დოკუმენტის სტრუქტურა
განმარტებების დათვალიერება
დაკავშირებული დოკუმენტები
დოკუმენტის მონიშვნები
საქართველოს კონსტიტუცია
მიღებულია საქართველოს დამფუძნებელი კრების მიერ 1921 წლის 21 თებერვალს
თავი 1
ზოგადი დებულებანი
მუხლი 1.
საქართველო არის თავისუფალი, დამოუკიდებელი და განუყოფელი სახელმწიფო.
მუდმივი და უცვლელი ფორმა პოლიტიკური წყობილებისა არის დემოკრატიული რესპუბლიკა.
მუხლი 2.
საქართველოს დედა ქალაქი არის ტფილისი.
მუხლი 3.
საქართველოს სახელმწიფოებრივი ენა არის ქართული ენა.
მუხლი 4.
საქართველოს რესპუბლიკის დროშა არის – შვინდის ფერი ალამი შავი და თეთრი ზოლითა.
საქართველოს რესპუბლიკის ღერბი არის თეთრი გიორგი შვიდი მნათობით.
მუხლი 5.
ყოველ კანონსა და სავალდებულო დადგენილებას მხოლოდ მაშინ აქვს ძალა, უკეთუ გამოცხადებულია სათანადო წესით.
მუხლი 6.
სახელმწიფო ტერიტორიის გაცემა, დანაწილება და გაყიდვა შეუძლებელია.
სახელმწიფო ტერიტორიის გაფართოება ან სადავო საზღვრების შესწორება შეიძლება მხოლოდ კანონმდებლობითის წესით.
მუხლი 7.
ადმინისტრაციული დაყოფა და თვითმართველ ერთეულთა საზღვრების დაწესება და შეცვლა სწარმოებს მხოლოდ კანონმდებლობითის წესით.
მუხლი 8.
კონსტიტუცია სახელმწიფოს უზენაესი კანონია. არ შეიძლება გამოქვეყნებულ იქნეს კანონი, დეკრეტი, ბრძანება ან განკარგულება, რომელიც კონსტიტუციის დებულებათა და მათი დედა აზრის წინააღმდეგია.
კონსტიტუციის შესრულება და მისი პრინციპების განხორციელება კანონმდებლობასა და მართვა-გამგეობაში სახელმწიფოს ყოველი ხელისუფლების მოვალეობას შეადგენს.
მუხლი 9.
კონსტიტუციის მიღებამდე გამოცემული და გამოქვეყნებული კანონი და დეკრეტი ძალაში რჩება, უკეთუ კონსტიტუციასა და მის პრინციპებს არ ეწინააღმდეგება.
მუხლი 10.
ეს კონსტიტუცია ძალაშია მუდმივ და შეუწყვეტლივ, იმ შემთხვევის გარდა, რომელიც ამავე კონსტიტუციას აქვს გათვალისწინებული.
მუხლი 11.
დამტკიცებისა და მიღების შემდეგ კონსტიტუციას აქვეყნებს დამფუძნებელი კრება თავის წევრთა ხელმოწერით.
თავი 2.
მოქალაქეობა
მუხლი 12.
საქართველოს მოქალაქეობა მოიპოვება წარმოშობით, ქორწინებით და ნატურალიზაციით.
მუხლი 13.
საქართველოს მოქალაქეს არ შეუძლია იყოს იმავე დროს სხვა სახელმწიფოს მოქალაქედ.
მუხლი 14.
საქართველოს მოქალაქეს შეუძლია უარი განაცხადოს საქართველოს მოქალაქეობაზე მხოლოდ თავის სახელმწიფოებრივ მოვალეობის შესრულების შემდეგ.
მუხლი 15.
მოქალაქეობის მოპოვებისა და დაკარგვის პირობებს დაწვრილებით კანონი განსაზღვრავს.
თავი 3.
მოქალაქის უფლებანი
მუხლი 16.
მოქალაქენი კანონის წინაშე ყველანი თანასწორნი არიან.
მუხლი 17.
წოდებრივი განსხვავება არ არსებობს.
მუხლი 18.
ხარისხის მინიჭება გარდა აკადემიურისა აკრძალულია.
ორდენი გაუქმებულია.
საომარ მოქმედების დროს თავის გამოჩენისათვის შეიძლება მიეცეს წარჩინების ნიშანი.
მუხლი 19.
სიკვდილით დასჯა გაუქმებულია.
მუხლი 20.
არ შეიძლება დასჯილ იქნეს ვინმე სხვაფრივ, თუ არ სასამართლოს წესით; გამონაკლისია კანონით განსაზღვრული დისციპლინარული წესი.
მუხლი 21.
ყოველი მოქალაქე გასამართლებულ უნდა იქნეს საერთო წესით.
მუხლი 22.
პიროვნება ხელშეუხებელია; არ შეიძლება შეპყრობილ ან სხვაფრივ თავისუფლებას მოკლებულ და პირადად გაჩხრეკილ იქნეს ვინმე, თუ არ სასამართლოს ან საგამომძიებლო ორგანოს დასაბუთებული ბრძანების ძალით.
მუხლი 23.
ადმინისტრაციას შეუძლია თვისი უფლებით შეიპყროს ვინმე შემდეგ შემთხვევაში:
ა) როცა ბოროტმოქმედს ზედ დანაშაულის ადგილას მიასწრებს;
ბ) როცა დანაშაულის ადგილას დაზარალებული, ან დამსწრე ვინმე ბოროტმომქმედს ხელს დაადებს;
გ) როცა მას, ვიზედაც ეჭვია მიტანილი, რაიმე გასამტყუნებელი ნივთი აღმოაჩნდება, ან როცა მის ტანზე, ან მის ბინაზე დანაშაულის აშკარა ნიშანი და კვალი აღმოჩნდება.
მუხლი 24.
დამნაშავის დაკავება შეუძლია კერძო პირსაც; თუ დანაშაულის ადგილას მიასწრებს და ამასთანავე ადმინისტრაციის მისვლამდის მისი მიმალვა მოსალოდნელია.
მუხლი 25.
როგორც სასამართლოს ორგანოთა, ისე ადმინისტრაციის ბრძანებით შეპყრობილი, 24 საათის განმავლობაში უახლოეს სასამართლოში უნდა იქნეს წარდგენილი; თუ სასამართლო ისეა დაშორებული, რომ 24 საათში დამნაშავის წარდგენა შეუძლებელია, ეს ვადა განგრძობილ უნდა იქნეს ადგილობრივ გარემოების მიხედვით, მხოლოდ არა უმეტეს 48 საათისა.
მუხლი 26.
სასამართლო ვალდებულია წარდგენილ პირს დაუყოვნებლივ, ყოველ შემთხვევაში არა უგვიანეს 24 საათისა, დაჰკითხოს; ხოლო შემდეგ წერილობითი ბრძანება გასცეს ან მისი შეპყრობის განგრძობისა, ან დაუყოვნებლივ განთავისუფლებისათვის.
მუხლი 27.
სასამართლოს სათანადო ორგანოები ვალდებულნი არიან, უკეთუ რაიმე გზით და საშვალებით ემცნოთ, რომ ვინმე ზემოაღნიშნულ წესთა დარღვევითაა შეპყრობილი, დაუყოვნებლივ გამოიძიონ საქმე და წერილობითი ბრძანება გასცენ ან მისი განთავისუფლებისა ან შეპყრობის განგრძობისა.
მუხლი 28.
ყოველი მოქალაქის ბინა შეუვალია: მხოლოდ სასამართლოს დადგენილებით შეიძლება მისი გაჩხრეკა კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში.
მუხლი 29.
კერძო მიწერ-მოწერა ხელშეუხებელია: მისი ამოხმა და გადასინჯვა შეიძლება მხოლოდ სასამართლოს დადგენილებით.
მუხლი 30.
ყოველი მოქალაქე მიმოსვლასა და ბინადრობის არჩევაში სრულიად თავისუფალია; ამ უფლების შეზღუდვა მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილებით შეიძლება.
მუხლი 31.
ყოველი მოქალაქე სინდისის სრული თავისუფლებით სარგებლობს.
მოქალაქის დევნა და მის პოლიტიკურ თუ სამოქალაქო უფლებათა შეზღუდვა სარწმუნოების ან რწმენის გამო არ შეიძლება. ყველას შეუძლია აღიაროს ის სარწმუნოება, რომელიც სურს, ან სარწმუნოება გამოიცვალოს, ან და არც ერთ კულტს არ ეკუთვნოდეს.
სარწმუნოებისა და რწმენის მომიზეზებით მოქალაქეობრივი და პოლიტიკური
მოვალეობის ასრულებაზე უარის თქმა არავის შეუძლია, გარდა იმ შემთხვევისა,
რომელიც ცალკე კანონით იქნება განსაზღვრული.
სარწმუნოებრივი ხასიათის აქტებს არავითარი გავლენა არა აქვს მოქალაქეობრივ უფლებასა და მდგომარეობაზე.
მუხლი 32.
ყოველ მოქალაქეს უფლება აქვს სიტყვით, ბეჭდვით ან სხვა რამ ღონისძიებით თავისი აზრები გამოსთქვას და გაავრცელოს მთავრობის წინასწარ ნებადაურთველად. ყოველი დანაშაულისათვის, რომელსაც იგი ასეთ შემთხვევაში ჩაიდენს, პასუხს აგებს მხოლოდ სასამართლოს წინაშე.
მუხლი 33.
საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეთ უფლება აქვთ მთავრობის ნებადაურთველად შეიკრიბნენ საჯაროდ და უიარაღოდ, როგორც ჭერქვეშ, ისე გარეთ.
მუხლი 34.
თუ კრებამ დანაშაულის ხასიათი მიიღო, ადმინისტრაციას შეუძლია დახუროს იგი.
მუხლი 35.
საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს უფლება აქვთ მთავრობის წინასწარ ნებადაურთველად დააარსონ საპროფესიო და სხვა ყოველგვარი კავშირი, თუ მისი მიზანი კანონით არ არის აკრძალული; კავშირის გაუქმება მხოლოდ სასამართლოს დადგენილებით შეიძლება.
მუხლი 36.
გონებრივი, სავაჭრო და სამეურნეო-სამრეწველო პროფესიის თავისუფალი განვითარება უზრუნველყოფილია რესპუბლიკის კანონებით.
მუხლი 37.
პირადი და კოლექტიური პეტიციის უფლება უზრუნველყოფილია.
მუხლი 38.
მუშათა გაფიცვა თავისუფალია.
მუხლი 39.
ორივე სქესის მოქალაქე თანასწორია, როგორც პოლიტიკურ ისე სამოქალაქო, ეკონომიურ და საოჯახო უფლებით.
მუხლი 40.
ქორწინება ემყარება უფლებრივ თანასწორობასა და ნებაყოფლობას; ქორწინების ფორმასა და წესებს კანონი განსაზღვრავს.
ქორწინების გარეშე და ქორწინებაში შობილი უფლებითა და მოვალეობით თანასწორნი არიან, დედას უფლება აქვს იძიოს და დაამტკიცოს, ვინ არის მამა მის მიერ ქორწინების გარეშე შობილისა: აგრეთვე ქორწინების გარეშე შობილს უფლება აქვს იძიოს თავისი მამა.
მუხლი 41.
პოლიტიკური დევნილი, რესპუბლიკის ტერიტორიაზე შემოხიზნული, სხვა სახელმწიფოს არ გადაეცემა.
მუხლი 42.
მოქალაქის უფლებათა დარღვევისათვის, როგორც თანამდებობის, ისე კერძო პირი მიეცემა პასუხისგებაში სისხლის სამართლის კანონების თანახმად.
მუხლი 43.
ამბოხებისა ან ომის დროს, პარლამენტს უფლება აქვს დროებით შეაჩეროს მთელს რესპუბლიკაში, ან რომელსამე მის ნაწილში იმ უფლებათა გარანტია, რომელიც აღნიშნულია შემდეგ მუხლებში: 19, 22, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, და 38, ომის დროს კი 21 მუხლში აღნიშნული გარანტიაც იმ პირობით, რომ სამხედრო სამართალში მიცემა შესაძლებელია მხოლოდ მომქმედი ჯარის მიერ დაკავებულ ტერიტორიაზე.
თუ პარლამენტი შეკრებილი არ არის, მთავრობას შეუძლია თავის პასუხისმგებლობით შეაჩეროს ზემოაღნიშნულ გარანტიათა მოქმედება, მხოლოდ დაუყოვნებლივ უნდა მოიწვიოს პარლამენტი და თავის დადგენილება წარუდგინოს.
მუხლი 44.
დიდი ეპიდემიის დროს მთავრობას უფლება აქვს შეაჩეროს დროებით მე-22, 25, 26 და 30 მუხლებში აღნიშნულ უფლებათა გარანტია, რამდენადაც ამას ეპიდემიასთან ბრძოლა მოითხოვს.
მუხლი 45.
კონსტიტუციაში ჩამოთვლილი გარანტია და უფლება არ უარყოფს სხვა გარანტიასა და უფლებას, რომელიც იქ არ არის მოხსენებული, მაგრამ თავისთავად გამომდინარეობს კონსტიტუციის მიერ აღიარებული პრინციპებისაგან.
თავი 4.
პარლამენტი
მუხლი 46.
საქართველოს რესპუბლიკის წარმომადგენლობითი ორგანო არის „საქართველოს პარლამენტი“, რომელიც შესდგება საყოველთაო, თანასწორი, პირდაპირი, ფარული და პროპორციული წესისაებრ არჩეულ დეპუტატებისაგან. არჩევნებში მონაწილეობის უფლება აქვს სქესის განურჩევლად ყოველ სრულუფლებიან მოქალაქეს, რომელსაც ოცი წელი შესრულებია.
პარლამენტი აირჩევა სამი წლის ვადით.
მუხლი 47.
პარლამენტის არჩევნების წესს განსაზღვრავს ცალკე კანონი.
მუხლი 48.
პარლამენტის წევრი პასუხისგებაში არ მიეცემა იმ აზრისა და შეხედულებისათვის, რომელსაც გამოსთქვამს თავის მოვალეობის ასრულების დროს.
პარლამენტის წევრის პიროვნება ხელშეუხებელია; არ შეიძლება შეპყრობილ ან სამართალში მიცემულ იქნეს იგი, ვიდრე პარლამენტის წევრად ითვლება, თუ თვით პარლამენტმა ამის ნება არ დართო. გამონაკლისია ისეთი შემთხვევა, როცა დანაშაულის ჩადენაზე მიასწრებენ.
ეს შემთხვევა დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოს პარლამენტს;
შეპყრობილი ან სამართალში მიცემული პარლამენტის წევრი განთავისუფლებულ უნდა იქნეს, თუ პარლამენტი ამას მოითხოვს.
მუხლი 49.
პარლამენტის წევრს უფლება აქვს ჩვენება არ მისცეს იმ ფაქტების გამო, რომელიც მას გაანდვეს, როგორც დეპუტატს. ეს უფლება არ ეკარგება მაშინაც, როცა დეპუტატად აღარ ითვლება.
მუხლი 50.
პარლამენტის წევრებს მიეცემათ კანონით განსაზღვრული გასამრჯელო.
მუხლი 51.
პარლამენტის წევრობისა, მოხელეობისა და პროფესიის შეუთავსებლობის საკითხს განსაზღვრავს კანონი.
მუხლი 52.
ხელმწიფება ეკუთვნის მთელს ერს, პარლამენტი ამ კონსტიტუციის ფარგლებში
ახორციელებს ერის ხელმწიფებას.
მუხლი 53.
პარლამენტი გამოსცემს კანონსა, დეკრეტსა და დადგენილებას; მათი გამოქვეყნების წესი ცალკე კანონით იქნება განსაზღვრული.
მუხლი 54.
პარლამენტის უფლებაა:
ა) კანონმდებლობა;
ბ) უმაღლესი გამგებლობა რესპუბლიკის ჯარისა
და საზოგადოდ ყოველი შეიარაღებული ძალისა;
გ) ომის გამოცხადება;
დ) დამტკიცება საზავო, სავაჭრო და ამგვარ ხელშეკრულობისა უცხო სახელმწიფოებთან;
ე) ამნისტია;
ვ) ბიუჯეტის დამტკიცება;
ზ) საშინაო და საგარეო სესხის აღება;
ც) თანამდებობის პირთა არჩევა, კონსტიტუციით ან კანონით მისდა მიკუთვნებული, და
თ) საერთო კონტროლი აღმასრულებელი ხელისუფლებისა.
მუხლი 55.
პარლამენტის სხდომა საჯაროა; მაგრამ პარლამენტს შეუძლია განსაკუთრებული დადგენილებით თავის სხდომა, ან ნაწილი სხდომისა ფარულად გამოაცხადოს.
მუხლი 56.
პარლამენტი თვითონ გაარჩევს თავის წევრთა არჩევნების კანონიერებას და გადასწყვეტს ყოველსავე დავას ამ საგანზე.
მუხლი 57.
პარლამენტი ყოველ საკითხს სწყვეტს ხმის მარტივი უმრავლესობით, თუ რეგლამენტით ან კანონით სხვა წესი არ არის მიღებული.
მუხლი 58.
პარლამენტის გახსნა მხოლოდ მაშინ შეიძლება, თუ დეპუტატთა საერთო რიცხვის ნახევარზე მეტი გამოცხადდა.
მუხლი 59.
პარლამენტის წევრთ უფლება აქვთ მთავრობის მიმართ შეკითხვის შეტანისა და კითხვის მიცემისა, წესი შეკითხვის შეტანისა და კითხვის მიცემისა განისაზღვრება კანონით ან რეგლამენტით.
პარლამენტს უფლება აქვს დანიშნოს საგამომძიებლო საანკეტო კომისია.
მუხლი 60.
პარლამენტი თვითონ განსაზღვრავს რეგლამენტს და თავის მოქმედების წესს.
მუხლი 61.
პარლამენტი იკრიბება ყოველწლივ ნოემბრის პირველ კვირა დღეს. ახალი პარლამენტის არჩევნები ინიშნება შემოდგომაზე, ერთსა და იმავე დროს მთელს რესპუბლიკაში, იმ ვარაუდით, რომ ახლად არჩეული დეპუტატები დაესწრნენ პარლამენტის გახსნას.
მუხლი 62.
პარლამენტის მუშაობის დროებით შეწყვეტა შეიძლება მოხდეს მხოლოდ პარლამენტის გადაწყვეტილებით.
როცა პარლამენტის მუშაობა შეწყვეტილია, მისი მოწვევის უფლება განსაკუთრებულ შემთხვევისათვის აქვს მთავრობას, ან პარლამენტის პრეზიდიუმს.
პარლამენტის შეკრება სავალდებულოა, თუ ამას დეპუტატთა ერთი მეოთხედი მოითხოვს.
მუხლი 63.
ინიციატივის უფლება ეკუთვნის:
ა) პარლამენტის ყოველ წევრს, და
ბ) 5, 000 ამომრჩეველს.
მუხლი 64.
თუ ოცდაათი ათასმა ამომრჩეველმა წერილობით მოითხოვა, პარლამენტი ვალდებულია ახლად მიღებული კანონი სარეფერენდუმოთ ხალხს წარუდგინოს.
რეფერენდუმის წესს განსაზღვრავს კანონი.
მუხლი 65.
პარლამენტი ყოველწლივ ირჩევს პრეზიდიუმს.
თავი 5.
აღმასრულებელი ხელისუფლება
მუხლი 66.
უმაღლესი მართველობის აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის რესპუბლიკის მთავრობას.
მუხლი 67.
მთავრობას ჰყავს თავმჯდომარე, რომელსაც ირჩევს პარლამენტი ერთი წლის ვადით. ერთი და იგივე პირი შეიძლება არჩეულ იქნეს ზედი ზედ მხოლოდ ორჯერ.
მუხლი 68.
მთავრობის დანარჩენ წევრებს – მინისტრებს იწვევს მთავრობის თავმჯდომარე
რესპუბლიკის იმ მოქალაქეთაგან, რომელთაც პარლამენტის არჩევნებში მონაწილეობის უფლება აქვთ.
მუხლი 69.
მთავრობის წევრს არ შეუძლია იმავე დროს რაიმე სხვა თანამდებობა ეჭიროს, ან
რომელსამე პროფესიას მისდევდეს; შეუძლია იყოს მხოლოდ პარლამენტის წევრი და ადგილობრივი თვითმართველობის ხმოსანი.
მუხლი 70.
მთავრობის თავმჯდომარეს ენიჭება რესპუბლიკის უმაღლესი წარმომადგენლობა; იგი ნიშნავს ელჩებს სხვა სახელმწიფოებში და უცხოეთის ელჩები წარმოიგზავნებიან მასთან.
განსაკუთრებულ გარემოებაში, უკეთუ მთავრობის დადგენილების გამოტანა დაბრკოლებულია თავმჯდომარეს შეუძლია გამოიწვიოს რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალა, რაც დაუყოვნებლივ უნდა მოხსენდეს პარლამენტს.
თავმჯდომარე გამოსცემს ბრძანებასა და განკარგულებას კანონის აღსრულებისათვის, მაგრამ უფლება არა აქვს კანონის მოქმედება შეაჩეროს, ან მისი შესრულება დააბრკოლოს.
მთავრობის თავმჯდომარეს უფლება აქვს თავის განკარგულებით დანიშნოს რევიზია მართველობის ამა თუ იმ დარგისა, ადგილის ან მოვლენისა კანონში აღნიშნულ წესისაებრ.
თავმჯდომარეს არა აქვს არავითარი განსაკუთრებული უფლება, იმის გარდა რაც, ამ კონსტიტუციით არის მისდა მიკუთვნებული.
მუხლი 71.
მთავრობის თავმჯდომარეს ჰყავს მოადგილე, რომელიც ასრულებს მის მოვალეობას მთავრობაში.
მუხლი 72.
მთავრობის საერთო უფლება და მოვალეობაა:
ა) რესპუბლიკის საქმეთა უმაღლესი მართვა-გამგეობა, თანახმად კანონისა;
ბ) თვალ-ყურის დევნა და აღსრულება კონსტიტუციისა და კანონებისა;
გ) წარდგენა პარლამენტის წინაშე თავის კანონპროექტისა, აგრეთვე დასკვნისა იმ კანონპროექტის შესახებ, რომელიც პარლამენტისა ან ხალხის ინიციატივით არის შემოსული;
დ) დაცვა რესპუბლიკის საგარეო ინტერესებისა;
ე) უზრუნველყოფა რესპუბლიკისა გარეშე განსაცდელისაგან და დაცვა მისი
დამოუკიდებლობისა;
ვ) ზრუნვა შინაური წესიერებისა და უშიშროების დაცვისათვის.
მოულოდნელ შემთხვევაში, თუ საჭიროებამ მოითხოვა, მთავრობას უფლება აქვს თავის დადგენილებით გამოიყვანოს შეიარაღებული ძალა, ვადით არა უმეტეს 21 დღისა. უკეთუ მეტის ვადით დასჭირდა, პარლამენტიდან უნდა მიიღოს ნებართვა.
ზ) განაგოს ფინანსები, სჭრას ფული თანახმად კანონისა, და ყოველ წლივ წარუდგინოს პარლამენტს შემოსავალ-გასავლის სავარაუდო აღრიცხვა ბიუჯეტი;
ც) ანგარიში აძლიოს პარლამენტს თავის მოქმედებისა და წელიწადში ერთხელ მაინც წარუდგინოს მოხსენება საქართველოს შინაგან და საგარეო მდგომარეობის შესახებ; წარუდგინოს აგრეთვე განსაკუთრებული მოხსენება, უკეთუ პარლამენტმა მოითხოვა, და
თ) შეასრულოს ყოველივე, რაც კანონს ან პარლამენტს მისთვის დაუვალებია.
მუხლი 73.
რესპუბლიკის დანარჩენ საქმეთა მართვა-გამგეობა განაწილებულია მთავრობის
წევრთა შორის. თვითეული მათგანი დამოუკიდებლად და პარლამენტის წინაშე საკუთარი პასუხისმგებლობით განაგებს მისთვის მინდობილ უწყებას და უნდა გადადგეს, როცა პარლამენტის პირდაპირი დადგენილებით დაჰკარგავს მის ნდობას.
მინისტრს უფლება აქვს პარლამენტში ხმის მიცემისა მხოლოდ მაშინ, როცა დეპუტატად ირიცხება.
მთავრობის თავმჯდომარე პასუხისმგებელია პარლამენტის წინაშე საერთო პოლიტიკისათვის, ვალდებულია დაემორჩილოს პარლამენტის დადგენილებას
და აასრულოს იგი და ამის მიხედვით, თუ საჭიროა გამოსცვალოს ცალკე მინისტრი ან გარდაქმნას მთელი კაბინეტი.
მუხლი 74.
მთავრობის ყოველ წევრს უფლება აქვს პარლამენტისა და მისი კომისიის სხდომას დაესწროს. თუ მინისტრმა მოითხოვა, პარლამენტი და მისი კომისია ვალდებულია მოუსმინოს. თავის მხრით პარლამენტისა და კომისიის მოთხოვნით მინისტრიც ვალდებულია სხდომაზე გამოცხადდეს და ახსნა-განმარტება მისცეს.
მუხლი 75.
კონსტიტუციის დარღვევისათვის მთავრობის თავმჯდომარე და მთავრობის წევრები პასუხისმგებელი არიან სასამართლოს წინაშე. მათი პასუხისგებაში მიცემა შეუძლია მხოლოდ პარლამენტს. მათი გასამართლება საერთო წესით სწარმოებს.
თავი 6.
სასამართლო
მუხლი 76.
საქართველოს რესპუბლიკის მთელ ტერიტორიაზე არსებობს ერთი უმაღლესი სასამართლო – სენატი, რომელსაც ირჩევს პარლამენტი. სენატი მოვალეა:
ა) თვალყური ადევნოს კანონის დაცვასა, და
ბ) განაგოს სასამართლო ნაწილი, როგორც საკასაციო სასამართლომ.
მუხლი 77.
სამოქალაქო, სისხლისა და ადმინისტრატიული სამართლის საქმეთა საწარმოებლად არსებობს მუდმივი სასამართლოები.
სასამართლოს ორგანიზაცია, იურისდიქცია და კომპეტენცია განისაზღვრება კანონით.
მუხლი 78.
სასამართლო დამოუკიდებელია და მხოლოდ კანონს ემორჩილება. მართლმსაჯულება სწარმოებს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სახელით.
მუხლი 79.
სასამართლოს არც ერთი განაჩენი არ შეიძლება გაუქმებულ, შეცვლილ, ან შეჩერებულ იქნეს კანონმდებელი, აღმასრულებელი ან ადმინისტრატიული ორგანოს მიერ.
მუხლი 80.
სასამართლოს სხდომა საჯაროა; მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევაში, როდესაც ამას მოითხოვს ზნეობისა და საზოგადო მშვიდობიანობის დაცვის ინტერესი, სხდომა შეიძლება კარდახურულ იქნეს თვით სასამართლოს დადგენილებით.
მუხლი 81.
მძიმე სისხლის სამართლის, და აგრეთვე, პოლიტიკურის და ბეჭდვითი დანაშაულისათვის არსებობს ნაფიც მსაჯულთა ინსტიტუტი.
მუხლი 82.
მოსამართლე აირჩევა ვადით. არჩევის წესი და პირობა, რომელსაც უნდა აკმაყოფილებდეს მსაჯული, კანონით განისაზღვრება.
მუხლი 83.
არ შეიძლება სასამართლოს წევრის ერთი ადგილიდან მეორეზე გადაყვანა მისი სურვილის წინააღმდეგ, გარეშე სასამართლოს დადგენილებისა. თანამდებობიდან მისი დროებით გადაყენება შეიძლება მხოლოდ მაშინ, როცა სამართალში ან გამოძიებაში არის მიცემული.
სრულიად დათხოვნა – კი შეიძლება სასამართლოს განაჩენის ძალით.
თავი 7.
სახელმწიფო ფინანსები
მუხლი 84.
არცერთი სახელმწიფო გადასახადი არ შეიძლება დაწესებულ ან აკრეფილ იქნეს, თუ წინასწარ პარლამენტის მიერ არ იქნა დადასტურებული.
შენიშვნა: ადგილობრივი თვითმართველობის გადასახადთა დაწესების უფლებას ცალკე კანონი განსაზღვრავს.
მუხლი 85.
სახელმწიფო გადასახადისაგან ვერავინ განთავისუფლდება, თუ არ კანონის ძალით.
მუხლი 86.
თუ არ კანონის ძალით არავითარი პენსია, ჯილდო და საზოგადოთ ხარჯი არ შეიძლება გაღებულ იქნეს სახელმწიფო ხაზინიდან.
მუხლი 87.
პარლამენტის ნებადაურთველად არ შეიძლება აღებულ იქნეს სახელმწიფო სესხი და ან რაიმე ფინანსიური ვალდებულება.
მუხლი 88.
სახელმწიფოს ყოველი შემოსავალ-გასავალი ბიუჯეტში უნდა იქნეს აღნიშნული.
ბიუჯეტი ყოველწლივ უნდა წარედგინოს პარლამენტს დასამტკიცებლად.
მუხლი 89.
თუ ბიუჯეტის დამტკიცება პარლამენტმა ვერ მოასწრო საანგარიშო წლის დამდეგამდე, მთავრობას უფლება ეძლევა სახელმწიფო ხარჯები ახალი ბიუჯეტის დამტკიცებამდე წინა წლის ბიუჯეტის მიხედვით დაჰფაროს პარლამენტის ნებართვით.
მუხლი 90.
ხარჯის გადატანა ბიუჯეტის ერთი პარაგრაფიდან მეორეში არ შეიძლება პარლამენტის ნებადაურთველად.
თავი 8.
სახელმწიფო კონტროლი
მუხლი 91.
სახელმწიფო კონტროლს ექვემდებარება:
ა) სახელმწიფო ბიუჯეტის სისწორით ასრულება;
ბ) სახელმწიფოს ყოველნაირი შემოსავალი და გასავალი;
გ) მთავრობის და სხვა და სხვა უწყების ხარჯთაღრიცხვა და ანგარიში, და
დ) ადგილობრივი თვითმართველობის ფინანსები კანონის თანახმად.
მუხლი 92.
სახელმწიფო კონტროლიორს ირჩევს პარლამენტი. იგი არ ითვლება მინისტრთა კაბინეტის წევრად, მაგრამ აღჭურვილია მინისტრის უფლებით და პასუხის მგებელია მხოლოდ პარლამენტის წინაშე. იგი ყოველწლიურად ანგარიშს უდგენს პარლამენტს.
მუხლი 93.
კონტროლის ორგანიზაცია და მოქმედების წესი განსაზღვრულია კანონით.
თავი 9.
სახელმწიფო თავდაცვა
მუხლი 94.
ყოველი მოქალაქე რესპუბლიკისა ვალდებულია პირადად მოიხადოს სამხედრო ბეგარა კანონის თანახმად.
მუხლი 95.
სამხედრო ძალთა დანიშნულება არის დაცვა რესპუბლიკისა და მისი ტერიტორიისა.
მუხლი 96.
სამხედრო ბეგარის ვადა და სამხედრო ძალთა ყოველი მოწყობის წესი განისაზღვრება კანონით.
მუხლი 97.
სამხედრო ბეგარის მოსახდელად გასაწვევ ახალგაზრდათა რაოდენობას ყოველწლივ პარლამენტი ამტკიცებს.
თავი 10.
ადგილობრივი თვითმართველობა
მუხლი 98.
ადგილობრივი თვითმართველობა არის ამავე დროს ორგანო ადგილობრივი მართველობისა და განაგებს ადგილობრივ გამგეობის კულტურულ განმანათლებელ და სამეურნეო საქმეებს თავის ტერიტორიის ფარგლებში.
მუხლი 99.
ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანიზაცია, უფლება-მოვალეობა და მართვა-გამგეობის წესი განისაზღვრება კანონით.
მუხლი 100.
ადგილობრივ თვითმართველობას უფლება აქვს გამოსცეს სავალდებულო დადგენილება თანახმად კანონისა.
მუხლი 101.
ადგილობრივი თვითმართველობა ირჩევა საყოველთაო, პირდაპირი, თანასწორი, ფარული და პროპორციული საარჩევნო წესით.
მუხლი 102.
ადგილობრივ თვითმართველობის დადგენილება და განკარგულება შეიძლება გაუქმებულ იქნეს მხოლოდ სასამართლოს წესით.
მუხლი 103.
მთავრობის ცენტრალ ორგანოებს უფლება აქვთ შეაჩერონ ადგილობრივი თვითმართველობის დადგენილება და განკარგულება, თუ იგი ეწინააღმდეგება კანონს ხოლო ვალდებულნი არიან საქმე დაუყოვნებლივ სასამართლოს გადასცენ. წესი და პირობა შეჩერებისა განისაზღვრება კანონით.
მუხლი 104.
ადგილობრივი თვითმართველობა მართვა-გამგეობის საქმეში ემორჩილება
მთვარობის ცენტრალ ორგანოებს.
მუხლი 105.
იმ საგნებს, რომლის შესახებაც ადგილობრივი თვითმართველობის დადგენილება დამტკიცებულ უნდა იქნეს ცენტრალ ხელისუფლების მიერ, განსაზღვრავს კანონი.
მუხლი 106.
ადგილობრივ თვითმართველობას ენიჭება საბიუჯეტო უფლება, ცალკე კანონით განსაზღვრული.
თავი 11.
ავტონომიური მმართველობა
მუხლი 107.
საქართველოს რესპუბლიკის განუყოფელ ნაწილებს – აფხაზეთს სოხუმის ოლქი, სამუსლიმანო საქართველოს (ბათომის მხარე) და ზაქათალას ზაქათალის ოლქი, ენიჭებათ ადგილობრივ ავტონომიური მმართველობა.
მუხლი 108.
წინა მუხლში მოხსენებულ ავტონომიურ მმართველობათა დებულებანი შემუშავებულ იქნება ცალკე კანონით.
თავი 12.
სწავლა-განათლება და სკოლა
მუხლი 109.
ხელოვნება, მეცნიერება და მათი სწავლება თავისუფალია; სახელმწიფოს მოვალეობაა მფარველობა გაუწიოს და ხელი შეუწყოს მათ განვითარებას.
მუხლი 110.
პირველდაწყებითი სწავლა საყოველთაო, უსასყიდლო და სავალდებულოა. საზოგადო სკოლების სისტემა ერთს ორგანიულ მთლიანობას წარმოადგენს, სადაც პირველდაწყებითი სკოლა საფუძველია საშვალო და უმაღლესი სკოლისა.
სწავლა-განათლება ყველა საფეხურის სკოლებში საეროა.
მუხლი 111.
სახელმწიფო მიზნად ისახავს: პირველდაწყებით სკოლაში უღარიბეს ბავშვებს საზრდო, ჩასაცმელ-დასახური და სასწავლო ნივთები უფასოდ მიეცეს.
ამ მიზნის განსახორციელებლად სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმართველობანი თავის შემოსავლის ერთ ნაწილს გადასდებენ ყოველ წლიურად.
მუხლი 112.
კერძო თაოსნობით დაარსებული სკოლა ემორჩილება საერთო სასკოლო კანონს.
თავი 13.
სოციალ-ეკონომიური უფლებანი
მუხლი 113.
რესპუბლიკა ზრუნავს თავის მოქალაქეთა ღირსეული არსებობისათვის.
მუხლი 114.
საკუთრების იძულებითი ჩამორთმევა ან კერძო ინიციატივის შეზღუდვა შეიძლება მხოლოდ სახელმწიფოებრივი, საზოგადოებრივი და კულტურული საჭიროებისათვის ცალკე კანონში განსაზღვრული წესით. ჩამორთმეულ ქონებაში მიეცემა სათანადო საფასური თუ კანონში სხვა გვარად არ არის განსაზღვრული.
მუხლი 115.
რესპუბლიკას აქვს საკუთარი სააღებ-მიმცემო და სამრეწველო მეურნეობა, რომლის გაფართოება და ერთი მთლიანი საზოგადოებრივი მეურნეობის შექმნა მისი მთავარი მიზანია.
რესპუბლიკა ხელს უწყობს ადგილობრივ თვითმართველობის ორგანოთა ასეთსავე მეურნეობის გაფართოვებას და გაძლიერებას.
რესპუბლიკას შეუძლია კანონმდებლობის გზით გაასაზოგადოოს ის სავაჭრო-სამრეწველო და სასოფლო-სამეურნეო დარგი და წარმოება, რომელიც ამისთვის გამოსადეგია.
მუხლი 116.
წვრილი მწარმოებლის – სოფლის მეურნის, ხელოსანის, შინამრეწველის-შრომის ნაყოფის დაცვა კერძო პირთა ექსპლოატაციისაგან სახელმწიფოს განსაკუთრებული საზრუნავი საგანია.
რესპუბლიკის განსაკუთრებული საზრუნავია აგრეთვე სოფლის მეურნეობის აყვავება; მიწის დამუშავება და გამოყენება შეადგენს მიწის მფლობელის მოვალეობას საზოგადოების წინაშე.
მუხლი 117.
შრომა საფუძველია რესპუბლიკის არსებობისა და მისი უზრუნველყოფა რესპუბლიკის განსაკუთრებული მოვალეობაა.
მუხლი 118.
რესპუბლიკის კანონმდებლობით ადგილობრივ თვითმართველობას ევალება დააარსოს შრომის ბირჟა, საშვამავლო კანტორა და სხვა ამგვარი დაწესებულება, რომელიც აღნუსხავს უმუშევართ და შუამავლობას გაუწევს სამუშაოს შოვნაში.
ასეთ დაწესებულების ხელმძღვანელ ორგანოში მუშათა კავშირის წარმომადგენელთა რიცხვი ნახევარზე ნაკლები არ უნდა იყოს.
მუხლი 119.
უმუშევრად დარჩენილ მოქალაქეს მიეცემა დახმარება სამუშაოს აღმოჩენით ან დაზღვევის სახით.
მუხლი 120.
მოხუცებულობით, დაავადებით თუ სხვა მიზეზით შრომის უნარს მოკლებული მოქალაქე, რომლისთვისაც ზრუნვა კანონით ან ჩვეულებით დავალებული არა აქვს მემკვიდრეს, მზრუნველს, მწარმოებელს ან სხვა კერძოსა თუ საზოგადოებრივ დაწესებულებას, და რომელსაც არსებობის სახსარი არ მოეპოვება, მიიღებს დახმარებას სახელმწიფო ხაზინიდან დაზღვევით ან სხვა სახით. ასევე დაეხმარება ხაზინა, უკეთუ მემკვიდრეს ან მზრუნველს შრომის უნარდაკარგულის რჩენა არ შეუძლია.
მუხლი 121.
დაქირავებული მუშა, რომელიც მოხუცებულობით, დაშავებით ან სხვა მიზეზით დაჰკარგავს სავსებით ან ნაწილობრივ შრომის უნარს, მიიღებს დახმარებას დაზღვევის სახით თავის ხელფასის კვალობაზე. დასაზღვევი თანხა უნდა შესდგეს დამქირავებელზე შეწერილ საგანგებო გადასახადისაგან.
მუხლი 122.
გარდა საგანგებო ან ამ მიზნით შეწერილი გადასახადისა ზემოაღნიშნულ მოვალეობათა ასასრულებლად რესპუბლიკის შემოსავლიდან უნდა გადაიდოს ყოველ წლიურად განსაზღვრული ნაწილი.
მუხლი 123.
ნორმალი სამუშაო დრო დაქირავებულთათვის არ უნდა აღემატებოდეს კვირაში 48 საათს; ამასთანავე კვირაში ერთხელ მუშა უნდა ისვენებდეს განუწყვეტლივ 42 საათს. გამონაკლისს სამუშაო დროის შესახებ განსაზღვრავს კანონი.
სასოფლო მეურნეობისა და სხვა სასეზონო წარმოებაში სამუშაო დროის შეფარდება განსაკუთრებულ პირობებთან განისაზღვრება კანონით.
მუხლი 124.
წარმოებაში 16 წლამდის ყმაწვილის შრომა აკრძალულია; 16-18 წლის მოზარდთათვის სამუშაო დრო განისაზღვრება 6 საათით დღეში; მოზარდთა და საზოგადოთ ქალთათვის ღამით მუშაობა აკრძალულია.
მუხლი 125.
რესპუბლიკის საზრუნავი საგანია განსაზღვროს მინიმუმი ხელფასი და შრომის ნორმალი პირობანი წარმოებაში.
არსდება შრომის ინსპექცია და სანიტარული ზედამხედველობა, რომელიც დამოუკიდებელი უნდა იყოს დამქირავებელთაგან.
მუხლი 126.
განსაკუთრებული კანონი დაიცავს ქალთა შრომას წარმოებაში. აკრძალულია ქალის მუშაობა დედობისათვის მავნე წარმოებაში; მუშა ქალი მშობიარობის დროს არა ნაკლებ ორი თვისა თავისუფალია მუშაობისაგან ჯამაგირის მოუსპობლად; დამქირავებელს ევალება ძუძუმწოვარ ბავშვთა მოსავლელად შესაფერ გარემოებაში ამყოფოს მუშა ქალები.
მუხლი 127.
შრომის დამცველ კანონების დარღვევისათვის დამნაშავენი პასუხს აგებენ სისხლის სამართლის წესით.
მუხლი 128.
რესპუბლიკას და ადგილობრივ მმართველობას ევალება დედობის და ბავშვების დაცვისათვის მზრუნველობა.
თავი 14.
ეროვნულ უმცირესობათა უფლებანი.
მუხლი 129.
არ შეიძლება შეიზღუდოს საქართველოს რესპუბლიკის რომელიმე ეროვნული
უმცირესობის თავისუფალი სოციალ-ეკონომიური და კულტურული განვითარება, განსაკუთრებით მისი დედა-ენით სწავლა-აღზრდა და ეროვნულ-კულტურულ საქმეთა შინაური მართვა-გამგეობა.
ყველას აქვს უფლება სწეროს, ჰბეჭდოს და ილაპარაკოს დედა-ენაზე.
მუხლი 130.
ეროვნულ უმცირესობისაგან შემდგარი ადგილობრივ თვითმართველობის ერთეულებს (თემი, ერობა, ქალაქი) უფლება აქვთ შეერთდნენ და დააარსონ ეროვნული კავშირი თავის კულტურულ-განმანათლებელი საქმეების უკეთ მოსაწყობად და გასაძღოლად კონსტიტუციისა და კანონის ფარგალში.
ეროვნულ უმცირესობას, რომელსაც ასეთი თვითმართველობის ორგანოები არ მოეპოვება, შეუძლია ამის გარეშეც შეადგინოს ეროვნული კავშირი ამ მუხლში აღნიშნული უფლებითა და კომპეტენციით.
ეროვნულ კავშირში შესვლა ხდება სალაპარაკო ენის მიხედვით.
ეროვნულ უმცირესობათა კულტურულ-განმანათლებელ საჭიროებათა დასაკმაყოფილებლად სახელმწიფო და თვითმართველობათა ბიუჯეტიდან გადაიდება ფინანსიური საშვალებები პროპორციულად მცხოვრებთა რაოდენობისა.
მუხლი 131.
არ შეიძლება შეიზღუდოს ვისიმე პოლიტიკური და მოქალაქეობრივი უფლება ეროვნულ კავშირში მონაწილეობისას.
მუხლი 132.
ყოველ ეროვნულ კავშირს შეუძლია აღძრას და დაიცვას სასამართლოს წინაშე ის საქმე, რომელიც ეხება კონსტიტუციითა და კანონით მინიჭებულ ეროვნულ უმცირესობის უფლების დარღვევას.
მუხლი 133.
საქართველოს რესპუბლიკის ყოველ მოქალაქეს თანასწორი უფლება აქვს მიიღოს სახელმწიფო, სამოქალაქო, სამხედრო და საქალაქო თუ საერობო სამსახური.
მუხლი 134.
ეროვნულად ნარევი ადგილობრივი მმართველობა ვალდებულია სწავლა- განათლებისათვის გადადებული თანხით დააარსოს საკმაო რიცხვი სკოლების და კულტურულ-განმანათლებელ დაწესებულებისა მოქალაქეთა ეროვნულ შედგენილობის პროპორციის მიხედვით.
მუხლი 135.
ეროვნულ უმცირესობის სკოლაში სწავლება სწარმოებს ბავშვის სალაპარაკო ენაზე.
მუხლი 136.
ადგილობრივ მმართველობის ფარგლებში, სადაც ერთი რომელიმე ეროვნული უმცირესობა აღემატება ყველა მოქალაქეთა 20%-ს, ამ ეროვნულ უმცირესობის მოთხოვნით მსჯელობა და საქმის წარმოება, სახელმწიფო და საზოგადოებრივ დაწესებულებაში შემოღებულ უნდა იქნეს სახელმწიფო ენასთან ერთად მის დედა-ენაზედაც.
მუხლი 137.
არა ქართველ დეპუტატს, რომელმაც სახელმწიფო ენა საკმაოდ არ იცის, შეუძლია პარლამენტში სიტყვა წარმოსთქვას დედა-ენით, რომლის სწორ თარგმანს წინასწარ წარუდგენს პარლამენტის პრეზიდიუმს.
დაწვრილებით წესს განსაზღვრავს კანონი.
თავი 15.
სახელმწიფო მოხელენი
მუხლი 138.
საქართველოს მოქალაქე შეიძლება მიღებულ იქნეს ყოველ თანამდებობაზე, თუ კანონის მოთხოვნილებას აკმაყოფილებს.
მუხლი 139.
მოხელე ან თანამდებობის პირი შეიძლება გადაყენებულ ან დისციპლინარულ წესით დასჯილ იქნეს იმ დაწესებულების ან უფროსის განკარგულებით, ვისგანაც იყო მიღებული; ხოლო სამსახურიდან სრულიად დათხოვნის წესს განსაზღვრავს კანონი.
მუხლი 140.
თვითეული მოხელეს აქვს უფლება პენსიის მიღებისა. მოხელისა და მისი ოჯახის წევრთა მიერ პენსიის მიღების პირობას განსაზღვრავს კანონი.
მუხლი 141.
თვითეული მოხელე პასუხისმგებელია სასამართლოს წინაშე საერთო წესისამებრ.
მოქალაქეს უფლება აქვს პასუხისგებაში მისცეს ყოველი მოხელე საზოგადო წესით მისი დანაშაულისათვის.
მოქალაქეს უფლება აქვს მოსთხოვოს მოხელის უკანონო მოქმედებით მიყენებული ზარალის ანაზღაურება სახელმწიფოს.
ანაზღაურების წესი და პირობა განისაზღვრება კანონით.
თავი 16.
სახელმწიფო და ეკლესია
მუხლი 142.
სახელმწიფო და ეკლესია განცალკევებულნი და დამოუკიდებელნი არიან.
მუხლი 143.
არც ერთ სარწმუნოებას არა აქვს უპირატესობა.
მუხლი 144.
ხარჯის გაღება სახელმწიფოს ხაზინიდან და ადგილობრივ თვითმართველობათა თანხიდან სარწმუნოებრივ საქმეთა საჭიროებისათვის აკრძალულია.
თავი 17.
კონსტიტუციის გადასინჯვა
მუხლი 145.
კონსტიტუციის საზოგადო ან ნაწილობრივი გადასინჯვის ინიციატივის უფლება აქვს:
ა) პარლამენტის წევრთა ნახევრის არა ნაკლებსა, და
ბ) 50 000 ამომრჩეველსა.
მუხლი 146.
წინადადება კონსტიტუციის საზოგადო ან ნაწილობრივი გადასინჯვისა პარლამენტის დღიურ წესრიგში დაისმის განსახილველად არა უადრეს ექვსი თვისა შეტანის დღიდან.
მუხლი 147.
კონსტიტუციის საზოგადო ან ნაწილობრივი გადასინჯვის პროექტი მიღებულ უნდა იქნეს პარლამენტის ყველა წევრთა ორი მესამედის უმრავლესობით. იგი ძალაში შედის მხოლოდ ხალხის უმრავლესობის მიერ დადასტურების შემდეგ.
მუხლი 148.
საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკის მართვა-გამგეობას ფორმის გაუქმება არ შეიძლება გახდეს კონსტიტუციის გადასინჯვის წინადადების საგნად.
მუხლი 149.
პირველ პარლამენტის შეკრებამდე მის მაგივრობას გასწევს დამფუძნებელი კრება.
Constitution of Georgia
Adopted by the Constituent Assembly on the 21st of February, 1921
Chapter I
General Provisions
Article 1
Georgia is a free, independent and inseparable State.
The permanent and unchanged form of the political system is a Democratic Republic.
Article 2
The capital of Georgia is Tfilisi.
Article 3
The state language of Georgia is the Georgian language.
Article 4
The flag of the Republic of Georgia is a deep red banner with black and white stripes.
The Coat of Arms of the Republic of Georgia is Tetri Giorgi (’White George’ (St. George)) with seven celestial bodies.
Article 5
All laws and mandatory resolutions shall be valid only when announced in a proper manner.
Article 6
The territory of the State may not be alienated, divided or sold.
The territory of the State may be expanded and/or disputed boundaries may be adjusted only in a lawful manner.
Article 7
Administrative division, and setting and changing the boundaries of self-governing units, may be done only in a lawful manner.
Article 8
The Constitution is the supreme law of the State. No law, decree, order or writ that contradicts the constitutional provisions and their spirit may be published.
Compliance with the Constitution and the realisation of its principles in legislation and administration shall be the duty of all state authorities.
Article 9
Any law and decree issued and published before the Constitution was adopted shall remain in force unless they contradict the Constitution and its principles.
Article 10
The Constitution is valid constantly and continuously, except where provided for in the same Constitution.
Article 11
Upon the approval and adoption of the Constitution, the Constituent Assembly shall publish it with the signatures of its members.
Chapter II
Citizenship
Article 12
The citizenship of Georgia is obtained by origin, marriage and naturalisation.
Article 13
A citizen of Georgia shall not be a citizen of any other state at the same time.
Article 14
A citizen of Georgia may renounce citizenship only after he/she has fulfilled his/her public duties.
Article 15
The conditions for obtaining and losing citizenship shall be determined in detail by law.
Chapter III
Rights of a Citizen
Article 16
All citizens are equal before the law.
Article 17
There is no distinction of title.
Article 18
No degree, except for an academic degree, may be conferred.
The Order of Honour shall be revoked.
A badge of merit may be conferred for proving oneself in a military action.
Article 19
The death penalty shall be abolished.
Article 20
No one may be punished except through legal proceedings, with the exception of a disciplinary procedure defined by law.
Article 21
All citizens shall be subject to common law procedure.
Article 22
A person is inviolable; no one may be detained or otherwise deprived of liberty or personally searched, except by virtue of a reasoned order of court or investigative body.
Article 23
The administration may, at its own discretion, detain a person in the following cases:
a) when a perpetrator is caught at the very scene of the crime;
b) when a victim or a witness identifies the perpetrator at the scene of the crime;
c) when an item proving guilt is found with a person who is a suspect, or when obvious elements and traces of a crime are found on his/her body or in his/her residence.
Article 24
An offender may also be arrested by a private person if he/she is caught at the scene of the crime and, at the same time, it is expected that he/she may abscond before the administration arrives.
Article 25
A person detained by order of either the judicial authorities or the administration must be brought before the nearest court within 24 hours; if the court is located so far away that it is not possible to bring the offender before it within 24 hours, this period should be extended on the basis of a current situation, but by no more than 48 hours.
Article 26
The court must immediately, but in any case, not later than within 24 hours, examine a person brought before it; following the examination, it must issue a written order to either keep the person in custody or release him/her immediately.
Article 27
The judicial authorities shall, if they are informed in any way and by any means that a person has been detained in violation of the aforementioned procedures, immediately investigate the case and issue a written order either to release the person or to keep him/her in custody.
Article 28
The residence of a citizen is inviolable: it may be searched only under a court order in cases provided for by the law.
Article 29
Private correspondence is inviolable: it may be seized and examined only under a court order.
Article 30
Every citizen has full freedom of movement and residence; this right may be restricted only by a decision of a court.
Article 31
Every citizen enjoys full freedom of conscience.
A citizen may not be persecuted or his/her political or civil rights may not be restricted because of his/her religion or belief. Everyone has the right to practise the religion he/she wishes to, change religion, or not belong to any religion.
No one can refuse to fulfil his/her political and civil duties by reason of religion and belief, except where defined by a separate law.
Acts of a religious nature shall have no influence on civil rights and civil status.
Article 32
Every citizen has the right to express his/her opinions and to propagate them verbally, in a printed way or by any other means, without prior permission from the government. For any offence a person commits in such a case, he/she shall be liable to a court of law only.
Article 33
Citizens of the Republic of Georgia have the right of public assembly without arms, indoors as well as outdoors, without permission from the government.
Article 34
If a meeting acquires a criminal character, the administration may dissolve it.
Article 35
Citizens of the Republic of Georgia have the right, without permission from the government, to found professional and all other types of unions, provided their objective is not prohibited by the law; a union may be dissolved by a court order only.
Article 36
The free development of intellectual, commercial, and agricultural and industrial professions is guaranteed by the laws of the Republic.
Article 37
The right of individual and collective petition is guaranteed.
Article 38
Workers have the freedom to strike.
Article 39
A citizen of either sex is equal in terms of political, as well as civil, economic and family rights.
Article 40
Marriage is based on the equality of rights and on voluntariness; the form and rules of marriage are defined by law. Persons born in and out of wedlock are equal in rights and duties. A mother has the right to seek for and prove who the father of her child born out of wedlock is, and a person born out of wedlock has the right to seek for his/her father.
Article 41
No political refugee, who has found shelter in the territory of the Republic, shall be extradited.
Article 42
Any official, as well as private person shall be brought to justice, in accordance with criminal law, for violating the rights of a citizen.
Article 43
During rioting or war, Parliament may temporarily suspend, over the whole Republic or in any part thereof, the guarantee of the rights specified in Articles 19, 22, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33 and 38 herein; and during war, the guarantee specified in Article 21 as well, provided that a court martial is possible only within a territory occupied by an active army.
If Parliament is not in session, the Government may, on its own responsibility, suspend the validity of the above guarantees, but it must immediately call Parliament and submit an ordinance thereto.
Article 44
During a large epidemic, the Government may temporarily suspend the guarantees of the rights specified in Articles 22, 25, 26 and 30 herein, as is necessary to fight the epidemic.
Article 45
The guarantees and the rights specified in the Constitution do not rule out any other guarantees and rights not specified therein but which follow from the principles recognised by the Constitution.
Chapter IV
Parliament
Article 46
The representative body of the Republic of Georgia is the Parliament of Georgia, which is composed of deputies elected by way of universal, equal, direct, secret and proportional voting. Every citizen with full rights, without distinction of sex, who has attained the age of 20 years, has the right to vote in elections.
The Parliament is elected for a term of three years.
Article 47
The procedure for Parliamentary elections shall be defined by a separate law.
Article 48
A Member of Parliament shall not be brought to justice for opinions and views he/she expresses during the performance of his/her duties.
The person of a Member of Parliament is inviolable; he/she may not be detained or brought to justice while he/she is considered to be a Member of Parliament, unless permitted by Parliament itself. An exception is where he/she is caught at the scene of a crime. Such a case must immediately be notified to Parliament.
A Member of Parliament who has been detained or brought to justice must be released, if required by Parliament.
Article 49
A Member of Parliament may refuse to testify regarding facts that were disclosed to him/her in his/her capacity as deputy. He/she shall not lose this right even after he/she is not considered to be a deputy.
Article 50
Members of Parliament shall be awarded a remuneration determined by law.
Article 51
The issue of incompatibility of being a Member of Parliament, an officer, and a member of a profession, shall be determined by law.
Article 52
Power belongs to the entire Nation, and Parliament exercises power over the Nation within the scope of the Constitution.
Article 53
Parliament may issue laws, decrees and resolutions; the procedure for their publication shall be defined by a separate law.
Article 54
The rights of Parliament are as follows:
a) to pass legislation;
b) to oversee the supreme administration of the Republican army, and generally of all the armed forces;
c) to declare war;
d) to ratify peace treaties, and commercial and similar treaties concluded with foreign states;
e) to grant amnesty;
f) to approve the budget;
g) to obtain internal and external loans;
h) to elect such officials as it is empowered to elect under the Constitution or according to law; and
i) to exercise general control over the executive authority.
Article 55
A session of Parliament is public, but Parliament may, by special resolution, declare a session, or part thereof, as closed.
Article 56
Parliament shall, on its own, decide on the lawfulness of the election of its members, and resolve any disputes in relation thereto.
Article 57
Parliament shall resolve each matter by a simple majority of votes, unless another procedure is adopted under parliamentary regulations or the law.
Article 58
A session of Parliament may be opened only when more than a half of the total number of deputies are present.
Article 59
Members of Parliament have the right to submit a question and to raise a question to the Government; the procedure for submitting a question and raising a question shall be defined by the law or parliamentary regulations.
Parliament may appoint an investigative and inquiry commission.
Article 60
Parliament shall define parliamentary regulations and its own rules of procedure.
Article 61
Parliament shall meet annually on the first Sunday of November. New parliamentary elections shall be called in autumn, at the same time throughout the Republic, on the assumption that the newly elected members are present at the opening session of Parliament.
Article 62
Parliament may temporarily suspend its operation only by a decision of Parliament.
While the operation of Parliament is suspended, the right to convene it in an emergency shall be vested in the Government, or in the Presidium of the Parliament.
Parliament shall meet if one quarter of the number of deputies requires it to do so.
Article 63
The right of initiative belongs to:
a) each Member of Parliament, and/or
b) 5, 000 voters.
Article 64
If required by 30,000 voters in writing, Parliament shall present a newly adopted law to the people for a referendum.
The procedure for holding a referendum is defined by law.
Article 65
Parliament shall elect the Presidium of the Parliament every year.
Chapter V
Executive Power
Article 66
The executive power of supreme administration belongs to the Government of the Republic.
Article 67
The Government has a Chairperson elected by Parliament for a term of one year. The same person may be elected only twice in succession.
Article 68
Other members of the Government – the ministers – are selected by the Chairperson of the Government from among the citizens of the Republic that have the right to vote in parliamentary elections.
Article 69
A member of the Government may not at the same time hold any other office or follow a profession; he/she may only be a Member of Parliament, and a voter in local self-government.
Article 70
The Chairperson of the Government shall be vested with the power of supreme representation of the Republic. He/she shall appoint ambassadors to other states, and foreign ambassadors shall be directed to him/her.
In an emergency situation, when the Government is unable to pass an ordinance, the Chairperson may call back the armed forces of the Republic, which action shall immediately be notified to Parliament.
The Chairperson shall issue an order and a decree for the enforcement of law, but he/she shall have no right to suspend the effect of the law or prevent its enforcement.
The Chairperson of the Government may order, on the basis of a decree, an inspection of any branch of administration, or place or event, in accordance with the procedure specified under law.
The Chairperson shall have no other specific rights except for those conferred on him/her by the Constitution.
Article 71
The Chairperson of the Government shall have a deputy, who shall perform his/her duties in the Government.
Article 72
The general rights and duties of the Government are as follows:
a) the supreme administration of the affairs of the Republic, in accordance with law;
b) the supervision and enforcement of the Constitution and laws;
c) the submission to Parliament of a draft law, and of an opinion on a draft law submitted to the Government at the initiative of Parliament or the people;
d) the protection of the foreign interests of the Republic;
e) the safeguarding of the Republic from external dangers and the protection of the Republic’s independence;
f) the observance of internal order and the provision of security.
In unexpected circumstances, where need be, the Government has the right, on the basis of an ordinance, to mobilise the armed forces, but for not more than 21 days. If a longer period is required, the Government shall obtain permission from Parliament.
g) the management of finances, the minting of money in accordance with law, and the annual submission to Parliament of the expected accounting of revenues and expenses of the budget;
h) accountability to Parliament for its actions, and submission thereto, at least once a year, of a report on the internal and external situation of Georgia; and the submission of a special report if required by Parliament; and
i) the execution of all that assigned to it by law or Parliament.
Article 73
The administration of the other affairs of the Republic shall be distributed among members of the Government. Each of them shall manage the agency entrusted to him/her independently, and shall be personally responsible to Parliament. He/she shall resign if he/she loses the trust of Parliament, on the basis of a direct resolution of Parliament.
A minister shall have the right to vote in Parliament only when he/she is a deputy.
The Chairperson of Government is responsible to Parliament for general political activities, and he/she is obliged to submit to a resolution of Parliament and to execute it, and accordingly, if necessary, to change an individual minister or reorganise the entire cabinet.
Article 74
Each member of Government has the right to be present at a session of Parliament and/or its commission. If requested by a minister, Parliament and its commission are obliged to listen to said minister. If so required by Parliament and/or its commission, a minister shall also appear at a session and provide an explanation.
Article 75
The Chairperson of the Government and members of the Government are liable in a court of law for the violation of the Constitution. Only Parliament may institute legal proceedings against them. They shall be brought to justice in accordance with the common law.
Chapter VI
Judiciary
Article 76
There is one Supreme Court throughout the whole territory of the Republic of Georgia called the Senate, which is elected by Parliament. The Senate shall be responsible for:
a) the supervision of compliance with the law; and
b) the administration of a part of the judiciary in the capacity of a court of cassation.
Article 77
There are permanent courts to hear civil, criminal and administrative cases.
The organisation, jurisdiction and competence of a court shall be determined by law.
Article 78
The judiciary is independent and is only answerable to the law. Justice is administered on behalf of the Democratic Republic of Georgia.
Article 79
No judgment of a court shall be revoked, changed or suspended by any legislative, executive or administrative body.
Article 80
A court hearing is public; only in an emergency, and where necessary in the interests of securing moral norms and public peace, a court hearing may be closed by a decision of the court.
Article 81
The prosecution of serious criminal offences, as well as political offences, and offences related to printing, shall be carried out under a jury system.
Article 82
A judge shall be elected for a fixed term. The procedure and conditions for election, which the judge shall comply with, shall be defined by law.
Article 83
A court member may not be transferred from one place to another against his/her will, without a court decision. He/she may only be temporarily dismissed from post when he/she has been brought to justice or is under investigation. He/she may be finally removed from office by virtue of a court judgment.
Chapter VII
State Finances
Article 84
No tax whatsoever may be imposed or collected, unless approved by Parliament in advance.
Note: The right to impose local self-government taxes shall be established by a separate law.
Article 85
No one shall be exempted from state taxes, unless by virtue of a law.
Article 86
Unless by virtue of a law, no pension, reward, or generally no expense whatsoever may be paid out from the state treasury.
Article 87
No state loan and/or any other financial obligation may be obtained without the permission of Parliament.
Article 88
All revenues and expenditures of the State must be recorded in the budget.
The budget must be submitted annually to Parliament for approval.
Article 89
If Parliament fails to approve the budget before the beginning of the accounting year, with the permission of Parliament, the Government shall be authorised to pay for the public expenses, until the new budget is approved, according to the budget of the previous year.
Article 90
No expenses may be transferred from one paragraph of the budget to another without the permission of Parliament.
Chapter VIII
State Control
Article 91
The following shall be subject to state control:
a) the execution of the state budget with accuracy;
b) all revenues and expenditures of the State;
c) the accounting and balance sheets of the Government and different agencies;
d) the finances of local self-governments under the law.
Article 92
A State Controller shall be selected by Parliament. He/she shall not be considered a member of the Cabinet of Ministers, but shall be vested with the rights of a minister and shall be accountable only to Parliament. He/she shall submit an annual report to Parliament.
Article 93
The organisation and rules of procedure of state control shall be determined by law.
Chapter IX
National Defence
Article 94
Each citizen of the Republic is obliged to personally do military service in accordance with the law.
Article 95
The purpose of the military forces is to protect the Republic and its territory.
Article 96
The period of the military service and each deployment of military forces shall be determined by law.
Article 97
The number of young recruits obliged to do military service shall be approved annually by Parliament.
Chapter X
Local Self-Government
Article 98
Local self-government, at the same time a local government body, administers the cultural, educational, and economic matters within the scope of its territory.
Article 99
The organisation of local self-government, and its rights and duties, and the procedures for its administration, shall be defined by law.
Article 100
Local self-government shall have the right to issue a mandatory ordinance under law.
Article 101
Local self-government shall be elected in accordance with universal, direct, equal, secret and proportional voting procedures.
Article 102
An ordinance and a decree of a local self-government may only be revoked by a judicial procedure.
Article 103
Central government bodies have the right to suspend an ordinance and a decree of local self-government if it contradicts the law, and they shall immediately refer the case to a court. The procedures and conditions of the suspension shall be defined by law.
Article 104
Local self-government shall be subordinate to central government bodies in the administration process.
Article 105
Matters concerning which ordinances of local self-government require the approval of a central authority shall be determined by law.
Article 106
Local self-governments shall be vested with the right to make their own budgets, which shall be defined by a separate law.
Chapter XI
Autonomous Governance
Article 107
The integral parts of the Republic of Georgia: Abkhazia, the Sokhumi region, the Muslim part of Georgia (Batomi province) and Zakatala, the Zakatala region, shall be granted local autonomous governance.
Article 108
Statutes of the autonomous governance mentioned in the previous article shall be prepared under a separate law.
Chapter XII
Education and School
Article 109
Education in arts and sciences shall be free. It is the duty of the State to protect such education and to promote its development.
Article 110
Elementary schooling shall be universal, free of charge, and compulsory. The public school system shall constitute an organic unity, where primary school shall serve as a basis for secondary and higher schools. Education at schools of all stages of education shall be secular.
Article 111
The State shall aim to provide the poorest children at elementary schools with free meals, clothes and school materials, and for this purpose the State and local self-governments shall annually set aside a portion of their revenues.
Article 112
A privately established school shall be subject to common school law.
Chapter XIII
Social and Economic Rights
Article 113
The Republic shall be responsible for the dignified existence of its citizens.
Article 114
The confiscation of property or the restriction of private initiatives may be carried out only for state, public and cultural needs and under procedures defined in a separate law. Appropriate compensation shall be paid for property confiscated, unless otherwise specified in the separate law.
Article 115
The Republic has its own commercial and industrial economy. Its expansion, and the establishment of a whole and unified system of public economy, is the main objective of the Republic.
The Republic shall facilitate the expansion and strengthening of similar economic systems of local self-government bodies.
The Republic may, by virtue of legislation, nationalise the commercial, industrial, and agricultural sectors and production that are suitable for this purpose.
Article 116
The protection of a product of labour of a small manufacturer, such as an agricultural labourer or a house worker, from exploitation by private persons shall be a subject of special care by the State.
The prosperity of the agriculture sector shall also be a subject of special care by the Republic. The cultivation and use of the land is the duty of a landowner towards society.
Article 117
Labour shall be a basis for the existence of the Republic, and its provision shall be a special duty of the Republic.
Article 118
Under the laws of the Republic, local self-governments shall establish labour exchanges, job matching services, and other similar institutions, which shall register the unemployed, and facilitate their employment.
The number of representatives of the workers’ union in the management body of such an institution shall be no less than one half.
Article 119
A citizen who has been left unemployed shall be provided with assistance, either in the form of finding a job for him/her or in the form social insurance assistance.
Article 120
A citizen who is unable to work due to old age, illness or other reasons, where no descendant, guardian, manufacturer, or any other private or public institution, is obliged by law or custom to take care of him/her, and who has no means of subsistence, shall receive assistance from the state treasury in the form of social insurance or in another form. Assistance from the treasury shall also be provided to disabled persons, whose descendants or guardians cannot afford to support them.
Article 121
A hired worker who loses, fully or partially, the ability to work due to old age, injury or other reasons shall receive assistance in the form of social insurance based on his/her salary. The sum to be paid as social insurance shall consist of a special tax imposed on the employer.
Article 122
In addition to the special tax or other tax imposed for this purpose, a certain portion of the revenue of the Republic must be set aside annually for the fulfilment of the above obligations.
Article 123
Normal working time for hired workers must not exceed 48 hours per week; in addition, a worker must be granted a rest period of 42 consecutive hours once in a week. Any exceptions regarding the working time shall be defined by law.
In agricultural and other seasonal production, the proportion of working time subject to special conditions shall be defined by law.
Article 124
It shall be prohibited for a young person under 16 years of age to undertake labour in the production industry. The working time for minors of 16 to 18 years of age shall be fixed at 6 hours per day. It shall be prohibited for minors and women in general to undertake labour at night.
Article 125
A subject of concern for the Republic shall be to determine a minimum salary and normal working conditions in industry.
A labour inspectorate and sanitary surveillance shall be established, which shall be independent from employers.
Article 126
Female labour in industry shall be protected by a special law. A woman shall not work in an industry which is harmful for maternity. During the birth-giving period, a female worker shall be exempted from work for at least two months without suspending her salary. Employers shall create for female workers work environment suitable for taking care of breastfed children.
Article 127
Violators of labour protection laws shall be liable to criminal prosecution.
Article 128
The Republic and local self-governments are obliged to ensure the protection of mothers and children.
Chapter XIV
Rights of Ethnic Minorities
Article 129
The free social, economic, and cultural development of ethnic minorities in the Republic of Georgia shall not be restricted, especially with regard to their education, and the internal administration of their own national and cultural affairs in their mother tongue.
All citizens shall have the right to write, print and speak in his/her mother tongue.
Article 130
Local self-governing units (community, municipality, or town) composed of an ethnic minority shall have the right to unite and form a national union for the better organisation and management of their cultural and educational affairs within the scope of the Constitution and the law.
An ethnic minority which has no such self-government bodies may form a national union even without having such self-government bodies, with the rights and competence specified in this article.
Joining a national union shall be possible on the basis of the native language of a minority.
To meet the cultural and educational needs of ethnic minorities, some financial resources shall be set aside from the state budget and the budget of local self-governments in proportion to the number of people living there.
Article 131
No one shall be restricted in his/her political and civil rights while taking part in a national union.
Article 132
A national union may bring and defend an action in court which concerns the violation of a minority right granted by the Constitution and the law.
Article 133
Any citizen of the Republic of Georgia shall have an equal right to receive public, civil, military, municipal, or community services.
Article 134
A local administration composed of various ethnicities shall establish, using the funds set aside for education, sufficient number of schools and cultural and educational institutions in proportion to the ethnic composition of citizens.
Article 135
Teaching at an ethnic minority school shall be carried out in the child’s native language.
Article 136
Within a local administration, where any ethnic minority accounts for more than 20% of all citizens, at the request of said ethnic minority, any discussion and proceedings in state and public institutions shall also be carried out in the mother tongue of the ethnic minority along with the official language.
Article 137
Any non-Georgian deputy not having a sufficient command of the official language can make a speech before Parliament in his/her mother tongue, the accurate translation of which he/she shall submit to the Presidium of Parliament in advance.
Detailed procedures are defined by law.
Chapter XV
Public Officials
Article 138
A citizen of Georgia may be employed in any position provided he/she complies with the requirements of law.
Article 139
An officer or official may be dismissed or may receive a disciplinary punishment by a decree of the institution or head where he/she was accepted. The procedure for complete removal from office shall be defined by law.
Article 140
An officer shall have the right to a pension. The conditions for receiving pensions by officers and their family members shall be determined by law.
Article 141
Every officer shall be liable to a court of law under the general law.
A citizen shall have the right to bring an officer to justice for an offence under the public law procedure.
A citizen shall have the right to claim indemnification from the State for damage incurred as a result of an unlawful act of an officer.
The procedure and conditions for the indemnification shall be defined by law.
Chapter XVI
State and Church
Article 142
The State and the church shall be separate and independent.
Article 143
No religion shall enjoy privileges.
Article 144
Payment of expenses relating to religious matters from the State Treasury and local self-government funds shall be prohibited.
Chapter XVII
Revision of the Constitution
Article 145
The following shall have the right of general or partial revision of the Constitution:
a) no less than one half of Members of Parliament; and/or
b) 50, 000 voters.
Article 146
A proposal for the general or partial revision of the Constitution may be put for discussion on the agenda of the Parliament not earlier than six months after the submission of the proposal.
Article 147
A draft of the general or partial revision of the Constitution must be adopted by a majority of two-thirds of all Members of Parliament. It shall become effective only after approval by the majority of the people.
Article 148
The revocation of the form of administration of the Democratic Republic of Georgia may not become the subject of a proposal for the revision of the Constitution.
Article 149
Until the first meeting of Parliament takes place, the Constituent Assembly shall act on its behalf.
დოკუმენტის კომენტარები