განახორციელოს ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების და საფრთხეების ინდიკატორების და მართვის ქმედებების მონიტორინგი.
ქმედებები	ინდიკატორები	შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
4.1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაბამისი პერსონალის შესაძლებლობების გაძლიერება ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების და საფრთხეების სტატუსის მონიტორინგისა და საჭირო აღჭურვილობის გამოყენებით მონაცემთა შეგროვების მიმართულებით.	სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ბიომრავალფეროვნების თითოეულ ფასეულობაზე 3 წელიწადში ერთხელ, 15 მონაწილისთვის. რეინჯერებს და სხვა პერსონალის 90%-ს გავლილი აქვს თეორიული და პრაქტიკული ტრენინგები.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა). სასწავლო მოდულები.	დონორებისა და სააგენტოს მხარდაჭერა.
4.2. შესაბამისი პერსონალის უზრუნველყოფა ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის აქტივობების განხორციელებისათვის საჭირო აღჭურვილობითა და სახარჯი/საველე მასალებით.	შეძენილი აღჭურვილობა და სახარჯი/საველე მასალები.	ადმინისტრაციის ქონების საინვენტარიზაციო აღწერილობის მონაცემები.	დონორებისა და სააგენტოს მხარდაჭერა.
4.3.  ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ზურმუხტის ქსელის საიტების მნიშვნელოვანი სახეობებისა და ჰაბიტატების იდენტიფიცირებისა და მონიტორინგის საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება.	მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.	ტრენინგის მასალები და ანგარიში (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორის მხარდაჭრა.
4.4. ადმინისტრაციის შესაბამისი პერსონალის შესაძლებლობების და უნარების გაუმჯობესება შემდეგი თემატიკებით: ველზე მუშაობა/მონაცემების შეგროვება, ფოტომახეების, GPS, SMART აპლიკაციის მოხმარება, საძოვრების შეფასება/მონიტორინგი, შერჩეული საკვანძო სახეობების მონიტორინგი, მსხვილი ძუძუმწოვრებისა და ფრინველების შესახებ საველე მონაცემების შეგროვება, მცენარეების საკვანძო სახეობების იდენტიფიცირება, მეტყევეობა.	თანამშრომლების მინიმუმ 90%-ს გავლილი აქვს შესაბამისი თემატიკის ტრენინგები.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	სააგენტოს და დონორის მხარდაჭერა.

მუხლი 50. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების (მართვის) პროგრამა

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მართვა მიზნად ისახავს ბიომრავალფეროვნების ყველა ძირითადი ღირებულების კონსერვაციას და, ამავდროულად, უზრუნველყოფს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ბუნებრივი რესურსების მდგრად, სამართლიან და თანაბარ გამოყენებას ლაგოდეხის აღკვეთილში.

ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა მიზნად ისახავს, დააკმაყოფილოს ადგილობრივი მოსახლეობის მოთხოვნები და, ამავდროულად, დაარეგულიროს საძოვრებისა და ტყის მართვის საკითხები.

მიზანი 5. 2030 წლისათვის ლაგოდეხის აღკვეთილის ბუნებრივი რესურსები მდგრადად გამოიყენება. ინდიკატორი 5.: 2030 წლისათვის საძოვრების დატვირთვა შეესაბამება დადგენილ კვოტებს და, სულ მცირე, არ ხდება  დეგრადირებული საძოვრების ფართობისა და დეგრადაციის ხარისხის ზრდა. ინდიკატორი 5.: 2030 წლისთვის, არ ხდება ტყის მერქნული და არამერქნული რესურსების რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლების შემცირება 2022 წელთან შედარებით.
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
5.1. ტყის ინვენტარიზაცია და ტყის მართვის გეგმის შედგენა.	შედგენილია ტყის მართვის გეგმა.	ტყის მართვის გეგმა.	დონორის მხარდაჭერა.
5.2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის ტყის მერქნული რესურსების მონიტორინგისა და მდგრადი მართვის საკითხებთან დაკავშირებული ტრენინგების ჩატარება.	სულ მცირე 3-დღიანი ტრენინგი ტყის მართვის გეგმის განხორციელების შესახებ.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტომასალა).	დონორის მხარდაჭერა.
5.3. ლაგოდეხის აღკვეთილის საძოვრების მდგრადი მართვის გეგმის განახლება და მითითებული ღონისძიებების განხორციელება.	ლაგოდეხის აღკვეთილის საძოვრების მდგრადი მართვის გეგმა განახლებულია. საძოვრების მდგრადი მართვის გეგმაში გაწერილი ღონისძიებები განხორციელებულია გრაფიკის შესაბამისად. საიჯარო ხელშეკრულებების არსებობა, რომელშიც დადგენილია ძოვების ნორმები, პირუტყვის სიმჭიდროვე და ა.შ. სახელმძღვანელო დოკუმენტის მიხედვით.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტომასალა).	ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის მერიასთან თანამშრომლობა.
5.4. საძოვრების შესახებ მონაცემთა ბაზის შედგენა და რეგულარული მონიტორინგი.	ხელმისაწვდომია განახლებული მონაცემთა ბაზა საძოვრების შესახებ.	მონაცემთა ბაზა საძოვრების შესახებ.   მონიტორინგის ანგარიში.	საჭიროებისამებრ გარე ექსპერტ(ებ)ის ჩართვა.
5.5. რეინჯერებისთვის და ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ტრენინგის ჩატარება საძოვრების მართვის საკითხებზე.	მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად სულ მცირე 15 თანამშრომლისთვის ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორის მხარდაჭერა.
5.6. ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილებაში საძოვრების და ტყის მართვის მიმართულებით სპეციალისტის დამატება.	ადმინისტრაციას ჰყავს დამატებით 1 ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი (საძოვრების მართვის და ტყის მართვის სპეციალიზაციით).	საშტატო ნუსხა.	საბიუჯეტო დაფინანსების არსებობა.
5.7. ტრენინგი ნარჩენების მდგრად მართვაზე.	ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ ტარდება ტრენინგი მინიმუმ 20 თანამშრომლოსთვის.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორის მხარდაჭერა.
5.8. მომთაბარე მეცხვარეობასთან დაკავშირებული, საძოვრების მართვის ტრადიციული, მდგრადი სისტემების პოპულარიზაცია.	წელიწადში მინიმუმ ერთხელ მაინც ხორციელდება პოპულარიზაციის ღონისძიება.	ღონისძიების რაოდენობა. ანგარიში/გამოქვეყნებული ინფორმაცია.	დონორების დახმარება. საქართველოს ფერმერთა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.

მუხლი 51. ხანძრების, მავნებელი მწერების, სოკოების და დაავადებების მენეჯმენტის პროგრამა

აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს თავიდან აიცილოს და რეაგირება მოახდინოს ხანძრებით გამოწვეულ საფრთხეზე. ასევე, თავიდან აიცილოს, ან მართოს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებებისათვის დაავადებებითა და მავნებლებით მიყენებული ზიანი.

მიზანი 6. 2030 წლისათვის ტყეებსა და მდელოებზე ანთროპოგენური ხანძრების მიერ გამოწვეული ზიანი შემცირებულია. ინდიკატორი 6.: 2030 წლისთვის 2022 წელთან შედარებით, ხანძრების რაოდენობა და დაზიანებული ფართობები სულ მცირე არ არის გაზრდილი.
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალება	წინაპირობა
6.1. ხანძრების მართვის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.	შემუშავებულია ხანძრების მართვის გეგმა.   განხორციელებულია ხანძრების მართვის გეგმაში გაწერილი ღონისძიებები.	ხანძრების მართვის გეგმის დოკუმენტი.   განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიში.	დონორი ორგანიზაციების და ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა.
6.2. ადმინისტრაციის თანამშრომლების ტრენინგი ხანძრების მართვის საკითხებზე.	ადმინისტრაციის თანამშრომლების 90% გაწვრთნილია ხანძარსაწინააღმდეგო უნარ-ჩვევებში, ხანძრების პრევენციასა და სამაშველო ღონისძიებებში.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა.
6.3. ადგილობრივი მოსახლეობის, ფერმერებისა და ვიზიტორების ცნობიერების ამაღლება ხანძრების პრევენციის საკითხებზე.	ჩატარებულია წელიწადში მინიმუმ 1 ღონისძიება.	ღონისძიებების რაოდენობა და ანგარიშები.	ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა.
მიზანი 7. 2030 წლისათვის ტყის მავნებლებით და დაავადებებით გამოწვეული ზიანი არ არის გაზრდილი. ინდიკატორი 7.: 2030 წლისთვის გაძლიერებულია ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაძლებლობები გამოავლინონ მავნებელ-დავადებების კერები და გაატარონ პრევენციული/ბრძოლის ღონისძიებები (გამოვლენილი დაავადებების კერების ფართობი (ჰა), ბრძოლის ღონისძიებების სახეები და მასშტაბები (ჰა)) 2022 წელთან შედარებით.
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალება	წინაპირობა
7.1. ფიტოპათოლოგიური კვლევების  ჩატარება  და დაავადებების არსებობის შემთხვევაში რეაგირების გეგმის შემუშავება.	ყოველწლიურად ჩატარებული ფიტოპათოლოგიური კვლევის შედეგები -იდენტიფიცირებული ტყის დაზიანებული ფართობი და მავნებელი მწერების სახეობები.	კვლევის ანგარიშები.	კვლევით ინსტიტუტებთან ან სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა.
7.2. ტყის მავნებლებთან და დაავადებებთან ბრძოლის შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელება საჭიროების შემთხვევაში (ხანძრებთან და მავნებლებთან ბრძოლის სახელმწიფო პროგრამის შესაბამისად).	განხორციელებულ ღონისძიებათა რაოდენობა და მასშტაბი.	ტყის მავნებლების და დაავადებების წინააღმდეგ ჩატარებული ღონისძიებების ამსახველი ანგარიშები.	კვლევით ინსტიტუტებთან ან სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა.
7.3. ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ტრენინგის ჩატარება ფიტოპათოლოგიურ და ტყის მავნებლების საკითხებზე.	მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორის მხარდაჭერა.

მუხლი 52. ეკოტურიზმისა და ვიზიტორთა მენეჯმენტის პროგრამა

ეკოტურიზმის პროგრამა მიზნად ისახავს შექმნას და გააძლიეროს არსებული ეკოტურისტული პოტენციალი და შესაძლებლობები ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე, ეკოლოგიური მთლიანობისა და დაცული ტერიტორიების ღირებულებების ხელყოფის გარეშე.

მიზანი 8. 2030 წლისთვის ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე განვითარებულია ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურა, სერვისები და პროდუქტები ეკოლოგიური მთლიანობის ხელყოფის გარეშე. ინდიკატორი 8.: 2030 წლისთვის, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურული პროექტების, სერვისებისა და პროდუქტების მინიმუმ 70% განხორციელებულია ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ეკო-ტურიზმის სტრატეგიაში გამოვლენილი პრიორიტეტების მიხედვით.
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
8.1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის განახლება.	შემუშავებულია ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა.	სტარტეგიისა და სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი.	დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა და ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან თანამშრომლობა.
8.2. ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარების საპროექტო წინადადებების შემუშავება.	შემუშავებულია  3 წელიწადში ერთხელ მინიმუმ 1 საპროექტო წინადადება.	საპროექტო წინადადებების დოკუმენტები.	დონორი ორგანიზაციების და მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა. ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის არსებობა.
8.3.  ადგილობრივი ისტორიულ-კულტურული და არქეოლოგიური ძეგლების ინტეგრაციის ხელშეწყობა ტურისტულ პროდუქტში.	სულ ცოტა 1 შესაბამისი ტურისტული პროდუქტის არსებობა.	პროდუქტების აღწერილობა.
8.4. არსებული საინფორმაციო დაფების  განახლება, ჩანაცვლება და დამატება.	მინიმუმ 20 საინფორმაციო დაფა დამატებულია, განახლებულია ან ჩანაცვლებულია. საჭიროებიდან გამომდინარე დამატებული საინფორმაციო დაფების რაოდენობა.	საინფორმაციო დაფების განახლებასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები.	დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა.
8.5. ბიომრავალფეროვნებაზე დასაკვირვებლად  ინფრასტრუქტურის განვითარებისთვის ადგილების შერჩევა და მოწყობა.	იდენტიფიცირებულია და მოწყობილია ბიომრავალფეროვნების ობიექტებზე დაკვირვების სულ მცირე 1 ინფრასტრუქტურული ობიექტი.	დასაკვირვებელი ქოხი/სამალავი, მოწყობილი ბილიკი.	დონორების მხარდაჭერა. კერძო ბიზნესთან თანამშრომლობა.
8.6. ზაქათალის ნაკრძალთან (აზერბაიჯანი) ერთობლივი ეკოტურისტული პროდუქტების შექმნა.	მინიმუმ შექმნილია ერთი ერთობლივი ეკოტურისტული პროდუქტი.	განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიშები.	დონორის მხარდაჭერა. ზაქათალის ნაკრძალთან (აზერბაიჯანი) თანამშრომლობა.
8.7. კერძო სექტორთან ერთად ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარება.	კერძო სექტორთან ერთად განვითარებულია მინიმუმ 2 ინფრასტრუქტურული ობიექტი.   კერძო სექტორის მიერ მართული ინფრასტრუქტურული ობიექტების რაოდენობა.	გაფორმებული ხელშეკრულებების რაოდენობა.	კერძო სექტორთან თანამშრომლობით.
8.8. ადმინისტრაციის შენობასთან ახლოს „გარე აქტივობებისთვის“ ინფრასტრუქტურის მოწყობა (ამფითეატრი, ბავშვების სათამაშო მოედანი, კორპორატიული შეთავაზებები სხვ.)	მოწყობილია შესაბამისი ინფრასტრუქტურა.	ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები.	დონორის დახმარება და კერძო სექტორთან თანამშრომლობა.
8.9. საგამოფენო დარბაზის განახლება ტურისტული და საგანმანათლებლო ინფორმაციის დამატება ინტერაქტიული ტექნოლოგიების გამოყენებით.	განახლებულია საგამოფენო დარბაზი ინტერაქტიული ტექნოლოგიების გამოყენებით.	განახლებულ საგამოფენო დარბაზთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები.	დონორის დახმარება.
8.10. ადმინისტრაციის შენობაში და/ან მის მიმდებარე ტერიტორიაზე, ტურისტულად აქტიურ ადგილებში (ლაგოდეხის აღკვეთილი) ადგილობრივი პროდუქტის, სუვენირების და ნაბეჭდი მასალის გასაყიდი ადგილის მოწყობა და იჯარით გაცემა.	მოწყობილია მინიმუმ 1 სავაჭრო დახლი და გაცემულია იჯარით.	მოწყობილ სავაჭრო დახლთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები	დონორის დახმარება, ადგილობრივ ბიზნესებთან თანამშრომლობა.
8.11. როჭოს ჩანჩქერის ბილიკის ინფრასტრუქტურის შეკეთება/განახლება.	შეკეთებულია/განახლებულია ბილიკის ინფრასტრუქტურა.	ბილიკის შეკეთებულ/განახლებულ ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები.	დონორის დახმარება, რეგიონული განვითარების სახელმწიფო პროგრამები.
8.12. ნინოსხევის (გურგენიანის) ჩანჩქერის ბილიკის ინფრასტრუქტურის შეკეთება/განახლება.	შეკეთებული/განახლებულია ბილიკის ინფრასტრუქტურა.	შეკეთებული/განახლებული ბილიკის ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები.	დონორის დახმარება, რეგიონული განვითარების სახელმწიფო პროგრამები.
8.13. მაჭის ციხის ტურისტული ბილიკის ინფრასტრუქტურის შეკეთება/განახლება.	განახლებულია ბილიკის ინფრასტრუქტურა.	შეკეთებული/განახლებული ბილიკის ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები.	დონორის დახმარება, რეგიონული განვითარების სახელმწიფო პროგრამები.
8.14. შავი კლდეების ტბის ბილიკზე არსებული ინფრასტრუქტურის შეკეთება/განახლება.	შეკეთებულია/განახლებულია ბილიკის ინფრასტრუქტურა.	შეკეთებული/განახლებული ბილიკის ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები.	დონორის დახმარება, რეგიონული განვითარების სახელმწიფო პროგრამები.
8.15. ადმინისტრაციის შენობასთან ახლოს წრიული ბილიკის მოწყობა და მონიშვნა საფეხმავლო/საცხენოსნო ტურებისთვის (1-2 სთ).	მოწყობილია ბილიკის ინფრასტრუქტურა.	მოწყობილი ბილიკის ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები.	დონორის დახმარება, რეგიონული განვითარების სახელმწიფო პროგრამები.
8.16. ატრაქციული (მიმზიდველი) პროდუქტის შექმნა – „ხის კენწეროების ბილიკი“, სადაც გათვალისწინებულია შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ადამიანებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა.	მოწყობილია „ხის კენწეროების ბილიკი“.	ხის კენწეროების  ბილიკის ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები	სახელმწიფო ბიუჯეტი. დონორის მხარდაჭერა
8.17.  ,,ცხვრის ბილიკის” შემუშავება, როგორც შავი კლდეების ტბის მარშრუტის ალტერნატიული ბილიკი.	შემუშავებულია „ცხვრის ბილიკის“ მარშრუტის გეგმა.	ბილიკის გეგმის დოკუმენტი.	დონორის და გარე ექსპერტების დახმარება.

მიზანი 9. 2030 წლისთვის, ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე ვიზიტორთა მართვა ხორციელდება ტერიტორიის ეკოლოგიური მთლიანობის და კონსერვაციული ფასეულობების ხელყოფის გარეშე. ინდიკატორი 9.: 2030 წლისთვის, ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე, 2022 წელთან შედარებით არ არის გაზრდილი კონსერვაციული ფასეულობების ხელყოფის შემთხვევები ვიზიტორთა მიერ.
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
9.1. ლაგოდეხის აღკვეთილის ვიზიტორთა გამტარუნარიანობის შეფასება.	ჩატარებული შეფასება.	შეფასების დოკუმენტი.	საჭიროებს პარტნიორების და დონორების დახმარებას.
9.2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის ვიზიტორთა მართვის გეგმის შემუშვება.	შემუშვებულია   ვიზიტოთა მართვის  გეგმა.	გეგმის დოკუმენტი.	საჭიროებს პარტნიორების და დონორების დახმარებას.
9.3. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის (ვიზიტორთა მომსახურების, ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებისთვის, რეინჯერებისთვის) ეკოტურიზმის, ვიზიტორთა მართვის, ბილიკების მარკირების საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება.	ჩატარებულია სულ მცირე 6 ტრენინგის სესია.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დამატებითი დაფინანსება.
მიზანი 10. 2030 წლამდე, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პროცესში, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან ერთად ხელს უწყობს ეკოტურიზმის პოტენციალის გაძლიერებას და შემოსავლების ზრდას. ინდიკატორი 10.: 2030 წლისთვის, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისა და სხვა დაინტერესებული მხარეების თანამშრომლობით დაგეგმილი პროექტები სრულად არის განხორციელებული და 2019 წელთან შედარებით მინიმუმ 30%-ით არის გაზრდილი შემოსავლები.
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
10.1. ადგილობრივი გიდების ტრენინგების მხარდაჭერა.	ჩატარებულია სულ მცირე 3 ტრენინგი 9 წლის განმავლობაში.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორების მხარდაჭერა. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა.
10.2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების პოპულარიზაცია  სხვადასხვა მედია საშუალებებით.	გავრცელებული სიახლეების რაოდენობა ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ფეისბუქ გვერდის, მუნიციპალიტეტისა და სხვა შესაბამისი ვებგვერდებისა და სოციალური მედიის საშუალებით. სულ მცირე ერთი მედიატურია  ორგანიზებული ორ წელიწადში ერთხელ ეროვნული მედიის წარმომადგენლებისათვის.	ფეისბუქგვერდი და ვიზიტების სტატისტიკა.   რეკლამები, ვიდეო-რგოლები.   მედიაში გამოქვეყნებული მასალების რაოდენობა.   მედია ტური.	თანამშრომლობა ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან და მედია საშუალებებთან.  დონორების მხარდაჭერა.
10.3.  ტუროპერატორებთან კომუნიკაცია ელექტრონული საშუალებით, სხვადასხვა პროდუქტებისა და სერვისების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების მიზნით.	ტუროპერატორებთან გაგზავნილი ელექტრონული ინფორმაციის რაოდენობა.	ელექტრონული კომუნიკაციების აღრიცხვის ჟურნალი.	სააგენტოსთან კოორდინაცია.

მუხლი 53. გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა

გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა მიზნად ისახავს, ხელი შეუწყოს ბუნებრივი რესურსებისა და ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების დაცვას ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე საზოგადოების ცნობიერების გაზრდითა და ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების მეშვეობით, რომლებიც მიმართულია სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფზე, როგორიცაა: ადგილობრივი მოსახლეობა, ფერმერები, ბიზნესი, დაცული ტერიტორიების ვიზიტორები, მესაზღვრეები, სკოლის მოსწავლეები, სტუდენტები  და სხვა.

მიზანი 11. 2030 წლისთვის დაინტერესებული მხარეების ცნობიერება ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების როლის, მნიშვნელობისა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვის შესახებ გაუმჯობესებულია 2022 წელთან შედარებით. ინდიკატორი 11: 2030 წლისთვის დაინტერესებული მხარეების, მათ შორის, ადგილობრივი მოსახლეობა, სკოლის მოსწავლეები და სტუდენტები, ფერმერები, ბიზნესი და დაცული ტერიტორიების ვიზიტორების ჩართულობა გარემოსდაცვით საგანმანათლებლო აქტივობებში გაზრდილია 10-15%-ით 2022 წელთან შედარებით.
ქმედებები		ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
11.1. მოკლევადიანი და გრძელვადიანი გარემოსდაცვითი განათლების სახელმძღვანელო დოკუმენტის შემუშავება ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებისთვის.		შემუშავებულია გარემოსდაცვითი განათლების სახელმძღვანელო დოკუმენტი ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიებისთვის ყველა სამიზნე ჯგუფის გათვალისწინებით.	გარემოსდაცვითი განათლების სახელმძღვანელო დოკუმენტი.	დონორების მხარდაჭერა. გარე ექსპერტების ჩართვა.
11.2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ძირითად ღირებულებებზე ეკოსაგანამანათლებლო პროგრამების მომზადება  და განხორციელება ცალკეული სამიზნე ჯგუფისათვის.		მომზადებული და დანერგილია მინიმუმ 3 ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამა.	ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამები. შემუშავებული ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელების დამადასტურებელი ანგარიში.	დონორების მხარდაჭერა. გარე ექსპერტების ჩართვა. მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.
11.3. ნორჩ რეინჯერთა პროგრამის მომზადება და განხორციელება.		მომზადებულია „ნორჩი რეინჯერის“ პროგრამა. განხორციელებული აქტივობების რაოდენობა.	„ნორჩი რეინჯერის“ პროგრამა. „ნორჩი რეინჯერის“ ჯგუფ(ებ)ის აქტივობების ამსახველი მასალები (ფოტომასალები, მონაწილეთა სიები და სხვა).	დონორების მხარდაჭერა და ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.
11.4. ეკოტურებისა და ეკობანაკების მოწყობაში სკოლის მოსწავლეებისა და სტუდენტებისთვის ხელის შეწყობა.		დაცულ ტერიტორიაზე ეწყობა წელიწადში მინიმუმ 1 ეკოტური და 1 ეკობანაკი.	განხორციელებული ეკობანაკების და ეკოტურების რაოდენობა. აქტივობების ამსახველი მასალები (ფოტომასალები, მონაწილეთა სიები და სხვა).	დონორების მხარდაჭერა. საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან თანამშრომლობა.
11.5. ადგილობრივი სკოლების ეკოკლუბების მხარდაჭერა.		ერთობლივი აქტივობების რაოდენობა (მინიმუმ 3 აქტივობა წელიწადში).	ადმინისტრაციის კვარტალურ და წლიურ  ანგარიშებში ასახული განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიშები და ფოტომასალა.	დონორების  მხარდაჭერა და ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.
11.6. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის განახლება.		შემუშავებულია ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის განახლების გეგმა. ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურა განახლებულია.	გეგმის დოკუმენტი. ინფრასტრუქტურის არსებობის დამადასტურებელი მასალები (ფოტომასალა)	დონორების მხარდაჭერა.
	11.7. ეკო-საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებისთვის საჭირო მასალების და აღჭურვილობის შეძენა (მაგ.: ბინოკლი, მიკროსკოპი და სხვა)	შეძენილია საჭირო აღჭურვილობა და მასალები.	აღჭურვილობის და მასალების ჩამონათვალი. აღჭურვილობის და მასალების მიღება-ჩაბარების აქტები	დონორის მხარდაჭერა.

მუხლი 54. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა

საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა მიზნად ისახავს, გაზარდოს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ცნობადობა და საზოგადოების ცნობიერება დაცულ ტერიტორიებთან მიმართებით, ასევე, ხელი შეუწყოს დადებითი კომუნიკაციის განვითარებას სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარესთან და საკუთრების განცდის ჩამოყალიბებას ადგილობრივ მოსახლეობაში.

 

მიზანი 12. 2030 წლისთვის ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი და კულტურული ფასეულობები აღიარებულია ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე. ინდიკატორი 12.: 2030 წლისთვის ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი და კულტურული ფასეულობების ცნობადობისთვის ეროვნულ და საერთაშორისო მედია საშუალებებში გამოქვეყნებული მასალების რაოდენობა 10-15%-ით გაზრდილია 2022 წელთან შედარებით.
ქმედებები	ინდიკატორები		ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
12.1. საინ-ფორმაციო, საკომუნიკაციო მასალების (ბუკლეტები, პოსტერები, კალენდრები, ვიდეო-რგოლები, რეკლამები, პრეზენტაციები, რუკები და ა.შ.) მომზადება და გამოქვეყნება,  ცნობიერების ამაღლების სამოქმედო გეგმის მიხედვით (CNF, 2020).	მომზადებული და გავრცელებულია სულ მცირე 5 სახეობის საინფორმაციო/საკომუნიკაციო მასალა.		ბეჭდური მასალა. ვიდეო მასალა.	დონორების მხარდაჭერა. გარე ექსპერტების ჩართვა. პარტნიორებთან თანამშრომლობა.
12.2. სხვადასხვა ღონისძიებებში, ფესტივალებსა და დღესასწაულებში მონაწილეობა.	ადმინისტრაციის ინიციატივით ორგანიზებული ღონისძიებების და დღესასწაულების რაოდენობა. ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში  გამართულ, სხვა უწყებების მიერ ორგანიზებულ, თემატურ ღონისძიებებში მონაწილეობა.		მონაწილეობის ამსახველი მასალები.	დონორების მხარდაჭერა. მუნიციპალიტეტთან თანამშრომლობა.
მიზანი 13. 2030 წლამდე პერიოდში დამყარებულია ახალი და გაუმჯობესებულია უკვე არსებული თანამშრომლობა სამთავრობო უწყებებთან, დონორებთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან. ინდიკატორი 13. 2030 წლისთვის პარტნიორებთან თანამშრომლობა გაუმჯობესებული თანამშრომლობით ერთობლივად განხორციელებული ღონისძიებების, აქტივობებისა და პროექტების რაოდენობა გაზრდილია 50%-ით 2022 წელთან შედარებით.
ქმედებები		ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
13.1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე ზონის განვითარების ხელშეწყობა.		ადმინისტრაციის მონაწილეობით მიმდებარე ზონის განვითარების პროექტების რაოდენობა.	ყოველწლიური ანგარიშები თანამშრომლობის შესახებ. ურთიერთთანამშრომლობის დამადასტურებელი დოკუმენტი.	თანამშრომლობა ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან, მეგობართა ასოციაციასთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და დონორებთან.
13.2. თანამშრომლობისა და ერთობლივი ღონისძიებების ორგანიზების მიზნით რეგულარული შეხვედრების მოწყობა სხვადასხვა დაინტერესებულ სამთავრობო უწყებებთან.		ჩატარებულია სულ მცირე 2 შეხვედრა წელიწადში. დაგეგმილი ერთობლივი ღონისძიებების რაოდენობა.	შედეგები, ასახული ანგარიშებში. ერთობლივი ღონისძიებების ნუსხა.
13.3. თანამშრომლობისა და ერთობლივი ღონისძიებების ორგანიზების მიზნით რეგულარული შეხვედრების მოწყობა სხვადასხვა დაინტერესებულ არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და ბიზნესებთან.		ჩატარებულია სულ მცირე 2 შეხვედრა წელიწადში. დაგეგმილი ერთობლივი ღონისძიებების რაოდენობა.	შედეგები, ასახული ანგარიშებში. ერთობლივი ღონისძიებების ნუსხა.
13.4. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭოს გაძლიერება და ჩართულობის მხარდაჭერა დაცული ტერიტორიების თანამონაწილეობითი მართვის უზრუნველსაყოფად.		სულ მცირე 1 შეხვედრა წელიწადში.	შეხვედრების ოქმები.
მიზანი 14. 2030 წლამდე პერიოდში გაუმჯობესებულია ადგილობრივ მოსახლეობასთან თანამშრომლობა და გაზრდილია მათი ჩართულობა ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მართვაში. ინდიკატორი 14: 2030 წლისთვის, ადგილობრივ მოსახლეობასთან, სათემო ორგანიზაციებთან, სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭოსთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა გაუმჯობესებულია და დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების 70% მიღებულია მათი ჩართულობით.
ქმედებები		ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
14.1. თემთან კომუნიკაციის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება.		შემუშავებულია თემთან კომუნიკაციის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა.	სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი.	დონორების მხარდაჭერა. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან  თანამშრომლობა.
14.2. გაცნობითი და განმარტებითი შეხვედრების ორგანიზება ადგილობრივ მოსახლეობასთან დაცული ტერიტორიების ფუნქციების, დაშვებული და აკრძალული ქმედებების გაცნობის მიზნით.		სულ მცირე 50 შეხვედრა მოსახლეობასთან წლის განმავლობაში.	შეხვედრის ოქმები. მონაწილეთა სია. შეხვედრების ამსახველი ფოტომასალა.	ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.
14.3. რეგულარული შეხვედრების მოწყობა ადგილობრივ თემებთან მიმდინარე სიახლეების, თანამშრომლობის შესაძლებლობების, დაგეგმილი პროექტების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების მიზნით და მათი ჩართვა გადაწყვეტილების მიღების და პროექტების განხორციელების პროცესში.		სულ მცირე 1 შეხვედრა კვარტალში.	შეხვედრის ოქმები. მონაწილეთა სია. შეხვედრების ამსახველი ფოტომასალა.	ადგილობრივ სათემო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა.
14.4.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე მოსახლეობის სოციო-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასება.		ყოველწლიური შეფასების ანგარიში.	სოციო-ეკონომიკური შეფასების კითხვარები. მონიტორინგის ანგარიშის დოკუმენტი.	ადგილობრივ ხელისუფლებასთან თანამშრომლობა.
14.5. მოსახლეობის აღქმის და ცნობიერების ამაღლების კვლევის მიზნით სპეციალური კითხვარის მომზადება და მის საფუძველზე შესაბამისი კვლევების ჩატარება.		მოსახლეობის აღქმის და ცნობიერების ამაღლების კვლევის კითხვარი. კვლევის ანგარიში 3 წელიწადში ერთხელ.	მოსახლეობის აღქმის და ცნობიერების ამაღლების კვლევა.	დონორების მხარდაჭერა.
14.6. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე მოსახლეობასთან კომუნიკაცია და თანამშრომლობა საძოვრებისა და ტყის რესურსების მდგრადი მართვის საკითხებზე.		სულ მცირე ოთხი შეხვედრა ჩატარებულია დაინტერესებულ მხარეებთან (მწყემსებთან, ადგილობრივ მოსახლეობასთან და ა.შ.).	მონაწილეთა სია. შეხვედრების ნუსხა. ანგარიშები შეხვედრების შესახებ. შეხვედრების ამსახველი ფოტომასალა.	ადგილობრივ მუნიციპალიტეტის მერიასთან თანამშრომლობა.

მუხლი 55. ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამა

აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს შექმნას და გააძლიეროს ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ინსტიტუციური საფუძვლები და შესაძლებლობები. პროგრამა, ძირითადად, მიმართულია საკმარისი ფინანსური რესურსების მოზიდვაზე, შესაბამისი ინფრასტრუქტურის განვითარებასა და ადმინისტრაციის თანამშრომლების შესაბამისი უნარ-ჩვევებისა და ცოდნის გაძლიერებაზე, რათა შესაძლებელ იქნას მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების ეფექტიანი განხორციელება.

მიზანი 15. 2030 წლამდე პერიოდში უზრუნველყოფილია საკმარისი და მდგრადი დაფინანსება ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებისთვის. ინდიკატორი 15.: 2030 წლისთვის ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის დაფინანსება გაზრდილია 100%-ით 2022 წელთან შედარებით და უახლოვდება მის ოპტიმალურ ფინანსურ საჭიროებას (2020 წელს CNF-ის ფინანსური საჭიროებების შეფასების შესაბამისად).
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
15.1. მენეჯმენტის გეგმის შესრულებისთვის ყოველწლიური ფინანსური საჭიროებების შეფასება პრიორიტეტების მიხედვით.	ყოველწლიური საოპერაციო გეგმის შემუშავებისას დაფინანსების საჭიროება და ნაკლოვანება განსაზღვრული და დოკუმენტირებულია.	შეფასების ანგარიშები.	დაცული ტერიტორიების შესაბამის სამსახურთან თანამშრომლობით.
15.2. დაფინანსების დამატებითი წყაროების (დონორების მოზიდვისა და შემოსავლების სხვა წყაროების გათვალისწინებით) იდენტიფიცირება მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მიზნით.	ყოველწლიურად განახლებულია პოტენციური დაფინანსების წყაროების ჩამონათვალი. შემუშავებულია პოტენციური დონორებისა და პარტნიორების ნუსხა.	დაფინანსების წყაროების ჩამონათვალი.   დონორებისა და პარტნიორების ნუსხა.	სააგენტოს შესაბამის სამსახურთან თანამშრომლობა.
15.3. ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების მიზნით ადმინისტრაციის საქმიანობასთან დაკავშირებული სხვადასხვა მიმართულების საპროექტო წინანდადებების შემუშავება და წარდგენა დამფინანსებელთან.	სულ მცირე ერთი საპროექტო წინადადება წარდგენილია ყოველ წელს. პროექტების სულ მცირე 20%  დაფინანსებულია.	წარდგენილი და დაფინანსებული  საპროექტო წინადადებების ნუსხა.	სააგენტოსთან, მეგობართა ასოციაციასთან და სხვა პარტნიორებთან თანამშრომლობით.

მიზანი 16. 2030 წლისთვის ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ძირითადი საოპერაციო ინფრასტრუქტურა და ტექნიკური ბაზა გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 16.: 2030 წლისთვის ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას გააჩნია გამართული ადმინისტრაციული შენობა, ვიზიტორთა ცენტრი, სხვა დამხმარე ნაგებობები და ძირითადი საოპერაციო ბაზა (საველე და საოფისე ინვენტარი და აღჭურვილობა).
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
16.1.  ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის საჭიროებების გამოვლენა, შეძენის დაგეგმვა და დაფინანსება საოპერაციო გეგმის ფარგლებში.	საოპერაციო გეგმა და ბიუჯეტი ხელმისაწვდომია.	საოპერაციო გეგმა. შესყიდვების დოკუმენტაცია.	დონორის მხარდაჭერა.
16.2. ადმინისტრაციის ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის რეგულარული შეკეთება და განახლება.	საშუალოდ წლიურად ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის 90% ფუნქციონირებს.	ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის ფუნქციონირების შესახებ ჩანაწერები	CNF-ის მხარდაჭერა.
16.3. ინფრასტ-რუქტურის მოვლა-პატრონობის გეგმის შემუშავება.	შემუშავებულია ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობის გეგმა.	გეგმის დოკუმენტი.	CNF-ის მხარდაჭერა.
16.4. იჯარით და აღნაგობის უფლებით გაცემული ინფრასტრუქტურის განვითრების პროექტების და მათი ექსპლოატაციის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობების შესრულების კონტროლი.	განხორციელებულია მონიტორინგი წელიწადში 2-ჯერ.	მონიტორინგის ანგარიშები.	სააგენტოს შესაბამის სამსახურის სპეციალისტებთან ერთობლივად.
16.5. მაწიმის საჯინიბოს ინფრასტრუქტურის განვითარება და ცხენების სავარჯიშო მოედნის მოწყობა.	განვითარებულია საჯინიბოს ინფრასტრუქტურა. მოწყობილია ცხენების სავარჯიშო მოედანი.	საჯინიბოს განვითარების პროექტი. განვითარებული საჯინიბოს ინფრასტრუქტურა. მოწყობილი ცხენების სავარჯიშო მოედანი.	დონორის მხარდაჭერა.
16.6. დაცულ ტერიტორიებთან მისასვლელი საავტომობილო გზების მოწესრიგების ინიცირება.	ინიციატივები წარდგენილია გადაწყვეტილების მიმღებ პირებთან.	შესაბამისი დოკუმენტები და შეხვედრების ამსახველი ოქმები.	სააგენტოსთან, ადგილობრივ და რეგიონულ ხელისუფლებასთან თანამშრომლობა.
მიზანი 17. 2030 წლამდე პერიოდში ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლების ცოდნა, შესაძლებლობები და უნარ-ჩვევები გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 17.: 2030 წლამდე პერიოდში ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანაშრომელთა 90%-ის კვალიფიკაცია ამაღლებულია (2020 წლის CNF-ის „საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის შესაძლებლობების შეფასების“ დოკუმენტის შესაბამისად).
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
17.1. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის ტრენინგების ჩატარება მენეჯმენტის საკითხებში (ლიდერობა, ეფექტური მართვა, კონფლიქტების მართვა, ეფექტური კომუნიკაცია, პრეზენტაციისა და ინტერპრეტაციის უნარები, საზოგადოებასთან ურთიერთობები, დონორებთან კომუნიკაცია, პროექტების წერა და ფონდების მოძიება, ბუღალტერია და ფინანსების მართვა).	სულ მცირე ერთი 2-დღიანი ტრენინგი 5 მონაწილისთვის ტარდება ყოველწლიურად.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორების მხარდაჭერა.
17.2. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაბამისი პერსონალისათვის ტრენინგების ჩატარება კომპიუტერულ პროგრამებში (GIS, MS Word, Excel, Access, Power point, Tripple I და ა.შ.).	სულ მცირე ერთი 5-დღიანი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ, თანამშრომლების მინიმუმ 80%-თვის.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორების მხარდაჭერა.
17.3. რეინჯერების ტრენინგი ცხენების მოვლა-პატრონობის და ცხენოსნობის საფუძვლებში.	სულ მცირე 5-დღიანი ტრენინგი ტარდება ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ, ყველა რეინჯერისთვის.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორების მხარდაჭერა.
17.4. ადმინისტრაციის ავტომანქანებით მოსარგებლე თანამშრომლების ტრენინგი მანქანების მოვლა-პატრონობაში და რთულ საგზაო პირობებში ექსპლუატაციაში.	სულ მცირე 4-დღიანი ტრენინგი ყოველ 5 წელიწადში ერთხელ პასუხისმგებელი პირისთვის.	ჩატარებული ტრენინგების მასალები და ანგარიშები  (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა).	დონორების მხარდაჭერა.
17.5. შესაძლებლობების გაძლიერებისთვის აუცილებელი საჭიროებების შეფასება და პრიორიტეტების გამოვლენა ყოველი საოპერაციო გეგმის ციკლში.	შესაძლებლობების გაძლიერების საჭიროებების ნუსხა ხელმისაწვდომია.	შესაძლებლობების გაძლიერების შეფასების ანგარიში.	გარე ექსპერტების ჩართვა.

თავი VII. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი

მუხლი 56. ინდიკატორები და მათი შერჩევის საფუძველი

მენეჯმენტის გეგმის პროგრამის მიზნები, ქმედებები და მათთან შესაბამისობაში არსებული ინდიკატორები აღწერილია მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში. მიზნების და ქმედებების ინდიკატორები შემუშავებულია მათი გაზომვადობის პრინციპით (კონკრეტული, გაზომვადი, რეალისტური, მიღწევადი და დროში დაკონკრეტებული)

მუხლი 57. მენეჯმენტის გეგმის მიზნების და ქმედებების შესრულების პროგრესის მონიტორინგი

მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის მიზანია მართვის ადაპტიური მიდგომის დანერგვა და განხორციელება. მენეჯმენტის გეგმის მუდმივი მონიტორინგი და მისი ანალიზი საჭირო ცვლილებების განხორციელების და მათი ადაპტაციის შესაძლებლობას იძლევა.

მუხლი 58. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის პროცედურები და ეტაპები

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგს ახორციელებს ეტაპობრივად:

ა) ყოველწლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ბოლოსთვის ადმინისტრაცია მოამზადებს განხორციელებული ქმედებებისა და ღონისძიებების ანგარიშს მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში განსაზღვრულ და დაგეგმილ ქმედებებსა და ღონისძიებებთან მიმართებით. აღნიშნული ანგარიში წარმოადგენს 3-წლიანი საოპერაციო გეგმის განხილვა-განახლების საფუძველს, რომელიც, თავის მხრივ, წლიური ბიუჯეტის განსაზღვრისა და წარდგენის საფუძველია;

ბ) მენეჯმენტის ეფექტურობის 4-წლიანი ინტერვალით მონიტორინგი: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-4 წლის ბოლოს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის შეფასებას. ადმინისტრაცია შეძლებს, ზუსტად შეაფასოს მართვის ეფექტურობის პროგრესი და მიღებული გამოცდილების გათვალისწინებით მოახდინოს მენეჯმენტის გეგმის ქმედებების და ღონისძიებების ადაპტირება;

გ) საბოლოო შეფასება: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის დეტალურ შეფასებას. ადმინისტრაცია შესაბამისი ექსპერტიზის და შესაბამისი ორგანიზაციების ჩართულობით მოახდენს განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვას. განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვის შედეგები წარმოადგენს ახალი, მომდევნო 9-წლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების საფუძველს.

მუხლი 59. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის გეგმა

#	ქმედება	დროის პერიოდი	პასუხისმგებელი
1	მონიტორინგის გეგმის და ფორმატის შემუშავება და შეთანხმება.	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან პირველი წლის ბოლოს.	ადმინისტრაცია/ სააგენტო.
2	ყოველწლიური მონიტორინგის განხორციელება.	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მომდევნო წლის I კვარტალში (ყოველწლიურად).	ადმინისტრაცია.
3	შუალედური მონიტორინგის განხორციელება და სტრატეგიული მიზნების გადახედვა საჭიროებისამებრ.	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მეოთხე წლის ბოლოს.	ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორები, პარტნიორები.
4	საბოლოო შეფასება.	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-8 წლის ბოლოს/მე-9 წლის დასაწყისში.	ადმინისტრაცია.
5	მენეჯმენტის გეგმის განახლება.	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წლის II-IV კვარტალში.	ადმინისტრაცია,  სააგენტო, დონორები, პარტნიორები.

მუხლი 60.  მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის ღონისძიებები

ადაპტური მენეჯმენტის მისაღწევად, ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მენეჯმენტის მონიტორინგის პარალელურად ახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის რეგულარულ რევიზიას, სამწლიან საოპერაციო გეგმებსა და ყოველწლიურ სამუშაო გეგმებში ქმედებების პრიორიტეტიზაციისა და განახლების გზით.

საჭიროა თითოეული ინდიკატორის მონიტორინგი გრაფიკის მიხედვით (ყოველწლიურად, ან სხვა, როგორც წესი უფრო ხანგრძლივი დროის ინტერვალით) და ყველა ქმედების შეფასება. შედეგები გათვალისწინებული უნდა იყოს საოპერაციო და ყოველწლიური გეგმის ფორმულირებისას ისევე, როგორც მენეჯმენტის გეგმის გადამოწმებისას ცხრა წლის შემდეგ. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი და შეფასება წარმოადგენს სხვადასხვა ღონისძიებების (საშუალებების) კომბინაციას. 

ა) ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისა და სააგენტოს მიერ მომზადებული სამწლიანი ოპერაციული და წლიური სამუშაო გეგმები განსაზღვრავენ თითოეულ ქმედებაში მისაღწევ შედეგებს. თითოეული საქმიანობის ქვეშ მიღწეული შედეგების მონიტორინგი ჩატარდება შესაბამისი ინდიკატორის ოქმის მიხედვით (წლიური, ან უფრო დიდი ინტერვალით). შედეგები შეჯამდება შეფასების ანგარიშში, რომელიც გამოყენებული იქნება მომავალი საოპერაციო გეგმის, ან წლიური სამუშაო გეგმის შემუშავებისა და განხორციელების დროს;

ბ) საოპერაციო და წლიური სამუშაო გეგმები განსაზღვრავენ განხორციელების ვალდებულებებს და მის მონიტორინგს/დოკუმენტირებას. საოპერაციო და წლიური სამუშაო დაგეგმვისას ხდება მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების მოდიფიკაციებისთვის კონკრეტული რეკომენდაციების შემუშავება. ეს რეკომენდაციები დოკუმენტირებულია მომავალი წლიური სამოქმედო გეგმის შემუშავებამდე, რათა მომავალი წლის ყველა დაგეგმილი საქმიანობა ადაპტირებული იყოს გასული წლის გამოცდილების, ახალი გარემოებების, ან ახალი ინფორმაციის შესაბამისად.

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მთავარი მონიტორინგის სისტემა შეიძლება შეივსოს ზოგად შეფასებაზე დაფუძნებული მენეჯმენტის ეფექტურობის შეფასების ინსტრუმენტის – "მენეჯმენტის ეფექტურობის მონიტორინგის ინსტრუმენტი“ –  გამოყენებით. აღნიშნული ინსტრუმენტი აქტიურად გამოიყენება მთელ მსოფლიოში, დაცული ტერიტორიების მართვის ეფექტურობის გაზრდაში მიღწეული პროგრესის მონიტორინგისათვის. ეს მექანიზმი საშუალებას იძლევა დროულად მოხდეს შესაბამისი ინფორმაციის შეგროვება და მიღწეული პროგრესის შეფასება. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია აღნიშნულ შეფასებას ჩაატარებს ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ (საოპერაციო გეგმის შემუშავებამდე, ან მენეჯმენტის გეგმის რევიზიამდე). 

თავი VIII. დანართები

დანართი 1.  ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა;

დანართი 2.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა რეგიონულ ჭრილში;

დანართი 3.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების კატეგორიები;

დანართი 4.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების საზღვრები და ტყით დაფარული ტერიტორიები;

დანართი 5.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ნიადაგები;

დანართი 6.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ჰიდროლოგიური ქსელი;

დანართი 7.   ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული საძოვრები;

დანართი 8. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ბერნის კონვენციით დაცული ჰაბიტატები;

დანართი 9.  ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ინფრასტრუქტურა;

დანართი 10.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები ტრანსსასაზღვრო კონტექსტში;

დანართი 11. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ფლორის სახეობები;

დანართი 12. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული სოკოები;

დანართი 13. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ფაუნის სახეობები;

დანართი14. საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობები;

დანართ 15. ენდემური სახეობები;

დანართ 16. ბერნის კონვენციის მე-6 რეზოლუციის სახეობები.

 

დანართი 1.  ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა

დანართი 2.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა რეგიონულ ჭრილში

დანართი 3.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების კატეგორიები

დანართი 4.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების საზღვრები და ტყით დაფარული ტერიტორიები

დანართი 5.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ნიადაგები

დანართი 6.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ჰიდროლოგიური ქსელი

დანართი 7.   ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული საძოვრები

დანართი 8.   ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ბერნის კონვენციით დაცული ჰაბიტატები

დანართი 9.  ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ინფრასტრუქტურა

დანართი 10.   ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები ტრანსსასაზღვრო კონტექსტში

დანართი 11. ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიების ფლორის სახეობები

N	ლათინური სახელწოდება	ქართული სახელწოდება	სტატუსი კავკასიის ენდემებით	IUCN-ის სტატუსი	საქართველოს წითელი ნუსხა
1	Acalypha australis L.
2	Acer campestre L.	მინდვრის ნეკერჩხალი		LC
3	Acer laetum C.A.Mey.	ქორაფი		LC
4	Acer platanoides L.	ლეკა		LC
5	Acer pseudoplatanus L.	მთის ბოკვი		LC
6	Acer trautvetteri Medw.	მაღალმთის ბოკვი
7	Acer velutium Boiss.	ბოკვი
8	Achillea biserata Bieb.	ტყის ფარსმანდუკი
9	Achillea filipendulina Lam.	ფარსმანდუკი	LC
10	Achillea micrantha Willd.	ფარსმანდუკი
11	Achillea millefolium L.	ფარსმანდუკი		LC
12	Achillea ptarmicifolia (Will.) Rupr. ex Heimerl.	ფარსმანდუკი
13	Achillea setacea Waldst. et Kit.	ფარსმანდუკი		NT
14	Aconitum nasutum Fisch. ex Reichenb. *	ეშმაკის ქოში	NE
15	Aconitum orientale Mill.	ტილჭირი	DD
16	Aconitum pubiceps (Rupr.) Trautv.	დეზურა	DD
17	Aegonychon purpureo-coeroleum (L.) Holub
18	Aetheopappus pulcherrimus (Willd.) Cass.	ოქროქუდა
19	Agasillis latifolia (Bieb.) Boiss. *	დუცი	LC
20	Agrimonia eupatoria L.	ბირკავა		LC
21	Agrostema githago L.	ჭიოტა
22	Agrostis gigantea Roth	გიგანტური ნამიკრეფია
23	Agrostis planifolia C. Koch	ნამიკრეფია
24	Agrostis tenuis Sibth.	ჩვეულებრივი ნამიკრეფია
25	Ailanthus altissima (Mill.) Swingle	ხემყრალა		EN
26	Ajuga genevensis L.	პირწმინდა
27	Ajuga orientalis L.	აღმოსავლური პირწმინდა
28	Ajuga reptans L.	პირწმინდა
29	Alcea rugosa Alef.	ტუხტი	NE
30	Alchemilla chlorosericea (Bus.) Juz. *	მარმუჭი	LC
31	Alchemilla debilis Juz. *	მარმუჭი	DD
32	Alchemilla erythropoda Juz.	მარმუჭი	NE
33	Alchemilla retinervis Bus.	მარმუჭი
34	Alchemilla sericata Reichenb. ex Bus.	მარმუჭი	NE
35	Alchemilla sericea Willd.	მარმუჭი
36	Alchemilla stellulata Juz. *	მარმუჭი
37	Alisma plantago-aquatica L.	წყლის მრავალძარღვა		LC
38	Alliaria petiolata (Bieb.) Cavara et Grande	ნივრის დედა
39	Allium erubescens C. Koch			DD
40	Allium kunthianum Vved.	კლდის ხახვი	NE
41	Allium szovitsii Regel		NE
42	Allium ursinum L.	ღანძილი		LC
43	Allium victorialis L.	მთის ღანძილი		LC
44	Allium waldsteinii G. Don fil.
45	Alnus barbata C. A. Mey.	ჩვეულებრივი მურყანი	NE	DD
46	Alnus incana (L.) Moench	ნაცარა მურყანი	NE	LC
47	Alopecurus dasyanthus Trautv. *
48	Alopecurus glacialis C. Koch	მყინვარის მელაკუდა
49	Alopecurus myosuroides Huds.	ვენახის მელაკუდა
50	Althaea armeniaca Ten.	ხომეჭი
51	Althaea cannabina L.	ტუხტი
52	Amaranthus hybridus L.	ჯიჯლაყა
53	Ambrosia artemisifolia L. #	ავშნისფოთოლა ამბროზია
54	Anacamptis pyramidalis (L.) Rich.			LC
55	Anagallis arvensis L.	საპონელა
56	Anagallis foemina Mill.	საპონელა
57	Anchusa italica Retz.	პატარძალა
58	Anemone caucasica Willd. ex Rupr. *	ფრინტა
59	Anemone fasciculata L.	ფრინტა	NE
60	Anemone ranunculoides L.	ფრინტა
61	Anemone speciosa Adam ex G. Pritz. *	ფრინტა	NE
62	Angelica tatianae Bordz. *	ანგელოზა	NE
63	Anisantha sterilis (L.) Nevski
64	Antennaria caucasica Boriss.	ბუსუსტანა
65	Anthemis altissima L.
66	Anthemis cotula L.
67	Anthemis dumetorum D. Sosn.
68	Anthemis melanoloma Trautv.		NE
69	Anthemis rigescens Willd.
70	Anthemis sosnovsciana Fed.		NE
71	Anthoxanthum odoratum L.	ყვითელთავა
72	Anthriscus nemorosa (Bieb.) Spreng.	ჭყიმი
73	Anthylis variegata Boiss.	კურდღლის ბალახი	NE
74	Aquilegia caucasica Bieb. *	წყალიკრეფია	NE
75	Arabidopsis thaliana (L.) Heynh.
76	Arabis auriculata Lam.	არაბულა
77	Arabis hirsuta (L.) Scop.			DD
78	Arctium lappa L.	ოროვანდი
79	Arctium transcaucasicum Sosn.*		NE
80	Arenaria lychnidea Bieb.		LC
81	Arenaria serpyllifolia L.
82	Argyrolobium biebersteinii P. W. Ball
83	Aristolochia iberica Fisch. et Mey. ex Boiss.	ძირმწარა	NE
84	Arnebia pulchra (Willd. ex Roem et Schult.) J. R. Edmondson		NE
85	Artemisia annua L.	უჯანგარი
86	Artemisia vulgaris L.	მამულა
87	Arum orientale Bieb.	ნიუკა
88	Aruncus vulgaris Rafin.	მეკენძალა
89	Asparagus officinalis L.	ბაღის სატაცური		LC
90	Asperula caucasica Pobed.		NE
91	Asperula humifusa (Bieb.) Bess.	ფხუწა
92	Asperula odorata L.	ტყის ჩიტისთვალა
93	Asplenium adiantum-nigrum L.
94	Asplenium pseudolanceolatum Fom.
95	Asplenium ruta-muraria L.	უჭურველი	NE
96	Asplenium septentrionale (L.) Hoffm.
97	Asplenium trichomanes L.	მამასწარა
98	Asplenium viride Huds.
99	Aster alpinus L.
100	Aster amelloides Bess.
101	Astragalus brachycarpus Bieb.
102	Astragalus fragrans Willd.
103	Astragalus glycyphyllos L.
104	Astragalus oreades C. A. Mey.		NE
105	Astrantia maxima Pall.	ვარსკვლავა	NE
106	Asyneuma campanuloides (Bieb. ex Sims) Bornm.		NE
107	Athyrium distentifolium Tausch ex Opiz		NE
108	Athyrium filix-femina (L.) Roth
109	Atropa caucasica Kreyer	შმაგა
110	Avena persica Steud.	შხრია
111	Barbarea vulgaris R. Br.			DD
112	Barkhausia marschallii C. A. Mey.
113	Barkhausia rhoeadifolia (Bieb.) Reichenb.
114	Batrachium divaricatum (Schrank) Schur
115	Batrachium rionii (Lagger) Nym.
116	Batrachium trichophyllum (Chaik) Bosche
117	Bellis perennis L.	ზიზილა
118	Berberis vulgaris L.	ჩვეულებრივი კოწახური
119	Betonica macrantha C. Koch	ბარისპირა
120	Betula litwinowii Doluch.	ლიტვინოვის არყი
121	Betula pendula Roth	მეჭეჭიანი არყი		EN
122	Blysmus compressus (L.) Panz. ex Link			LC
123	Bolboschoemus maritimus (L.) Palla	ლელქაში
124	Botriochloa ischaemum (L.) Keng	ურო
125	Brachypodium pinnatum (L.) Beauv.
126	Brachypodium sylvaticum (Huds.) Beauv.	ბერსელა
127	Brassica campestris L.	შალგი
128	Brisa elatior Sibth. et Smith	ცახცახა
129	Bromopsis benekenii (Lange) Holub
130	Bromopsis variegata (Bieb.) Holub
131	Bromus commutatus Schrad.
132	Bromus scoparius L.
133	Brunnera macrophylla (Adam) Johnst.	ციურა
134	Bupleurum polyphyllum Ledeb.
135	Bupleurum rotundifolium L.	ქვაპურა
136	Calamagrostis arundinacea (L.) Roth	ბრაძამი
137	Calamagrostis epigeios (L.) Roth	ქასრა
138	Calamagrostis pseudophragmites (Hall. fil.) Koeler			LC
139	Caltha palustris L.	დიდბაია		LC
140	Caltha polypetala Hochst.	დიდბაია
141	Calystegia silvatica (Kit.) Griseb.
142	Campanula alliariifolia Willd.	ბუსკანტურა
143	Campanula andina Rupr. *
144	Campanula argunensis Rupr. *		NE
145	Campanula biebersteiniana Schult. *		NE
146	Campanula bonoiensis L.
147	Campanula Charadzeae Grossh.		NE
148	Campanula collina Bieb. *		NE
149	Campanula doluchanovii Charadze ***		DD
150	Campanula grossheimii Charadze *		DD
151	Campanula hohenackeri Fisch. et Mey.		NE
152	Campanula kolenatiana C. A. Mey. ex Rupr.*		NE
153	Campanula latifolia L.	ალოშა
154	Campanula petrophila Rupr. *		NE
155	Campanula rapunculoides L.	მაჩიტა
156	Campanula trautvetteri Grossh. ex Fed.
157	Canabis ruderalis Janisch.	ველური კანაბი
158	Capsella bursa-pastoris (L.) Medik.	წიწმატურა
159	Cardamine hirsuta L.	ტყის წიწმატი
160	Cardamine impatiens L.
161	Cardamine pectinata Pall. ex DC.
162	Cardamine seidlitziana Albov
163	Cardamine uliginosa Bieb.			LC
164	Carduus adpressus C. A. Mey. *
165	Carduus crispus L.
166	Cerex bordziliwskii V. Krecz.
167	Carex capillaris L.
168	Carex capitellata Boiss. et Bal.		NE
169	Carex caucasica Stev.	კავკასიური ისლი
170	Carex cinerea Poll.
171	Carex cuspidata Host			LC
172	Carex dacica Heuff.
173	Carex depauperata Curt. ex With.
174	Carex digitata L.
175	Carex divulsa Stokes
176	Carex grioletii Roem. ex Schkuhr
177	Carex huetiana Boiss.
178	Carex inflata Huds.
179	Carex kotschyana Boiss. et Hohen.
180	Carex leporina L.
181	Carex medwedewii Leskov	მედვედევის ისლი
182	Carex meinshauseniana V. Krecz. *
183	Carex melanostachya Bieb. ex Willd.
184	Carex michelii Host
185	Carex microglochin Wahlenb.			LC
186	Carex micropodioides V. Krecz.		DD
187	Carex mingrelica Kük. *		LC
188	Carex muricata L.
189	Carex oreophila C. A. Mey.
190	Carex pallescens L.
191	Carex pendula Huds.	ელუსამელა
192	Carex polyphylla Kar. et Kir.
193	Carex remota L.			LC
194	Carex silvatica Huds.		NE
195	Carex strigosa Huds.
196	Carex tristis Bieb.
197	Carex vesicaria L.			LC
198	Carex meinshauseniana
199	Carlina vulgaris L.	ნატისჯაგა
200	Carpesium abrotanoides L.	ოჩოპენტრე
201	Carpesium cernuum L.
202	Carpinus caucasica Grossh.	კავკასიური რცხილა
203	Carpinus orientalis Mill.	ჯაგრცხილა
204	Carum carvi L.	კვლიავი
205	Carum caucasicum (Bieb.) Boiss.	კავკასიური კვლიავი
206	Castanea sativa Mill.	წაბლი		LC	VU
207	Catabrosella variegata (Boiss.) Tzvel.		NE
208	Celtis caucasica Willd.	აკაკი კავკასიური		LC
209	Centaurea abbreviata (C. Koch) Hand.-Marr.
210	Centaurea bella Trautv.		NE
211	Centaurea cheiranthifolia Willd.		NE
212	Centaurea fischeri Schlecht.
213	Centaurea iberica Trev. ex Spreng.	ნარცეცხლა
214	Centaurea salicifolia Bieb.	თელი ღიღილო
215	Centaurium erythraea Rafn			LC
216	Cephalanthera damasonium (Mill.) Druce			LC
217	Cephalanthera longifolia (L.) Fritsch			LC
218	Cephalanthera rubra (L.) Rich.			LC
219	Cephalaria gigantea (Ledeb.) Bobr. *	სკიპალო	NE
220	Cerastium cerastoides (L.) Britt.
221	Cerastium glomeratum Thuill.
222	Cerastium hemschinicum Schischk.		DD
223	Cerastium holosteoides Fries
224	Cerastium multiflorum C. A. Mey. *		NT
225	Cerastium polymorphum Rupr. *
226	Cerastium purpurascens Adam
227	Cerastium salatavicum Rupr. *		DD
228	Cerasus silvestris (Kirschl.) Gars.	ბალამწარა
229	Ceterach officinarum Willd.			LC
230	Chaerophyllum angelicifolium Bieb.	თხაწართხალა
231	Chaerophyllum aureum L.	ყინტორა
232	Chaerophyllum bulbosum L.	ღიმი
233	Chaerophyllum caucasicum (Fisch.) Scischk.	ღიმი
234	Chaerophyllum roseum Bieb.*		NE
235	Chamaesciadium acaule (Bieb.) Boiss.	ცხვრის კვლიავი
236	Chamerion angustifolium (L.) Holub
237	Chamerion dodonaei (Vill.) Holub
238	Chelidonium majus L.	ქრისტესისხლა		LC
239	Chenopodium album L. #	ნაცარქათამა
240	Chenopodium botrys L.
241	Chenopodium polyspermum L.
242	Cicerbita deltoidea (Bieb.) Beauverd		NE
243	Cicerbita macrophylla (Willd.) Wallr.		NE	DD
244	Cicerbita petiolata (C. Koch) Gagnidze		DD
245	Cicerbita pontica (Boiss.) Grossh.	დათვიმხალა
246	Cicerbita prenanthoides (Bieb.) Beauverd		NE
247	Cicerbita racemosa (Willd.) Beauverd		NE
248	Cichorium intybus L.	ვარდკაჭაჭა		LC
249	Circaea lutetiana L.	თეთრძირა
250	Cirsium brevipapposum Tscherneva
251	Cirsium buschianum Kharadze		LC
252	Cirsium ciliatum (Murr.) Moench		NE
253	Cirsium incanum (S. G. Gmel.) Fisch.	თეთრი ნარი
254	Cirsium ketzkhovelii Charadze *		DD
255	Cirsium obvallatum (Bieb.) Fisch.		NE
256	Cirsium osseticum (Adam) Petrak *
257	Cirsium pugnax Sommier & Levier		LC	LC
258	Cirsium rhizocephalum C. A. Mey.
259	Cirsium simplex C. A. Mey. *		NE
260	Cirsium tomentosum C. A. Mey.
261	Clematis vitalba L.	კატაბარდა
262	Clinopodium umbrosum (Bieb.) C. Koch
263	Clinopodium vulgare L.	მოპიტნაო
264	Coeloglossum viride (L.) Hartm.			LC
265	Colchicum speciosum Stev.	უცუნა
266	Colpodium versicolor (Stev.) Schmallh.
267	Convolvulus cantabrica L.
268	Cornus mas L.	შინდი		LC
269	Coronaria coriacea (Moench) Schischk. et Gorschk.
270	Coronilla varia L.	ყვავისფრჩხილა		LC
271	Corydalis alpestris C. A. Mey.		NE
272	Corydalis angustifolia (Bieb.) DC.
273	Corydalis caucasica DC.
274	Corydalis conorhiza Ledeb.		NE
275	Corydalis marschalliana Pers.
276	Corylus avellana L.	ჩვეულებრივი თხილი		LC
277	Corylus iberica Wittm. ex Kem.-Nath. * ##	დათვისთხილა	DD
278	Corylus kachetica Kem.-Nath. *
279	Cotinus coggygria Scop.	თრიმლი		LC
280	Cotoneaster integerrimus Medik.
281	Crataegus curvisepala Lindm.
282	Crataegus microphylla C. Koch	წითელი კუნელი
283	Crataegus pentagyna Waldst. et Kit.	შავი კუნელი		DD
284	Crepis sonchifolia (Bieb.) C. A. Mey. *		NE
285	Crocus speciosus Bieb.	სოსანი ზაფრანი
286	Cryptogramma crispa (L.) R. Br. ex Hook.
287	Cucubalus baccifer L.	ფშნის ენდრო
288	Cuscuta epythymum (L.) L.	სამყურას აბრეშუმა
289	Cuscuta europaea L.	ევროპული აბრეშუმა
290	Cyclamen vernum Sweet		NE
291	Cydonia oblonga Mill.	კომში და ბია
292	Cynodon dactylon (L.) Pers.
293	Cynoglossum creticum Mill.
294	Cynoglossum imeretinum Kusn.	ოსერო		VU
295	Cynoglossum officinale L.	ძაღლის ენა
296	Cynosurus echinatus L.	თავქოჩორა
297	Cyperus longus L.	თავნასკვა-ჩალა		LC
298	Cystopteris fragilis (L.) Bernh.
299	Cystopteris regia (L.) Desv.
300	Dactylis glomerata L.	სათითურა
301	Dactylorhisa euxina (Nevski) Czer.		NT
302	Dactylorhisa flavescens (C. Koch) Holub
303	Dactylorhisa majalis (Reichenb.) P. F. Hunt et Summerhayes
304	Dactylorhisa triphylla (C. Koch) Czer. *
305	Daphne glomerata Lam.	წიბა	LC
306	Daphne mezereum L.	მაჯაღვერი
307	Dattica cannabina L.
308	Datura stramonium L.	ლემა
309	Daucus carota L.	ფერისცვალა		LC
310	Delphinium fedorovii
311	Delphinium fedorovii Dimitrova *		NE
312	Delphinium schmalhausenii Albov		NE
313	Delphinium speciosum
314	Delphinium speciosum Bieb. *		NE
315	Dentaria bulbifera L.
316	Dentaria quinquefolia Bieb.
317	Deschampsia caespitosa (L.) Beauv.	მახრჩობელა	NE
318	Dianthus caucaseus
319	Dianthus caucaseus Smith *		LC
320	Dianthus cretaceus Adam
321	Dichrocephala intergifolia (L. fil.) O. Kuntze
322	Dicotyledones
323	Dictamnus caucasicus (Fisch. ex DC.) Grossh.	იფნურა	DD
324	Digitalis ferruginea L.		NE
325	Digitalis nervosa Steud. et Hochst.
326	Digitaria sanguinalis (L.) Scop.	მწყერფეხა		LC
327	Diospyros lotus L. ##	ჩვეულებრვი ხურმა		LC
328	Dipsacus laciniatus L.	გოქშო
329	Dipsacus pilosus L.
330	Dolichorrhiza caucasica (Bieb.) Galuschko *		NE
331	Doronicum macrophyllum Fisch. ex Hornem.		NE
332	Dorycnium graecum (L.) Ser.	ხუთყურა
333	Dorycnium herbaceum Vill.
334	Draba bryoides DC. *		NE
335	Draba hispida Willd.		NE
336	Draba incompta
337	Draba incompta Stev. *		DD
338	Draba nemorosa L.
339	Draba siliquosa Bieb.		NE
340	Draba supranivalis
341	Draba supranivalis Rupr. *		LC
342	Dryopteris austriaca (Jacq.) wainar ex Schinz et Thell.
343	Dryopteris carthusiana (Vill.) H. P. Fuchs
344	Dryopteris creades Fomin
345	Dryopteris filix-mas (L.) Schott	მთის ჩადუნა
346	Dryopteris pseudomas (Wollaston) Holub et Pouzar
347	Echinochloa crusgalli (L.) Beauv.	ბურჩხა		LC
348	Echium maculatum L.
349	Eleusine indica (L.) Gaerth. *
350	Eleutherospermum cicutarium (Bieb.) Boiss.
351	Elymus caninus (L.) L.*
352	Elymus caucasicus (C. Koch) Tzvel.
353	Empetrum androgynum V. Vassil.		NE
354	Epilobium anagallidifolium Lam.
355	Epilobium gemmascens C. A. Mey.
356	Epilobium hirsutum L.
357	Epilobium montanum L.
358	Epilobium parviflorum Schreb.			LC
359	Epilobium prionophyllum Hauskn.
360	Epipactis helleborine (L.) Crantz			LC
361	Epipactis palustris (L.) Crantz			LC
362	Epipogium aphyllum (F. W. schmidt) Sw.
363	Epipogon epipogium (L.) Karst.
364	Equisetum palustre L.			LC
365	Equisetum telmateia Ehrn.			LC
366	Erigeron alpinus L.
367	Erigeron annuus (L.) Pers. #
368	Erigeron canadensis L. #	ცხენისკუდა
369	Erigeron caucasicus Stev. *
370	Erigeron orientalis Boiss.
371	Erigeron uniflorus L.
372	Erigeron venustus Botsch. *
373	Eriophorum vaginatum L.			LC
374	Erodium ciconium (L.) L’Her.
375	Erodium cicutarium (L.) L’Her.	სავარცხელა
376	Erysimum aureum Bieb. *
377	Erysimum cuspidatum (bieb.) DC.
378	Euonimus latifolia (L.) Will.
379	Euonimus verrucosa Scop.
380	Eupatorium cannabinum L.	ვარდკანაფა
381	Euphorbia condylocarpa Bieb.
382	Euphorbia glaberrima C. Koch *		NE
383	Euphorbia helioscopia L.
384	Euphorbia macroceras Fisch. et Mey. *		NE
385	Euphorbia maculata L. #
386	Euphorbia nutans Lag. #
387	Euphorbia squamosa Willd.
388	Euphorbia stricta L.
389	Euphrasia caucasica Juz. *		NE
390	Euphrasia hirtella Jord. ex Reut.
391	Euphrasia pectinata Ten.
392	Euphrasia petiolaris Wettst.		NE
393	Fagus orientalis Lipeky	აღმოსავლური წიფელი		LC
394	Falcaria vulgaris Bernh.	კოფრჩხილა
395	Festuca arundinacea Schreb.
396	Festuca drymeja Mert. et Koch
397	Festuca gigantea (L.) Vill.	წბილა
398	Festuca ovina L. s. l.	ცხვრის წივანა		LC
399	Festuca pratensis Huds.	მდელოს წივანა
400	Festuca rubra L. s. l.	წითელი წივანა		LC
401	Festuca rupicola Heuff. s. l.
402	Festuca supina Schur
403	Festuca woronowii Hack.		NE
404	Ficaria calthifolia Reichenb.
405	Ficus carica L.	ლეღვი		LC
406	Filipendula vulgaris Moench			LC
407	Fragaria vesca L.	მარწყვი
408	Fragaria viridis Duch.	ბაღის მარწყვი
409	Frangula alnus Mill.	ხეჭრელი		LC
410	Fraxinus excelsior L.	იფანი	NE	NT
411	Fritillaria latifolia
412	Fritillaria latifolia Willd. *		NE
413	Fritillaria lutea
414	Fritillaria lutea Mill. *	ყვითელი ღვინა
415	Froriepia subpinata (Ledeb.) Baill.
416	Fumaria schleicheri Soy.-Willem.
417	Gadellia lactiflora (Bieb.) Schulkina		NE
418	Gagea alexeenkoana
419	Gagea alexeenkoana Miscz. *
420	Gagea anisanthos C. Koch
421	Gagea commutata			DD
422	Gagea commutata C. Koch *		NE
423	Gagea glacialis C. Koch
424	Gagea lutea (L.) Ker.-Gawl.			LC
425	Galamintha nepeta (L.) Savi
426	Galanthus caucasicus
427	Galanthus caucasicus (Baker) Grossh.		NE
428	Galanthus ketzkhovelii
429	Galanthus ketzkhovelii Kem.-Nath. *		DD
430	Galanthus lagodechianus Kem.-Nath. *		NE
431	Galanthus lagodechianus
432	Galatella dracunculoides (Lam.) Nees	შემოდგომის წინწკალა
433	Galega orientalis Lam.	ხბოშუბლა	NE
434	Galinsoga parviflora Cav. #
435	Galium articulatum Lam.
436	Galium aureum Vis.
437	Galium cruciata (L.) Scop.
438	Galium erectum Huds.
439	Galium molugo L.
440	Galium rotundifolium L.
441	Galium verum L.	მინდვრისნემსა
442	Gentiana angulosa
443	Gentiana angulosa Bieb. *		NE
444	Gentiana blepharophora Bordz.
445	Gentiana caucasica
446	Gentiana caucasica Bieb. *
447	Gentiana cruciata L.
448	Gentiana djimilensis C.Koch
449	Gentiana gelida Bieb.
450	Gentiana lagodechiana
451	Gentiana lagodechiana (Kusn.) Grossh. *		NE
452	Gentiana schistocalyx (C. Koch) C. Koch
453	Gentiana septemfida Pall.
454	Geranium columbinum L.	ქათმისკუჭა
455	Geranium dissectum L.
456	Geranium divaricatum Ehrh.
457	Geranium gymnocaulon DC.		NE
458	Geranium ibericum Cav.	ქართული ნემსიწვერა	NE
459	Geranium lucidum L.
460	Geranium molle L.	ქათმისკუჭა
461	Geum urbanum L.	ნიგვზისძირა
462	Gladiolus italicus Mill.			LC
463	Glechoma hederacea L.	ოშოშა		LC
464	Gleditsia triacanthos L.	გლედიჩია		LC
465	Glyceria plicata (Fries) Fries			LC
466	Gnaphalium caucasicum Somm. et Levier *
467	Gnaphalium silvaticum L.
468	Gnaphalium supinum L.
469	Gnaphalium caucasicum
470	Gymnadenia conopsea (L.) R. Br.			DD
471	Gymnocarpium dryopteris (L.) Newm.			LC
472	Gymnosperium smirnovii
473	Gymnospermium smirnovii (Trautv.) Takht. *** ##		EN B1ab(ii,iii,v)+2ab(ii,iii,v)
474	Gypsophila elegans Bieb.	წინწკალა
475	Gypsophila tenuifolia Bieb.		NE
476	Hedera helix L.	ჩვეულებრივი სურო
477	Hedera pastuchowii Woronow ##		NE
478	Helichrysum plinthocalyx (C. Koch) sosn. *
479	Helictotrichon hookeri (Schribn.) Henr.
480	Helictotrichon pubescens (Huds.) Pilg.
481	Helleborus caucasicus	ხარისძირა	DD
482	Heracleum asperum	შუპყა
483	Heracleum asperum (Hoffm.) Bieb. *		NE
484	Heracleum roseum
485	Heracleum roseum Stev. *		NE
486	Heracleum sosnowskyi
487	Heracleum sosnowskyi Manden. *	ხევსურის დიყი	NE
488	Herminium monorchis (L.) R. Br.
489	Herniaria caucasica Rupr.
490	Hesperis matronalis L.	ღამის ია	NE
491	Hesperis voronovii N. Busch
492	Hieracium bauhinii Bess.
493	Hieracium erythrocarpoides Litv. et Zahn *		DD
494	Hieracium hypeuryum Peter
495	Hieracium macrolepis Boiss.		NE
496	Hieracium pilosella L.
497	Hieracium prenanthoides Vill.
498	Hieracium umbellatum L.
499	Hieracium vulgatum Fries
500	Hieracium erythrocarpoides		DD
501	Hippophaë rhamnoides L.	ქაცვი
502	Holcus lanatus L.	თავთეთრა
503	Hordelymus europaeus (L.) Harz
504	Hordeum leporinum Link	თაგვიყანა
505	Hordeum violaceum Boiss. et Huet.			NA
506	Humulus lupulus L.	სვია
507	Huperzia selago (L.) Bernh.			LC
508	Hyoscyamus niger L.	ლენცოფა
509	Hypericum androsaemum L.	კორობელა
510	Hypericum hirsutum L.
511	Hypericum perforatum L.
512	Hypericum polygonifolium Rupr.
513	Hypericum ptamicifolium Spaech
514	Hypericum tetrapterum Fries
515	Hypericum xylosteifolium (Spach) N. Robson		NE
516	Impatiens noli-tangere L.	უკადრისა		LC
517	Inula aspera Poir.
518	Inula britannica L.
519	Inula conyza DC.
520	Inula grandiflora Willd.		DD
521	Inula helenium L.	კულმუხო
522	Inula orientalis Lam.
523	Jasminum fruticans L.
524	Juncus articulatus L.			LC
525	Juncus bufonius L.			LC
526	Juncus effusus L.			LC
527	Juncus inflexus L.			LC
528	Juniperus hemisphaerica J. et G. Presl
529	Juniperus oblonga Bieb.
530	Juniperus sabina L.	კაზაკური ღვია
531	Jurinea blanda (Bieb.) C. A. Mey.		NE
532	Kemulariella rosea
533	Kemulariella rosea (Stev. ex Bieb.) Tamamsch. *		NE
534	Kickxia caucasica (Muss.-Puschk. ex Spreng.) Kuprian.
535	Knautia montana (Bieb.) DC.
536	Kobresia humilis (C. A. Mey. ex Trautv.) Serg.
537	Kobresia schoenoides (C. A. Mey.) Steud.		NE
538	Koeleria caucasica (Domin) B. Fedtsch.
539	Kohlrauschia prolifera (L.) Kunth
540	Lactuca saligna L.
541	Lactuca serriola L.	ღორის ქადა
542	Lamium album L.	ჯინჭრის დედა	NE
543	Lamium maculatum (L.) L.	წითელი ჯინჭრის დედა
544	Lamium tomentosum Willd.
545	Lappula squarrosa (Retz.) Dumort.
546	Lapsana communis L.
547	Lapsana grandiflora Bieb.
548	Laser trilobum (L.) Borkh.	ტყიურა
549	Lathraea squamaria L.	ჩაწყობილა
550	Lathyrus aphaca L.	ყანის მატკვარცანა		LC
551	Lathyrus hirsutus L.			LC
552	Lathyrus pratensis L.	მდელოს მატკვარცანა		LC
553	Lathyrus roseus Stev.	არჯაკელი		LC
554	Laurocerasus officinalis M. Roem.	წყავი		LC
555	Lavatera thuringiaca L.	ქატმი
556	Leontodon crispus Vill.
557	Leontodon danubialis Jacq.
558	Leontodon hispidus L.
559	Leonurus quinquelobatus Gilib.	შავბალახა
560	Lepidium campestre (L.) R. Br.	წიწმატელა
561	Lepidium ruderale L.
562	Lerchenfeldia flexuosa (L.) Schur
563	Leucanthemum vulgare Lam.	მინდვრის გვირილა
564	Ligusticum alatum (Bieb.) Spreng.	მარიამა
565	Ligustrum vulgare L.	კვიდო
566	Lilium monadelphum
567	Lilium monadelphum Bieb. *		DD
568	Limodorum abortivum (L.) Sw.
569	Linaria caucasigena
570	Linaria caucasigena Kem.-Nath. *
571	Linaria kantschavelii
572	Linaria kantschavelii Kem.-Nath. **
573	Linaria vulgaris Mill.
574	Linum austriacum L.
575	Linum hypericifolium Salisb.		NE
576	Linum nervosum Waldst. et Kit.
577	Listera ovata (L.) R. Br.
578	Lolium perenne L.	ინგლისური კოინდარი
579	Lolium rigidum Gaudin	ნამკალა
580	Lonicera caprifolium L.	ჯიქა
581	Lonicera caucasica Pall.	წერწა
582	Lotus caucasicus
583	Lotus caucasicus Kuprian. ex Juz. *		NE
584	Lotus corniculatus L.
585	Luzula forsteri (Smith) DC.			LC
586	Luzula multiflora (Retz.) Lej.
587	Luzula pseudosudetica (V. Krecz.) V. Krecz.
588	Luzula spicata (L.) DC.			LC
589	Lycopsis orientalis L.	შავჩოხა
590	Lysimachia verticillaris Spreng.	ცოცხმაგარა
591	Lythrum salicaria L.			LC
592	Malus orientalis Uglitzk.	მაჟალო		DD
593	Malva neglecta Wallr.	ბალბა
594	Malva sylvestris L.	ბალბა
595	Matteuccia struthiopteris (L.) Tod.			LC
596	Medicago arabica (L.) Hudson	არაბული იონჯა		LC
597	Medicago denticulata Willd.
598	Medicago lupulina L.	სვიისებრი იონჯა
599	Medicago minima (L.) Bartalini	ბირკიანი იონჯა
600	Medicago orbicularis (L.) Bartalini	მრგვალი იონჯა
601	Melampyrum caucasicum Bunge *		DD
602	Melampyrum caucasicum
603	Melandrium boissieri Schischk.	სასტვენა
604	Melandrium noctiflorum (L.) Fries
605	Melica picta C. Koch
606	Melica uniflora Retz.
607	Melilotus officinalis (L.) Pall.	ყვითელი ძიძო
608	Melissa officinalis L.	ბარამბო
609	Mentha longifolia (L.) L.			LC
610	Mentha pulegium L.	ომბალო		LC
611	Merendera trigyna (Adam) Woronow	ენძელა
612	Mespilus germanica L.	ზღმარტლი		LC
613	Microstegium vimineum (Trin.) A. Camus #
614	Milium effusum L.
615	Milium schmidtianum C. Koch		NE
616	Minuartia aizoides (Boiss.) Bornm.
617	Minuartia circassica (Albov) Woronow		NE
618	Minuartia inamoena
619	Minuartia inamoena (C. A. Mey.) Woronow *		LC
620	Minuartia oreina (Matff.) schischk.
621	Minuartia verna (L.) Hiern.			DD
622	Minuartia woronowii Schischk.		VU B2ab(ii,iii)
623	Moehringia trinervia (L.) Clairv.	წიფლისძირა
624	Monocotyledones
625	Morus alba L.	თუთა		LC
626	Murbeckiella huetii (Boiss.) Rothm.		NE
627	Muscari racemosum (L.) Mill.
628	Muscari szovitsianum Baker
629	Mycelis muralis (L.) Dumort.
630	Myosotis alpestris F. W. Schmidt			LC
631	Myosotis amoena (Rupr.) Boiss.		NE
632	Myosotis arvensis (L.) Hill
633	Myosotis caespitosa K. F. Schultz
634	Myosotis propinqua Fisch. et Mey. ex DC.
635	Myosotis ramosissima Rochel ex Schult.
636	Myosotis silvatica Ehrn. ex Hoffm.
637	Myosotis sparsiflora Pohl
638	Myosoton aquaticum (L.) Moench
639	Nardus stricta L.	ძიგვა
640	Nasturtium officinale R. Br.	წყლის წიწმატი		LC
641	Neottia nidus-avis (L.) Rich.	ჩიტიბუდა		LC
642	Nepeta cataria L.	კატაპიტნა
643	Nepeta grandiflora Bieb.
644	Nonea setosa
645	Notholaena marantae (L.) Desv.
646	Odontites vulgaris Moench
647	Omphalodes rupestris
648	Omphalodes rupestris Rupr. ex Biss. *		NE
649	Ophioglossum lusitanicum L.			LC
650	Ophioglossum vulgatum L.	გველის ენა
651	Ophrys oestrifera Bieb.	ფუტკრის დედა
652	Oplismenus undulatifolius (Ard.) Beauv.	მჭადა
653	Orchis coriophora L.			NT
654	Orchis mascula (L.) L.
655	Oreopteris limbosperma (All.) Holub
656	Origanum vulgare L.	თავშავა
657	Ornithogalum magnum
658	Ornithogalum magnum Krasch. et Schischk. *		VU B2ab(i,ii,iii,iv)
659	Ornithogalum schmalhausenii Albov *		DD
660	Ornithogalum woronowii Krasch. *	იმერული ძაღლნიორა
661	Ornithogalum schmalhausenii
662	Ornithogalum woronowii
663	Orobanche caryophyllacea Smith
664	Orobanche ramosa L.	თამბაქოს კელაპტარა
665	Orobus aureus Stev.			LC
666	Orobus cyaneus Stev.			VU
667	Orobus hirsutus L.			LC
668	Oxalis acetosella L.	მჟაველა
669	Oxalis corniculata L.	მჟაველა
670	Oxyria elatior R. Br. ex Meisan.
671	Oxytropis cyanea Bieb.		DD
672	Pachyphragma macrophyllum (Hoffm.) N. Busch	ხახია	NE
673	Padus avium Mill.			LC
674	Paeonia caucasica
675	Paeonia caucasica (Schipcz.) Schipcz. *		LC
676	Paeonia lagodechiana
677	Paeonia lagodechiana Kem.-Nath. * ##		NT
678	Paeonia mlokosewitschii Lomak. * ##		VU B1ab(iii,v)+2ab(iii,v)
679	Paeonia mlokosewitschii
680	Paliurus spina-christi Mill.	ძეძვი
681	Papaver commutatum Fisch. et Mey.
682	Papaver orientale L.		NE
683	Parentucella latifolia (L.) Caruel
684	Parietaria judaica L.	კედლისპირა
685	Parietaria officinalis L.
686	Parietaria serbica Pančič
687	Paris incompleta Bieb.	ხარისთვალა
688	Paspalum dilatatum Poir. #
689	Paspalum paspaloides (Michx.) Schribn. #
690	Pastinaca armena Fisch. et Mey.		NE
691	Paulovnia tomentosa Thunb.	ხებუერა
692	Pedicularis condensata Bieb.
693	Pedicularis crassirostris Bunge *		NE
694	Pedicularis sibthorpii Boiss.
695	Pedicularis wilhelmsiana Fisch. ex Bieb.		NE
696	Pedicularis crassirostris
697	Perilla nankinensis (Lour.) Decne. *	წითელი ჯინჭრის
698	Periploca graeca L.	ღვედკეცი
699	Petasites albus (L.) Gaertn.
700	Petrorhagia saxifraga (L.) Link
701	Peucedanum caucasicum (Bieb.) C. Koch		NE
702	Phegoteris connectilis (Michx.) Watt
703	Philadelphus caucasicus Koehne	უცვეთელა	NE
704	Phleum alpinum L.			LC
705	Phleum montanum C. Koch			LC
706	Phleum paniculatum Huds.
707	Phleum phleoides (L.) Karst.			LC
708	Phleum pratense L.	ტიმოთელა
709	Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steud.			LC
710	Phyllitis scolopendrium (L.) Newn.	ირმის-ენა
711	Physalis alkekengi L.	ონტკოფა
712	Physospermum cornubiense (L.) DC.
713	Phytolaca americana L. #	ჭიაფერა
714	Picris hieracioides L.
715	Picris strigosa Bieb.
716	Pimpinella affinis Ledeb.	ანისული
717	Pimpinella rhodantha Boiss.	ანისული
718	Pimpinella saxifraga L.	ანისული
719	Pimpinella tripartita Kalen.	ანისული
720	Pinus sosnowskyi Nakai	კავკასიური ფიჭვი
721	Piptatherum virescens (Trin.) Boiss.
722	Plantago altissima L.
723	Plantago caucasica (Decne.) V. Papava
724	Plantago lanceolata L.	ლანცეტა		LC
725	Plantago major L.	მრავალძარღვა		LC
726	Plantago saxatilis Bieb.
727	Platanthera chlorantha (Cust.) Reichenb. fil.	ორფოთოლა		LC
728	Poa alpina L.
729	Poa annua L.	ერთწლოვანი თივაქასრა		LC
730	Poa bulbosa L.	ბოლქვიანი თივაქასრა
731	Poa caucasica
732	Poa caucasica Trin. *		NE
733	Poa longifolia Trin.
734	Poa nemoralis L.	ტყის თივაქასრა
735	Poa pratensis L.	მდელოს თივაქასრა		LC
736	Poa trivialis L.	ჩვეულებრივი თივაქასრა
737	Polygala alpicola Rupr.		NE
738	Polygala amoenissima Tamamsch.		DD
739	Polygala transcaucasica Tamamsch.		LC
740	Polygonatum glaberrimum C. Koch	სვინტრი	NE
741	Polygonatum polyanthemum (Bieb.) A. Dietr.	სვინტრი
742	Polygonatum verticillatum (L.) All.	მთის სვინტრი
743	Polygonum alpinum All.	წართხალი
744	Polygonum aviculare L.
745	Polygonum convolvulus L.	ყანის ჭლექი
746	Polygonum dumetorum L.	ღობისძირა
747	Polygonum hydropiper L.	წალიკა		LC
748	Polygonum monspeliense Thieb. ex Pers.
749	Polygonum panjutinii
750	Polygonum panjutinii Charkev. *		LC
751	Polypodium australe Fée
752	Polypodium vulgare L.	კილამურა
753	Polypogon semiverticillatus (Forsak.) Hyl.			LC
754	Polystichum aculeatum (L.) Roth
755	Polystichum braunii (Spenn.) Fée
756	Polystichum lonchitis (L.) Roth
757	Polystichum setiferum (Forsak.) More ex Woynar
758	Populus canescens (Ait.) Smith
759	Populus nigra L.	ოფი		DD
760	Populus tremula L.	ვერხვი		LC
761	Portulaca oleracea L.	დანდური		LC
762	Porulaceae
763	Potentilla argentea L.
764	Potentilla canescens Bess.
765	Potentilla caucasica
766	Potentilla caucasica Juz. *		DD
767	Potentilla crantzii (Crantz) G. Beck. ex Fritsch
768	Potentilla erecta (L.) Raeusch.	ოთხფურცელა მარწყვა ბალახი
769	Potentilla gelida C. A. Mey.
770	Potentilla micrantha Ramond. ex DC.
771	Potentilla recta L.
772	Potentilla reptans L.	მარწყვაბალახი
773	Potentilla ruprechtii Boiss.		NE
774	Poterium polyganum Waldst. et Kit.
775	Primula algida Adam
776	Primula juliae
777	Primula juliae Kusn. * ##		EN B1ab(ii,iii)
778	Primula macrocalyx Bunge
779	Primula woronowii	ტყის ფურისულა
780	Primula woronowii Losinsk. *		NE
781	Prunella laciniata (L.) L.
782	Prunella vulgaris L.			LC
783	Prunus divaricata Ledeb.	ტყემალი		DD
784	Prunus spinosa L.	კვრინჩხი		LC
785	Psephellus dealbatus (Willd.) Boiss.		NE
786	Pteridium tauricum (G. Presl) V. Krecz.	ეწრის გვიმრა
787	Pterocaria pterocarpa (Michx.) Kunth ex I. Iljinsk. ##				VU
788	Pulsatilla violacea Rupr. *	მედგარი	NE
789	Puschkinia scilloides Adam
790	Pyracantha coccinea (L.) Roem.	ჩიტავაშლა
791	Pyrethrum carneum Bieb.	წითელი გვირილა	NE
792	Pyrethrum coccineum (Willd.) Worosch.
793	Pyrethrum leptophyllum Stev. ex Bieb. *		NE
794	Pyrethrum macrophyllum (Waldst. et Kit.) Willd.	სამტატა
795	Pyrethrum parthenifolium Willd.	საჭარა
796	Pyrethrum leptophyllum
797	Pyrola minor L.
798	Pyrus caucasica Fed.	პანტა
799	Quercus iberica Stev.	ქართული მუხა
800	Quercus macranthera Fisch. et Mey. ex Hohen. ##	მაღალმთის მუხა		LC	VU
801	Quercus pedunculiflora C. Koch ##				VU
802	Ranunculus acutilobus
803	Ranunculus acutilobus Ledeb. *
804	Ranunculus arvensis L.	ყანის ბაია
805	Ranunculus buhsei Boiss.		NE
806	Ranunculus bulbosus L.
807	Ranunculus caucasicus
808	Ranunculus caucasicus Bieb. *		DD
809	Ranunculus elegans
810	Ranunculus elegans C. Koch *		NE
811	Ranunculus illyricus L.	ანდრიაპაპა
812	Ranunculus meyeranus Rupr.
813	Ranunculus muricatus L.	დუგუმი
814	Ranunculus oreophilus Bieb.
815	Ranunculus osseticus Ovcz.
816	Ranunculus repens L.	ნიახურა
817	Ranunculus trachycarpus Fisch. ey Mey.
818	Ranunculus transcaucasicus Kem.-Nath. *
819	Ranunculus transcaucasicus
820	Rhamnus cathartica L.	ხეშავი		LC
821	Rhamnus pallasii Fisch. et Mey.	შავჯაგა	NE
822	Rhinanthus minor L.
823	Rhinanthus subulatus (Chabert) Soό
824	Rhinanthus vernalis (Zing.) Schischk. et Serg.		,
825	Rhododendron caucasicum Pall.	დეკა	NE
826	Rhododendron luteum Sweet	იელი
827	Rhus coriaria L.	თუთუბო		LC
828	Rhynchocorys elephas (L.) Griseb.
829	Rhynchocorys stricta (C. Koch) Albov		NE
830	Ribes biebersteinii Berl. ex DC.	კლდის მოცხარი
831	Robinia pseudoacacia L.	ეკლის ხე,ცრუაკაცია		LC
832	Rorippa islandica (Oeder ex Murr.) Borb.			LC
833	Rosa canina L.	ასკილი
834	Rosa corymbifera Borkh.
835	Rosa mollis Smith
836	Rosa pulverulenta Bieb.		NE
837	Rosa teberdensis
838	Rosa teberdensis Chrschan. *		LC
839	Rubus caesius L.	ძაღლმაყვალა
840	Rubus candicans Weihe
841	Rubus canescens DC.
842	Rubus charadzeae Sanadze ***		DD
843	Rubus dolichocarpus Juz. *	ძუძუმაყვალა	LC
844	Rubus georgicus Focke *		LC
845	Rubus idaeus L.	ჟოლო
846	Rubus kacheticus
847	Rubus kacheticus Sanadze ***		DD
848	Rubus ketzkhovelii Sanadze ***		DD
849	Rubus kudagorensis Sanadze ***		DD
850	Rubus longipetiolatus Sanadze ***		DD
851	Rubus saxatilis L.
852	Rumex acetosella L.
853	Rumex alpestris Jacq.
854	Rumex alpinus L.	მთის ღოლო
855	Rumex conglomeratus Murr.	ღოლოშმაგა
856	Rumex crispus L.	ჩვეულებრივი ღოლო
857	Rumex euxinus Klok.
858	Rumex obusifolius L.
859	Rutaceae
860	Sagina procumbens L.
861	Sagina saginoides (L.) Karst.
862	Salix alba L.	წნორი	DD	LC
863	Salix caprea L.	მდგნალი		LC
864	Salix caucasica Anderss.
865	Salix kazbekensis A. Skvorts. *
866	Salix pseudomedemii E. Wolf
867	Salix triandra L.			LC
868	Salvia glutinosa L.
869	Salvia verticillata L.	დაჯირა
870	Sambucus ebulus L.	ანწლი
871	Sambucus nigra L.	დიდგულა
872	Sanicula europaea L.	ქრისტესბეჭედა
873	Saponaria officinalis L.	საპონა
874	Saxifraga cartilaginea Willd.		NE
875	Saxifraga cymbalaria L.
876	Saxifraga exarata Vill.
877	Saxifraga juniperifolia Adam
878	Saxifraga kolenatiana Regel		DD
879	Saxifraga moschata Vulfen
880	Saxifraga sibirica L.
881	Saxifraga sibirica Bieb.	ცისფოლიო
882	Scabiosa columbaria L.
883	Scabiosa georgica
884	Scabiosa georgica Sulak. *		LC
885	Scabiosa owerinii
886	Scabiosa owerinii Boiss. *		NE
887	Scilla bifolia L.
888	Scilla sibirica Haw. var. gracilis Grossh.
889	Scilla vinogradowii Sosn. **
890	Scleranthus annuus L.
891	Scleranthus polycarpos L.
892	Scleranthus uncinatus Schur
893	Scrophularia divaricata Ledeb. *
894	Scrophularia lateriflora Trautv. *		NE
895	Scrophularia minima
896	Scrophularia minima Bieb. *		NE
897	Scrophularia nodosa L.	შავწამალა
898	Scrophularia olympica Boiss.
899	Scrophularia rupestria Bieb. ex Willd.
900	Scrophularia scopolii Hoppe ex Pers.		NE
901	Scrophularia umbrosa Dumort.			LC
902	Scrophularia variegata Bieb.
903	Scrophularia divaricata
904	Scrophularia lateriflora
905	Scrophulariaceae
906	Sedum caucasicum (Grossh.) Boriss.	კლდისდუმა	DD
907	Sedum gracile C. A. Met.		NE
908	Sedum hispanicum L.
909	Sedum involucratum Bieb.		NE
910	Sedum oppositifolium Sims		NE
911	Sedum pallidum Bieb.	ფუნთუშა
912	Sedum spurium Bieb.		NE
913	Sedum stoloniferum S. G. Gmel.	მსუქანა
914	Sedum tenellum Bieb.
915	Selaginelaceae
916	Selaginella helvetica (L.) Spring
917	Sempervivum caucasicum Rupr. ex Boiss. *		NE
918	Sempervivum caucasicum
919	Senecio cladobotrys
920	Senecio cladobotrys Ledeb. *		LC
921	Senecio propinquus
922	Senecio propinquus Schischk. *
923	Senecio rhombifolius
924	Senecio rhombifolius (Willd.) Sch. Bip. * ##		NE
925	Senecio subfloccosus
926	Senecio subfloccosus Schischk. *		DD
927	Senecio taraxacifolius (Bieb.) DC.
928	Senecio vernalis Walldst. et Kit.	გაზაფხულის თავყვითელა
929	Serratula quinquefolia Bieb. ex Willd.	ირმისმხალა
930	Seseli peucedanoides (Bieb.) K.-Pol.
931	Seseli transcaucasicum (Schischk.) M. Pimen. et Sdobnina
932	Setaria glauca (L.) Beauv.	ყვითელი ძურწა
933	Setaria verticillata (L.) Beauv.	ნამდვილი ძურწა
934	Setaria viridis (L.) Beauv.	მწვანე ძურწა
935	Sibbaldia parviflora Willd.	ფესვმაგარა
936	Sibbaldia semiglabra C. A. Mey.	ფესვმაგარა
937	Sigesbeckia orientalis L.
938	Silene compacta Fisch. ex Hornem.	ლამაზა
939	Silene dagestanica
940	Silene dagestanica Rupr. *
941	Silene galica L.
942	Silene italica (L.) Pers.
943	Silene lacera
944	Silene lacera (Stev.) sims *	ქვიშა მხალი	LC
945	Silene linearifolia
946	Silene linearifolia Otth *		NE
947	Silene multifida (Adam) Rohrb.	ტყის ქოთანა
948	Silene ruprechtii Schischk.
949	Silene wallichiana Klotzsch	ჭყიპანტა
950	Sisimbrium officinale
951	Sisymbrium loeselii L.	გონგოლა
952	Sisymbrium officinale (L.) Scop.	ღორღორა
953	Sium sisaroideum DC.			LC
954	Smilax excelsa L.	ეკალღიჭი
955	Smyrnium perfoliatum L.
956	Sobolewskia cauc. (Rupr.) N. Busch ****		LC
957	Solanum nigrum L.	ძაღლყურძენა
958	Solanum pseudopersicum Pojark.
959	Solenantus biebersteinii DC.
960	Solidago virgaurea L.
961	Sonchus asper (L.) Hill
962	Sonchus oleraceaus L.
963	Sorbus caucasigena	ცირცელი
964	Sorbus caucasigena Komarov ex Gatsch. *		DD
965	Sorghum halepense (L.) Pers.	შალაფა
966	Spiraea hypericifolia L.
967	Stachys germanica L.
968	Stachys spectabilis Choisy ex DC.
969	Stachys sylvatica L.
970	Staphylea pinnata L. ##	ჩვეულებრივი ჯონჯოლი		LC
971	Stellaria anagalloides
972	Stellaria anagalloides C. A. Mey. *		DD
973	Stellaria holostea L.	ტყის ჟუნჟრუკი
974	Stellaria media (L.) Vill.	ჟუნჟრუკი
975	Stellaria neglecta Weihe
976	Swertia iberica Fisch. ex C. A. Mey.	გაბლუარა	NE	LC
977	Swida australis (C. A. Mey.) Pojark. ex Grossh.
978	Symphytum asperum
979	Symphytum asperum Lepech. *	ლაშქარა
980	Symphytum caucasicum Bieb. *	ლაშქარა
981	Symphytum caucasicum
982	Tamaricaceae
983	Tamarix ramosissima Ledeb.			LC
984	Tamus communis L.	ძაღლის სატაცური
985	Taraxacum porphyranthum Boiss.		NE
986	Taraxacum praticola Schischk.		DD
987	Taraxacum stevenii DC.
988	Taxus baccata L.	ურთხელი		LC	VU
989	Telekia speciosa (Schreb.) Baumg.
990	Teucrium hircanicum L.
991	Teucrium nuchense C. Koch		LC
992	Thalictrum buschianum Kem.-Nath.
993	Thalictrum collinum Wallr.
994	Thalictrum foetidum L.	სამატლე
995	Thelypteridaceae
996	Thelypteris palustris Schott			LC
997	Thlaspi arvense L.	ქუთქუთა
998	Thlaspi perfoliatum L.
999	Thymelaceae
1000	Thymus caucasicus Willd. ex Ronn. *		NE
1001	Thymus nummularius
1002	Thymus nummularius Bieb. *		NE
1003	Thymus transcaucasicus Ronn.
1004	Thymus caucasicus
1005	Tilia begoniifolia Stev.			LC
1006	Tiliaceae
1007	Torilis japonica (Houtt.) DC.
1008	Trachystemon orientalis (L.) G. Don fil.
1009	Tragopogon graminifolius DC.
1010	Tragopogon reticulatus Boiss. et Huet
1011	Traunsteinera sphaerica (Bieb.) Schlechter		NE
1012	Tribulus terrestris L.	ვუროსთავი		LC
1013	Trifolium ambiguum Bieb.	ცხვრის სამყურა
1014	Trifolium arvense L.	ბურტყლასამყურა
1015	Trifolium aureum Poll.
1016	Trifolium campestre Schreb.
1017	Trifolium canescens Willd.	ჭაღარა სამყურა		LC
1018	Trifolium glomeratum L.
1019	Trifolium hybridum L.	შვედური სამყურა
1020	Trifolium medium L.	ტყის სამყურა
1021	Trifolium pratense L.	წითელი სამყურა		LC
1022	Trifolium repens L.	თეთრი სამყურა
1023	Trifolium ruprechtii Tamam. et Fed.		NE
1024	Trifolium trichocephalum Bieb.	ბანჯგვლიანი სამყურა
1025	Trifolium tumens Stev.
1026	Tripleurospermum caucasicum (Willd.) Hayek
1027	Tripleurospermum subnivale Pobed.
1028	Trisetum flavescens (L.) Beauv.	ოქროშვრია		LC
1029	Trisetum rigidum (Bieb.) roem. et Schult.
1030	Trisetum spicatum (L.) K. Richt.
1031	Trolius patulus Salisb.	უძოვარა
1032	Turritis glabra L.
1033	Tussilago farfara L.	ვირისტერფა
1034	Ulmaceae
1035	Ulmus carpinifolia Rupp. ex Suchow ##
1036	Ulmus glabra Huds. ##	თელა		VU	VU
1037	Urtica dioica L.	ჯინჭარი		LC
1038	Urticaceae
1039	Vaccaria hispanica (Will.) Rauschert
1040	Vacciniaceae
1041	Vaccinium arctostaphylos L.	მაღალი მოცვი
1042	Vaccinium myrtillus L.	მოცვი
1043	Valeriana alliariifolia Adam
1044	Valeriana alpestris Stev.
1045	Valeriana cardamines Bieb. *		NE
1046	Valeriana officinalis L.	კატაბალახა
1047	Valeriana saxicola
1048	Valeriana saxicola C. A. Mey. *		NE
1049	Valeriana tiliifolia Troitzk.	სასტვირია	DD
1050	Valerianaceae
1051	Valerianella locusta (L.) Latterade
1052	Varleriana cardamines
1053	Veratrum lobelianum Bernh.	შხამა
1054	Verbascum blattaria L.	გულსოსანა
1055	Verbascum laxum Filar. et Jav.
1056	Verbascum orientale (L.) All.
1057	Verbascum phlomoides L.
1058	Verbascum pyramidatum Bieb.
1059	Verbascum thapsus L.
1060	Veronica anagallis-aquatica L.	ჩაღანდრი		LC
1061	Veronica arvensis L.
1062	Veronica beccabunga L.	ჩაღანდრი		LC
1063	Veronica caucasica
1064	Veronica caucasica Bieb. *		NE
1065	Veronica chamaedrys L.
1066	Veronica crista-galli Stev.		NE
1067	Veronica filiformis Smith
1068	Veronica gentianoides Vahl
1069	Veronica magna M. Fisch.
1070	Veronica minuta
1071	Veronica minuta C. A. Mey. *
1072	Veronica multifida L.
1073	Veronica officinalis L.	დედოფლისთითა
1074	Veronica peduncularis Bieb.
1075	Veronica persica Poir.	ბოსტნის ია
1076	Veronica petraea
1077	Veronica petraea (Bieb.) Stev. *		NE
1078	Veronica polita Fries	ჭიკარტი
1079	Veronica schistosa
1080	Veronica schistosa E. Busch *		LC
1081	Veronica serpyllifolia L.			LC
1082	Viburnum opulus L.	ძახველი
1083	Vicia angustifolia Reichard			LC
1084	Vicia balansae Boiss.			LC
1085	Vicia cassubica L.			LC
1086	Vicia cordata Wulf. ex Hoppe
1087	Vicia crocea (Deasf.) Fritsch
1088	Vicia grossheimii
1089	Vicia grossheimii Ekvtim. *		NE
1090	Vicia hirsuta (L.) S. F. Gray	ბეზვიანი ცერცველა
1091	Vicia sativa L.	ჩვეულებრივი ცერცველა		LC
1092	Vicia tetrasperma (L.) Schreb.
1093	Vinca herbacea Waldst. et Kit.
1094	Vincetoxicum rehmannii Boiss.
1095	Vincetoxicum scandens Somm. et Levier
1096	Viola alba Bess.
1097	Viola arvensis Murr.	ყანის ია
1098	Viola canina L.
1099	Viola kitaibeliana Schult.	ჩიტის ია
1100	Viola minuta
1101	Viola minuta Bieb. *		LC
1102	Viola nemausensis Jord.
1103	Viola odorata L.
1104	Viola reichenbachiana Jord. ex Boreau
1105	Viscum album L.	ფითრი
1106	Vitis sylvestris C. C. Gmel. ##	უსურვაზი
1107	Vitis vinifera L.	ჩვეულებრივი ვაზი		LC
1108	Vulpia myuros (L.) C. C. Gmel.
1109	Woodsia alpina (Bolt.) S. F. Gray
1110	Woodsia fragilis (Trev.) Moore		NE	NT
1111	Xanthium spinosum L. #	ცეცხლეკალა
1112	Xanthium strumarium L.	ღორის ბირკა
1113	Zygophyllum fabago L.	ორყურა
1114	Juglans regia L. ##	ჩვეულებრივი კაკლის ხე		LC	VU
1115	Sorbus fedorovii Zaikonn.		DD
1116	Sorbus graeca (Spach) Lodd. ex Schauer	ამპურა		LC
1117	Sorbus subfusca
1118	Sorbus subfusca (Ledeb.) Boiss. *	გოგოსა	LC
1119	Sorbus torminalis (L.) Crantz	თამელი		LC

დანართი 12. ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული სოკოები