დაუხმარებლობის სინდრომი :1. მომხდარი შემთხვევის დაფიქსირება 2.მომხდარის როგორც უბედურ შემთხვევად აღქმა 3.პასუხისმგებლობის აღება 4.დახმარების გაწევისათვის საჭირო მექანიზმის ცოდნა 5. დახმარების გაწევაზე გადაწყვეტილების მიღბა
მონოკრატ კოლეგიურ )))) მონოკრატიული მმართველობა – გადაწყვეტილებას იღებს ერთი ხელმძღვანელი პირი, რომელსაც აქვს ერთპიროვნული უფლებამოსილება. გადაწყვეტილება მიიღება სწრაფად და პასუხისმგებლობაც მკაფიოდ ერთ პირზეა დაკისრებული. კოლეგიური მმართველობა – გადაწყვეტილება მიიღება რამდენიმე თანასწორუფლებიანი წევრის უმრავლესობის საფუძველზე. აუცილებელია კვორუმი (წევრთა ნახევარზე მეტის დასწრება) და გადაწყვეტილებას მხარი უნდა დაუჭიროს უმრავლესობამ. თავმჯდომარე არის „პირველი თანასწორთა შორის“. პასუხისმგებლობა ეკისრება მთლიანად ორგანოს. ასეთ სისტემაში ფუნქციები გადანაწილებულია (მაგალითად, საკრებულოსა და მერს შორის).
საჯ მმართ ) საჯარო მმართველობა ვიწრო გაგებით – არის აღმასრულებელი ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების (და შესაბამისი ფუნქციის მქონე სუბიექტების) საქმიანობა, რომელიც ხორციელდება მათი პასუხისმგებლობით, წინასწარ განსაზღვრული მიზნებისა და სამართლებრივი ჩარჩოს ფარგლებში. ეს საქმიანობა არ მოიცავს კანონშემოქმედებას, მართლმსაჯულებას და პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებს.
7. რა შემთხვევაში ხდება ადმინისტრაციულ წარმოებაში გაშვებული ვადის აღდგენა?
ადმინისტრაციულ წარმოებაში გაშვებული ვადა აღდგება მაშინ, როცა დაინტერესებულმა პირმა ვადა გაუშვა არაბრალეულად, ანუ მისი მიზეზი იყო საპატიო გარემოება, როგორიცაა დაუძლეველი ძალა, ავადმყოფობა ან სხვა მსგავსი მიზეზი.ვადის აღსადგენად პირი მიმართავს ადმინისტრაციულ ორგანოს და წარადგენს შესაბამის დამადასტურებელ დოკუმენტებს. ადმინისტრაციული ორგანო განაცხადს განიხილავს და, როგორც წესი, 5 დღის ვადაში იღებს გადაწყვეტილებას. ვადა აღდგება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს არ ეწინააღმდეგება კანონს და არ ლახავს მესამე პირების უფლებებსა და ინტერესებს.
11. როგორი აქტი ცხადდება ბათილად და როგორი - ძალადაკარგულად?
ბათილად ცნობა – ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი ბათილად ცხადდება მაშინ, როცა იგი ეწინააღმდეგება კანონს ან მისი მიღებისას არსებითად ირღვევა კანონით დადგენილი პროცედურები (მომზადება/გამოცემა). ძალადაკარგულად გამოცხადება – აქტი ძალადაკარგულად ცხადდება, როცა ეს პირდაპირ არის გათვალისწინებული კანონით ან ზემდგომი ორგანოს აქტით, ან თავად აქტშია მითითებული, ან როცა დაინტერესებული პირი არ ასრულებს მასში დადგენილ ვალდებულებას, რაც საფუძველს ქმნის მის გაუქმებაზე.
არარა და უკანონო ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის განსხვავება : არარა აქტი – გამოცემისთანავე ითვლება არარსებულად და იურიდიულ შედეგს საერთოდ არ წარმოშობს, შესაბამისად მისი შესრულების ვალდებულებაც არ არსებობს. იგი სახეზეა მხოლოდ კანონით განსაზღვრულ განსაკუთრებულ შემთხვევებში.
უკანონო აქტი – არის მოქმედი აქტი, რომელიც ეწინააღმდეგება კანონს (არღვევს ფორმალურ ან მატერიალურ კანონიერების მოთხოვნებს), თუმცა მაინც იურიდიულ შედეგს წარმოშობს, სანამ გაუქმდება.
მთავარი განსხვავება:არარა აქტი თავიდანვე არარსებულია, ხოლო უკანონო აქტი არსებობს, მაგრამ კანონს ეწინააღმდეგება.
ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტსა და რეალაქტს შორის განსხვავება:ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი მიმართულია კონკრეტული, განსაზღვრული პირ(ებ)ის მიმართ და წარმოშობს, ცვლის ან წყვეტს სამართლებრივ ურთიერთობას (მაგ: ნებართვის გაცემა კონკრეტულ პირზე).
რეალაქტი კი არ ქმნის სამართლებრივ შედეგს, არამედ მიმართულია მხოლოდ ფაქტობრივი შედეგის მიღწევისკენ (მაგ: მოსახლეობის ინფორმირება, პატრულირება).
მთავარი განსხვავება: ინდივიდუალური აქტი ქმნის სამართლებრივ შედეგს, ხოლო რეალაქტი – მხოლოდ ფაქტობრივ შედეგს. 16. რა არის საჯარო მმართველობის ძირითადი ფუნქციები?
1. კანონის აღსრულება 2. ძირითადი უფლების განხორციელება 3. წესრიგის დაცვის მომსახურების 3. ვინ არის უფლებამოსილი აქტი ცნოს ბათილად და ვინ გამოაცხადოს ძალადაკარგულად?
ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს ბათილად ცნობს მისი გამომცემი ადმინისტრაციული ორგანო, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ძალადაკარგულად გამოცხადების უფლება აქვს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამომცემ ადმინისტრაციულ ორგანოს 5. ვინ არის ადმინისტრაციული წარმოების მხარეები?
ადმინისტრაციული წარმოების მხარე შეიძლება იყოს ადმინისტრაციული ორგანო, ფიზიკური ან იურიდიული პირი. 9. რა განსხვავებაა ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტსა და ადმინისტრაციულ ხელშეკრულებას შორის?
ადმინისტრაციულ ხელშეკრულებასა და ინდ. აქტს განასხვავებს შემდეგი ნიშანი: ინდ.აქტი ადმინისტრაციული ორგანოს ცალმხრივი ნების გამოხატვის შედეგია, ხოლო ადმინისტრაციული ხელსეკრულება კი ორმხრივი ნების გამოვლენის აქტია 10). ვინ არიან საჯარო მმართველობის განმახორციელებელი სუბიექტები?
1.აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოები 2.მუნიციპალური ორგანოები 3.საჯარო სამართლის იურიდიული პირები 4.უფლებამოსილება დელეგირებული პირები
არარა ინდ. ადმინისტრაციული აქტი → გამოცემისთანავე ითვლება არარსებულად და არ წარმოშობს შესრულების ვალდებულებას; არსებობს კანონით გათვალისწინებული 4 განსაკუთრებული შემთხვევისას.
უკანონო ინდ. ადმინისტრაციული აქტი → ეწინააღმდეგება კანონს (არღვევს ფორმალურ ან მატერიალურ კანონიერებას).
განსხვავება:
არარა აქტიც უკანონოა, მაგრამ მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში და იწვევს უფრო მკაცრ შედეგს (არარსებობა), ხოლო სხვა უკანონო აქტები ძალაში რჩება, სანამ არ გაუქმდება.
კანონისმიერი დათქმის პრინციპი → მიუხედავად იმისა, რომ ზოგადი ნორმა კრძალავს რაიმეს, თუ თავად კანონში (ან სხვა ნორმაში) არის დათქმა, ეს ქმედება გარკვეულ შემთხვევაში დასაშვები ხდება. ანუ, ეს არის კანონითვე დაშვებული გამონაკლისი, რომელიც მაინც კანონიერების ფარგლებშია.
მაგალითი: საკუთრების უფლება ზოგადად შეუზღუდავია, მაგრამ შეიძლება კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში შეიზღუდოს. . რა სახის შეცდომა არსებობს დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელების დროს?
დისკრეციული უფლებამოსილების დროს არსებობს სამი სახის შეცდომა, პირველი როცა პირი არ იყენებს ამ უფლებამოსილებას, აქვს და არ იყენებს, მეორე როცა სცილდება მიზნებს, მაგალითად აქვს ფული ბაღის ასაშენებლად და ყიდულობს სახლს და როცა სცილდება ფარგლებს, მაგალითად შეუძლია ჯარიმა 20 ლარი დაწეროს და წერს 240 ლარს
. რა არის ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის 4 ძირითადი ფუნქცია?
აწესებს,ცვლის, წყვეტს და ადასტურებს
აღკვეთის ღონისძიების არსი და ფენომენი
აღკვეთის ღონისძიება არის სამართლებრივი მექანიზმი, რომელიც გამოიყენება ფიზიკური პირის ქმედებების შეზღუდვის მიზნით, რათა მოხდეს სამართლიანი და ეფექტიანი სამართლებრივი პროცესის უზრუნველყოფა. აღკვეთის ღონისძიებები გამოიყენება განსაკუთრებით სისხლის სამართალში, როდესაც არსებობს პიროვნებისაგან დანაშაულის განმეორების, მტკიცებულებების განადგურების, ან გამოძიებისთვის ხელის შეშლის საფრთხე.
აღკვეთის ღონისძიების სახეები მრავალფეროვანია და მოიცავს შემდეგ ფორმებს:
1. დაპატიმრება - პირის თავისუფლების შეზღუდვა სასამართლოს ან პროკურორის გადაწყვეტილებით, განსაკუთრებულ შემთხვევებში.
2. პირადი ან ფინანსური გარანტია - პირი ვალდებულდება, რომ არ დაარღვევს გარკვეულ პირობებს.
3. ადგილიდან გადაადგილების შეზღუდვა - მას აფერხებენ კონკრეტულ ტერიტორიაზე გადაადგილებაში.
4. მოსამართლის ზედამხედველობა - განსასჯელის ქმედებებზე ხდება მუდმივი ზედამხედველობა.
აღკვეთის ღონისძიების ფენომენი უკავშირდება სახელმწიფოს ძალაუფლებისა და პიროვნების უფლებების ბალანსს. მისი მიზანი არის სამართლებრივი წესრიგის დაცვა ისე, რომ მინიმალური ჩარევა მოხდეს პიროვნების უფლებებში.
--ბრალდებულის სასამართლოში პირველი წარდგენის სხდომის წინაპირობები და მიზნები
ბრალდებულის სასამართლოში პირველი წარდგენის სხდომა მნიშვნელოვანია, რადგან ის განსაზღვრავს სასამართლოს შემდგომ პროცესებს და მხარეების უფლებრივ და მტკიცებითი მდგომარეობას. მისი წინაპირობები და მიზნები შემდეგია:
წინაპირობები
1. ბრალდებულის დაკავება ან მოსამართლის წინაშე წარდგენა - ბრალდებულს უნდა ჰქონდეს შემუშავებული ბრალდება, და მისი დაკავება ან მოწვევა სასამართლოში უნდა იყოს კანონიერად წარმართული.
2. ბრალდების ფორმულირება - ბრალდების მხარემ უნდა წარმოადგინოს ბრალდება, რომელიც ეფუძნება კანონს და ფაქტებს.
3. ბრალდებულის უფლებების დაცვის უზრუნველყოფა - სასამართლოში წარდგენამდე აუცილებელია ბრალდებულის უფლებების დაცვა და ინფორმირება, მათ შორის, ადვოკატთან კონსულტაციის უფლება.
მიზნები
1. ბრალდების წაკითხვა და განმარტება - ბრალდებულს უნდა გაეცნოს მისი ბრალდების შინაარსი და ბუნება.
2. აღკვეთის ღონისძიების განხილვა - სასამართლო წყვეტს, საჭიროა თუ არა აღკვეთის ღონისძიების დაწესება (მაგ., პატიმრობა, გარანტია, ან სხვა).
3. ბრალდებულის უფლებების უზრუნველყოფა - ბრალდებულს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა ისარგებლოს ყველა გარანტირებული უფლებით, რაც უზრუნველყოფს სამართლიანი სასამართლოს პრინციპის დაცვას.
4. სამართლებრივი პროცესის დაწყება - პირველი სხდომა წარმოადგენს საფუძველს, საიდანაც იწყება პროცესი და განისაზღვრება საქმის შემდგომი მიმდინარეობა.
ამ შეხვედრის შედეგად სასამართლო ამყარებს ძირითად სამართლებრივ მექანიზმებს, რაც უზრუნველყოფს პროცესის სამართლიანობას და ეფექტიანობას.
პირის ბრალდებულად ცნობა
არის სამართლებრივი პროცესი, რომლის ფარგლებშიც გამოძიების ორგანო, პროკურორი ან სასამართლო პირის მიმართ აყალიბებს ბრალდებას, ანუ ეჭვობს, რომ მან ჩაიდინა დანაშაული. ეს პროცესი გულისხმობს ოფიციალურ სამართლებრივ გადაწყვეტილებას, რომელიც ფორმალურად ცნობს პირს ბრალდებულად და აწესებს მისი უფლებებისა და მოვალეობების გარკვეულ ჩარჩოებს.
პირის ბრალდებულად ცნობის ძირითადი ეტაპები
1. მტკიცებულებათა შეგროვება - გამოძიების ეტაპზე გროვდება საკმარისი მტკიცებულებები, რომლებიც მიუთითებს პირის სავარაუდო მონაწილეობაზე დანაშაულში.
2. ბრალის ფორმულირება - პროკურორი ან გამოძიების ორგანო ადგენს, თუ რომელი კონკრეტული სამართალდარღვევა შეესაბამება პირის ქმედებას.
3. ბრალდებულად ცნობის დადგენილება - ოფიციალურად ცხადდება პირი ბრალდებულად, რაც გულისხმობს, რომ მას ედება პასუხისმგებლობა, და იწყება მის მიმართ სასამართლო პროცესი.
4. ბრალდებულის უფლებების უზრუნველყოფა - ბრალდებულად ცნობის შემდეგ პირს ეკუთვნის სხვადასხვა უფლებები, როგორიცაა ადვოკატთან კონსულტაციის, მტკიცებულებების გაცნობის და თავის დაცვის უფლება.
პირის ბრალდებულად ცნობის მიზნები
• სამართლებრივი პროცესის გამჭვირვალობა - პირის ბრალდებულად ცნობა ხელს უწყობს სამართლებრივი პროცესის ოფიციალიზაციას, რაც საჭიროა სამართლიანი და მიუკერძოებელი სასამართლოს უზრუნველყოფისთვის.
• მტკიცებულებების შეფასება - ამ ნაბიჯის მიზანია დაიცვას პიროვნების უფლებები და უზრუნველყოს, რომ მხოლოდ მტკიცებულებებით გამყარებული შემთხვევები მივიდეს სასამართლო განხილვამდე.
• ბრალდებულის უფლებების დაცვა - ბრალდებულად ცნობა ააქტიურებს პიროვნების დაცვასთან დაკავშირებულ სამართლებრივ მექანიზმებს, რითაც მას ეძლევა სამართლიანი დაცვის შესაძლებლობა.
ბრალდებულად ცნობის პროცესი არის მნიშვნელოვანი ეტაპი სისხლის სამართლის საქმეში, რადგან ის წარმოადგენს პირს განაჩენამდე დაცვის საშუალებას, ამავდროულად კი საშუალებას აძლევს სახელმწიფო ორგანოებს, აწარმოონ ეფექტიანი გამოძიება და სასამართლო განხილვა.
დაკავების პროცედურები, დაკავებული პირის უფლებამოვალეობები
დაკავების პროცედურები და დაკავებული პირის უფლებები-მოვალეობები მნიშვნელოვანია სამართლებრივი პროცესი, რომელიც მიზნად ისახავს როგორც საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფას, ისე დაკავებული პირის უფლებების დაცვას.
დაკავების პროცედურები
1. დაკავების საფუძვლების არსებობა - დაკავება უნდა მოხდეს მხოლოდ კანონიერად, როდესაც არსებობს საფუძვლიანი ეჭვი ან მტკიცებულებები, რომ პირი მონაწილეობდა დანაშაულში. დაკავება ასევე შესაძლებელია იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს საფრთხე, რომ პირი მიემალება სამართალმცველებს ან ხელს შეუშლის გამოძიებას.
2. დაკავების ოქმი - დაკავებისას პოლიცია ან სხვა სამართალდამცავი ორგანო ადგენს დაკავების ოქმს, რომელშიც ასახულია დაკავების დრო, ადგილი, მოტივაცია და სხვა დეტალები.
3. დაკავებულის ინფორმირება - დაკავებულს უნდა აუხსნან დაკავების მიზეზი და ბრალდება მის წინააღმდეგ. ასევე, მას უნდა აცნობონ მისი უფლებები.
4. დაკავებულის უფლებების გაცნობა - პიროვნებას უნდა აუხსნან, რომ მას აქვს უფლება დაეკონტაქტოს ადვოკატს და ახლობლებს.
5. სასამართლოში წარდგენა - დაკავებიდან მოკლე დროში (მეტწილად 48 საათში) პირი უნდა წარდგეს მოსამართლის წინაშე, რომელიც განიხილავს დაკავების კანონიერებას და გადაწყვეტს, უნდა დარჩეს თუ არა ის პატიმრობაში.
დაკავებული პირის უფლებები
1. ინფორმირების უფლება - დაკავებულს უფლება აქვს, იცოდეს მის წინააღმდეგ წაყენებული ბრალდებები და დაკავების მიზეზი.
2. დაცვის უფლება - დაკავებულს აქვს უფლება, დაიქირაოს ადვოკატი და ისარგებლოს დაცვის სამართლებრივი მექანიზმებით. მას ასევე აქვს უფლება, მოითხოვოს ადვოკატის დანიშვნა სახელმწიფოს მიერ, თუ თავად არ აქვს საშუალება.
3. სიჩუმის უფლება - დაკავებულს შეუძლია არ უპასუხოს სამართალდამცველების შეკითხვებს და არ მისცეს ჩვენება თავისი თავის წინააღმდეგ.
4. ჯანმრთელობის უზრუნველყოფის უფლება - თუ დაკავებულს ესაჭიროება სამედიცინო დახმარება, მას უნდა მიეცეს წვდომა შესაბამისი სამედიცინო მომსახურებით.
5. მდგომარეობის შესახებ ინფორმირების უფლება - დაკავებულს აქვს უფლება, შეატყობინოს ოჯახის წევრებს ან ახლობლებს მისი დაკავების შესახებ.
დაკავებული პირის მოვალეობები
1. სამართალდამცავთა მოთხოვნებთან თანამშრომლობა - დაკავებულმა უნდა დაიცვას დაკავების პროცედურის წესები და არ უნდა გაუწიოს წინააღმდეგობა.
2. კანონის პატივისცემა - დაკავებული პირი ვალდებულია, შეასრულოს სამართალდამცავი ორგანოების მოთხოვნები იმ ფარგლებში, რომელიც არ არღვევს მის უფლებებს.
3. სასამართლო სხდომებზე დასწრება - დაკავებული ვალდებულია, დაესწროს სასამართლო სხდომებს და მონაწილეობის მიიღოს სასამართლო პროცესებში.
დაკავების პროცედურების და დაკავებული პირის უფლებების მკაცრი დაცვა უზრუნველყოფს სამართლებრივი პროცესის სამართლიანობას და ჰუმანურობას, რითაც ინახება ადამიანის უფლებები და სახელმწიფო წესრიგი.
დაკავების შემდგომ პირისათვის ბრალის წაყენების პროცედურები და წესები
დაკავების შემდგომ ბრალის წაყენების პროცედურები და წესები მნიშვნელოვანი ნაბიჯებია, რომლებიც უზრუნველყოფს სამართლებრივად სწორი და სამართლიანი პროცესის წარმართვას. ეს პროცედურები მიზნად ისახავს, ბრალდებულს ჰქონდეს ინფორმაცია ბრალდების შესახებ, დაიცვას თავისი უფლებები და გაამყაროს სამართლიანი სასამართლო პრინციპი.
ბრალის წაყენების პროცედურები
1. მტკიცებულებების შეფასება - დაკავების შემდეგ, გამოძიების ორგანოები იწყებენ მტკიცებულებების დეტალურ ანალიზს, რათა დაადგინონ, არსებობს თუ არა საკმარისი საფუძველი ბრალის წასაყენებლად. მტკიცებულებები შეიძლება მოიცავდეს დოკუმენტურ მასალებს, მოწმეთა ჩვენებებს, ნივთმტკიცებებს და სხვა.
2. ბრალდების ფორმულირება - პროკურორი ან გამომძიებელი ადგენს ბრალდებას, რომლის თანახმადაც განსაზღვრულია, რომელი დანაშაულებრივი ქმედება ბრალდება პირს. ბრალდების ფორმულირება უნდა იყოს მკაფიო და კონკრეტული, რათა ბრალდებულმა ზუსტად გაიგოს მის წინააღმდეგ წაყენებული ბრალდების შინაარსი.
3. ბრალის წაკითხვა და განმარტება - ბრალდებულის წინაშე ოფიციალურად წაიკითხავენ ბრალდებას, ამასთან, ეს პროცესი უნდა იყოს გასაგები და საფუძვლიანი. ბრალდებულს უნდა განემარტოს ბრალის არსი და დანაშაულებრივი ქმედებების სამართლებრივი საფუძვლები.
4. ბრალდებულის უფლებების უზრუნველყოფა - ბრალის წაყენების პროცესში ბრალდებულს ეძლევა უფლება, გამოიყენოს ადვოკატის დახმარება, გაეცნოს ბრალდებასთან დაკავშირებულ მტკიცებულებებს და მოამზადოს დაცვის სტრატეგია. ეს არის სასამართლო პროცესის ფუნდამენტური მოთხოვნა, რათა ბრალდებულს ჰქონდეს სრულყოფილი ინფორმაცია მის წინააღმდეგ საქმეში და შეძლოს საკუთარი თავის დაცვა.
5. დაცვის სტრატეგიის მომზადება - ბრალდებულს ეძლევა დრო და შესაძლებლობა, რომ მოამზადოს თავისი დაცვის სტრატეგია, რაც მოიცავს მტკიცებულებების შესწავლას და ადვოკატთან კონსულტაციას. ასევე, ბრალდებულს შეუძლია გააკეთოს წერილობითი ან ზეპირი განცხადებები, მიმართოს საჩივრით თუ საჭიროა.
ბრალის წაყენების წესები
1. კანონიერება და სამართლიანობა - ბრალის წაყენების პროცესი უნდა იყოს კანონის შესაბამისი და სამართლიანი, რათა ბრალდებულის უფლებები იყოს დაცული. ბრალდების დადგენილება არ უნდა ეფუძნებოდეს მხოლოდ ეჭვებს ან ვარაუდებს, არამედ რეალურ მტკიცებულებებს.
2. დროის რეგულირება - ბრალის წაყენება უნდა მოხდეს კანონით დადგენილ დროში. ეს დრო მერყეობს სხვადასხვა იურისდიქციებში, თუმცა ბრალდებულის უფლებების დაცვის მიზნით, ბრალის წაყენება ხდება რაც შეიძლება მოკლე დროში დაკავების შემდეგ.
3. გამჭვირვალობა - ბრალდებულს და მის ადვოკატს უნდა ჰქონდეთ სრული წვდომა მტკიცებულებებზე და ყველა საჭირო მასალაზე, რათა უზრუნველყოფილი იყოს გამჭვირვალე პროცესი.
4. კვალიფიციური ადვოკატის დახმარება - ბრალდებულს უფლება აქვს ისარგებლოს ადვოკატის დახმარებით მთელი ბრალის წაყენების პროცესში, რათა შეძლოს საკუთარი უფლებების დაცვა და სამართლიანი პროცესის უზრუნველყოფა.
5. ბრალდებულის უფლებათა დაცვის პრინციპი - ბრალდებულს უფლება აქვს, მოითხოვოს განმარტებები, გაასაჩივროს ბრალი ან თავად განახორციელოს საკუთარი დაცვის ფორმა.
ეს პროცედურები და წესები სამართლებრივი სახელმწიფოს ძირითადი პრინციპია და ხელს უწყობს სასამართლო პროცესების სამართლიანობას, რათა ბრალდებულს ჰქონდეს სრული შესაძლებლობა დაიცვას საკუთარი თავი და სასამართლოს მიერ იყოს ობიექტურად განხილული ყველა დეტალი.
საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის გამოყენების სტანდარტები
საქართველოს საერთო სასამართლოები ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციას (ECHR) და მის პრინციპებს იყენებენ როგორც სამართლებრივ სტანდარტს, რათა გაამყარონ ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვა. ECHR-ის გამოყენება საერთო სასამართლოებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ეს კონვენცია მოიცავს ადამიანის უფლებების ფართო სპექტრს და უზრუნველყოფს საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობას.
სტანდარტები და პრინციპები, რომლებიც გამოიყენება საქართველოს სასამართლოებში
1. კონვენციის პირდაპირი გამოყენება
საქართველოს კონსტიტუციისა და კანონმდებლობის მიხედვით, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია საქართველოს სამართლებრივი სისტემის ნაწილია. სასამართლოები იყენებენ ECHR-ის ნორმებს უშუალოდ, განსაკუთრებით იმ შემთხვევებში, როდესაც შიდა კანონმდებლობა არ წარმოადგენს გარკვეულ ან სრულ წესებს. ამდენად, ECHR-ის სტანდარტები ხდება გადაწყვეტილების მიღების საფუძველი, რითაც იცავენ ადამიანის უფლებების საერთაშორისო სტანდარტებს.
2. სტრასბურგის სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინება
საქართველოს საერთო სასამართლოები იხელმძღვანებიან არა მხოლოდ ECHR-ის ტექსტით, არამედ სტრასბურგის სასამართლოს პრეცედენტებით, რაც გამოკვეთილი სტანდარტებია ადამიანის უფლებების დაცვისთვის. ეს პრეცედენტები ეხმარება სასამართლოებს გაიგონ კონვენციის პრინციპების გამოყენება კონკრეტულ საქმეებში და მიიღონ შესაბამისი გადაწყვეტილებები.
3. პროპორციულობის პრინციპი
ECHR-ის ერთ-ერთი ფუნდამენტური პრინციპი არის პროპორციულობა. სასამართლოები იყენებენ პროპორციულობის ტესტს, რათა განსაზღვრონ, საჭიროა თუ არა სახელმწიფოს ჩარევა პიროვნების უფლებებში, და თუ კი, რამდენად არის იგი პროპორციული საზოგადოებრივი ინტერესების დაცვის მიზნით. ამ გზით ხდება ბალანსის დაცვა სახელმწიფოსა და პიროვნების უფლებებს შორის.
4. სამართლიანი სასამართლოს უფლება (მე-6 მუხლი)
საქართველოს სასამართლოები ECHR-ის მე-6 მუხლს ხშირად იყენებენ სამართლიანი სასამართლოს უზრუნველყოფის მიზნით. ეს მუხლი მოიცავს ისეთ უფლებებს, როგორიცაა განეიტრალებული სასამართლოს არსებობა, სათანადო პროცედურების დაცვა და ადეკვატური დაცვის საშუალებების უზრუნველყოფა. საქართველოს სასამართლოები უზრუნველყოფენ, რომ ბრალდებულებსა და მხარეებს ჰქონდეთ სამართლიანი შესაძლებლობა, დაიცვან საკუთარი უფლებები.
5. არადისკრიმინაციის პრინციპი (მე-14 მუხლი)
საქართველოს საერთო სასამართლოები ხშირად იყენებენ არადისკრიმინაციის პრინციპს, რათა უზრუნველყოფილი იყოს ყველა პირისთვის თანასწორობის უფლება, მიუხედავად მათი ეროვნების, სქესის, რელიგიის ან სხვა ნიშნების. ეს პრინციპი მიზნად ისახავს, რომ პიროვნებათა უფლებები არ იყოს დარღვეული სოციალური, ეკონომიკური თუ სხვა მახასიათებლების საფუძველზე.
6. ცხოვრების და პირადი სივრცის დაცვის სტანდარტები (მე-8 მუხლი)
პირადი და საოჯახო ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება მნიშვნელოვანია და ხშირად გამოიყენება სასამართლოებში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება პიროვნების პირად ცხოვრებაში სახელმწიფოს ჩარევას. სასამართლოები იყენებენ ამ სტანდარტს, რათა განსაზღვრონ, თუ რამდენად არის სახელმწიფო ჩარევა სამართლიანი და აუცილებელი.
7. წამებისა და არასათანადო მოპყრობის აკრძალვა (მე-3 მუხლი)
მე-3 მუხლის თანახმად, წამება და არასათანადო მოპყრობა აკრძალულია ყველა პირისთვის. საქართველოს სასამართლოები განსაკუთრებით მკაცრად აკონტროლებენ ადამიანის მიმართ ღირსების შელახვას და იყენებენ ამ სტანდარტს, რომ პირი არ აღმოჩნდეს არაადამიანური მოპყრობის მსხვერპლი, განსაკუთრებით სახელმწიფოს მხრიდან.
8. სახელმწიფო პასუხისმგებლობა ადამიანის უფლებების დარღვევის შემთხვევაში
საქართველოს სასამართლოები იყენებენ ECHR-ის სტანდარტებს სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის განსაზღვრისას, როდესაც პიროვნების უფლებები ირღვევა სახელმწიფო ორგანოების მიერ. სახელმწიფოს შეუძლია მოვალეობის დაკისრება ან კომპენსაციის გადახდა, თუ მტკიცდება უფლებების დარღვევა.
ECHR-ის სტანდარტების გამოყენების მნიშვნელობა
საქართველოს სასამართლოებში ECHR-ის გამოყენება აძლიერებს ადამიანის უფლებების დაცვის მექანიზმებს და უზრუნველყოფს ეროვნული სამართლის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობას. ეს პრაქტიკა ხელს უწყობს სასამართლოების მიერ სამართლიანი და ადამიანის უფლებებისადმი მგრძნობიარე გადაწყვეტილებების მიღებას, რაც აუმჯობესებს სახელმწიფოს დემოკრატიულობასა და სამართლებრივ სისტემას.
ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მუხლი 5 - თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება 3.1. ზოგადი დებულებები 3.1.1. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა 3.1.2. საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა
ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლი, რომელიც ეხება თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლებას, არის ერთ-ერთი ფუნდამენტური მუხლი, რომელიც მიზნად ისახავს პიროვნების უკანონო და თვითნებური დაკავებისგან დაცვას. ეს მუხლი უზრუნველყოფს პიროვნების თავისუფლებისა და უსაფრთხოების დაცვას, განსაზღვრავს, რა პირობებში არის დასაშვები პირის თავისუფლების შეზღუდვა და რა გარანტიები უნდა არსებობდეს დაკავებისას.
3.1. ზოგადი დებულებები
მე-5 მუხლის მიზანია პიროვნების თავისუფლებისა და უსაფრთხოების გარანტირება, რათა დაუშვებელი იყოს თვითნებური ან არასათანადო დაკავება. ეს მუხლი ადგენს გარკვეულ შემთხვევებს, როდესაც პიროვნების თავისუფლების შეზღუდვა დასაშვებია, როგორიცაა:
• დაკავება განაჩენის საფუძველზე – პირის პატიმრობა მის მიერ ჩადენილი დანაშაულის გამო.
• დაკავება სასამართლოს წინაშე წარდგენის მიზნით – იმ პირებისთვის, ვისაც ბრალად ედება დანაშაულებრივი ქმედება.
• დაკავება ბავშვთა აღზრდისა და ზედამხედველობის მიზნით – არასრულწლოვანების შემთხვევაში.
• ჯანმრთელობის მდგომარეობის ან საიმიგრაციო მიზნებისათვის დაკავება – სერიოზული ფსიქიკური დაავადების ან არალეგალური იმიგრაციის შემთხვევებში.
მე-5 მუხლი ასევე უზრუნველყოფს შემდეგ უფლებებს:
• დაკავებულის ინფორმირება დაკავების მიზეზზე – პირს უნდა ჰქონდეს უფლება იცოდეს, რატომ არის დაკავებული.
• დაკავების კანონიერების სასამართლო კონტროლი – პირს აქვს უფლება მოითხოვოს, რომ სასამართლომ განიხილოს დაკავების კანონიერება.
• ადამიანური მოპყრობა – პირს უნდა მიეცეს სათანადო პირობები და მოპყრობა დაკავების პერიოდში.
3.1.1. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა
ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ (ECtHR) მე-5 მუხლის შესახებ ჩამოაყალიბა მნიშვნელოვანი პრეცედენტები, რომლებიც განმარტავს თავისუფლებისა და უსაფრთხოების დაცვის სტანდარტებს. რამდენიმე მთავარი პრეცედენტია:
• Golder v. United Kingdom (1975) – ECtHR-ის გადაწყვეტილებით, თავისუფლების შეზღუდვა უნდა იყოს კანონიერად დასაბუთებული, ხოლო პიროვნების უფლებები და უსაფრთხოება უნდა იყოს დაცული.
• Winterwerp v. Netherlands (1979) – სასამართლომ დაადგინა, რომ პირის პატიმრობაში აყვანის საფუძვლები უნდა იყოს ნათლად დასაბუთებული, განსაკუთრებით ფსიქიკური დაავადების შემთხვევაში. სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს, რომ პატიმრობა ემყარებოდეს კანონს და შესაბამისი მტკიცებულებებს.
• McKay v. United Kingdom (2006) – ECtHR-მ განმარტა, რომ პირის დაკავების გადაწყვეტილება უნდა მიიღონ მხოლოდ სამართლებრივად უფლებამოსილმა ორგანოებმა და დაკმაყოფილდეს სწრაფი სასამართლო განხილვის უფლება, რაც ნიშნავს, რომ სასამართლომ უნდა შეამოწმოს დაკავების კანონიერება დროულად.
• Assanidze v. Georgia (2004) – ამ საქმეში სასამართლომ დაადგინა, რომ სახელმწიფოები ვალდებულნი არიან პატივი სცენ ადამიანის უფლებებს, მათ შორის თავისუფლების უფლების დარღვევის შემთხვევაში. სასამართლომ აღინიშნა, რომ საქართველოს მხრიდან მოხდა მე-5 მუხლის დარღვევა, რადგან პირი გათავისუფლების გადაწყვეტილების მიუხედავად კვლავ პატიმრობაში იმყოფებოდა.
3.1.2. საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა
საქართველოს საერთო სასამართლოები ეყრდნობიან ECtHR-ის პრეცედენტებს და საკუთარი გადაწყვეტილებების მიღებისას იყენებენ კონვენციის მე-5 მუხლის პრინციპებს. საქართველოს სასამართლოებში ამ მუხლის გამოყენება მიმართულია ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების დაცვისკენ და მოიცავს სხვადასხვა სტანდარტს, რომლებიც შესაბამისობაშია სტრასბურგის სასამართლოს პრაქტიკასთან.
• თავისუფლების შეზღუდვის კანონიერება – საქართველოს საერთო სასამართლოები მტკიცედ იცავენ იმას, რომ პირის თავისუფლების შეზღუდვა უნდა იყოს მხოლოდ კანონის შესაბამისად. მაგალითად, გადაწყვეტილებებში ხშირად გვხვდება კანონიერების დაცვის პრინციპი, როდესაც სასამართლო შეისწავლის, მართლზომიერადაა თუ არა დაკავებული პირი.
• სასამართლოში დროული წარდგენა – საქართველოს სასამართლოები რეგულარულად იყენებენ ECHR-ის პრინციპებს, რომლებიც ეხება პირის სასამართლოში დროულად წარდგენას. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ბრალდებულმა მიიღოს სამართლიანი სასამართლო და მისი უფლებები არ დაირღვეს დაკავების პერიოდში.
• არასათანადო მოპყრობის აკრძალვა – საქართველოს სასამართლოები მკაცრად იცავენ ECHR-ის პრინციპებს არასათანადო მოპყრობის საკითხებში. თუ დაკავებისას ადგილი აქვს არაჰუმანურ ან დამამცირებელ მოპყრობას, სასამართლოები იღებენ შესაბამის ზომებს და ხშირ შემთხვევაში, სახელმწიფო პასუხისმგებლობის დაკისრებასაც განიხილავენ.
• გათავისუფლების თაობაზე გადაწყვეტილების დროული აღსრულება – საქართველოში ზოგიერთ შემთხვევაში სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმაზე, რომ გათავისუფლების გადაწყვეტილება დროულად უნდა შესრულდეს, რათა არ მოხდეს თავისუფლების უფლების დარღვევა.
დასკვნა
საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლის გამოყენება ხაზს უსვამს ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების დაცვის მნიშვნელობას. სასამართლოები იყენებენ ECtHR-ის პრეცედენტებს, რათა უზრუნველყონ სამართლიანი და ადამიანის უფლებებზე ორიენტირებული გადაწყვეტილებები, რითაც დაცულია როგორც ადგილობრივი, ისე საერთაშორისო სტანდარტები.
ადამიანის უფლებები დაკავების დროს და საქართველოში არსებული მდგომარეობა
დაკავების დროს ადამიანის უფლებების დაცვა მნიშვნელოვანია სამართლებრივი სახელმწიფოს ფუნდამენტური პრინციპი და წარმოადგენს საერთაშორისო და ადგილობრივ კანონმდებლობის აუცილებელ ნაწილს. დაკავებული პირის უფლებების დაცვისკენ მიმართული საერთაშორისო სტანდარტები ეფუძნება ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციასა და სხვა საერთაშორისო შეთანხმებებს, რომლებიც საქართველოშიც მოქმედებს.
დაკავებისას ადამიანის ძირითადი უფლებები
დაკავებისას ადამიანს აქვს რამდენიმე ძირითადი უფლება, რომლებიც უზრუნველყოფილია როგორც საქართველოს კანონმდებლობით, ისე საერთაშორისო შეთანხმებებით, როგორიცაა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია (ECHR). ძირითადი უფლებები მოიცავს:
1. ინფორმირების უფლება
დაკავებულს აქვს უფლება, იცოდეს დაკავების მიზეზი და მის წინააღმდეგ წაყენებული ბრალდება. ეს ინფორმაცია უნდა მიეწოდოს გასაგებ ენაზე და ფორმულირებით, რომლითაც პირი შეძლებს გაიგოს დაკავების საფუძვლები.
2. სიჩუმის უფლება
დაკავებულს აქვს უფლება, არ უპასუხოს სამართალდამცველების შეკითხვებს და არ მისცეს ჩვენება საკუთარი თავის წინააღმდეგ.
3. ადვოკატის უფლება
დაკავებულს აქვს უფლება, დაუკავშირდეს ადვოკატს და მიიღოს მისი დახმარება დაკავებისას ან მისი პროცესის განმავლობაში. თუ პიროვნებას არ აქვს საშუალება, ისარგებლოს კერძო ადვოკატით, მას უნდა დაენიშნოს საჯარო ადვოკატი სახელმწიფოს მხრიდან.
4. სასამართლოში დროული წარდგენა
დაკავებულმა პიროვნებამ უნდა იქნას წარდგენილი მოსამართლის წინაშე უმოკლეს დროში, როგორც წესი, დაკავებიდან 48 საათში. მოსამართლე აფასებს დაკავების კანონიერებას და იღებს გადაწყვეტილებას შემდგომი აღკვეთის ღონისძიების შესახებ.
5. ჰუმანური მოპყრობის უფლება
პირი არ უნდა იყოს არასათანადო მოპყრობის, წამების ან დამამცირებელი მოპყრობის მსხვერპლი. ეს არის ადამიანის ღირსების დაცვის ფუნდამენტური მოთხოვნა და სახელმწიფოს ვალდებულება.
საქართველოში არსებული მდგომარეობა
საქართველოში ადამიანის უფლებების დაცვა დაკავების დროს ზოგჯერ გამოწვევებს აწყდება, თუმცა პროგრესი სახეზეა სამართლებრივი სტანდარტების გაუმჯობესების მიმართულებით. არსებული ვითარება ითვალისწინებს გარკვეულ მიღწევებს და პრობლემებს:
1. კანონმდებლობა და სტანდარტების გაუმჯობესება
საქართველოს კანონმდებლობა მოიცავს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მოთხოვნებს და ითვალისწინებს საერთაშორისო სტანდარტებს, მაგრამ პრაქტიკაში არსებული პრობლემები ხშირად ასახავს იმას, რომ საკანონმდებლო ნორმები სრულად არ ხორციელდება. ბოლო წლებში გატარებულმა რეფორმებმა ხელი შეუწყო პროცესების გამჭვირვალობის ზრდას.
2. პოლიციის მხრიდან არასათანადო მოპყრობის შემთხვევები
საქართველოს სახალხო დამცველის მოხსენებები და ადამიანის უფლებათა დაცვის სფეროში მოქმედი არასამთავრობო ორგანიზაციები (როგორიცაა “ადამიანის უფლებათა ცენტრი”) ხშირად მიუთითებენ დაკავების დროს არასათანადო მოპყრობის შემთხვევებზე. ეს მოიცავს პოლიციის მხრიდან ფიზიკურ ძალადობას, ფსიქოლოგიურ ზეწოლას და უფლებების უგულებელყოფას, რაც არღვევს ჰუმანური მოპყრობის სტანდარტს.
3. სასამართლოში დროული წარდგენის პრობლემა
ზოგიერთი შემთხვევა მიუთითებს, რომ დაკავებული პირები დროულად არ არიან წარდგენილი სასამართლოში, რაც არღვევს მათ უფლებას სამართლიანი სასამართლოს წინაშე. საქართველოს კანონმდებლობა ითვალისწინებს მაქსიმუმ 48 საათს დაკავებულის სასამართლოში წარდგენისათვის, თუმცა ზოგჯერ ეს ვადა ირღვევა, რაც საერთაშორისო სტანდარტების დარღვევაა.
4. სასამართლო კონტროლი და ადვოკატთან წვდომის უფლება
ზოგიერთ შემთხვევაში, ადვოკატთან დროული წვდომა შეზღუდულია, რაც ხელს უშლის დაკავებულის უფლებების სათანადო დაცვას. ადვოკატის დროული ჩართულობა მნიშვნელოვანია დაცვის სტრატეგიის შესაქმნელად და ადამიანის უფლებების უზრუნველყოფისათვის.
5. სახელმწიფოს მხრიდან რეფორმების განხორციელება
ბოლო წლებში, საქართველოს ხელისუფლებამ მიიღო რამდენიმე ღონისძიება, რომელიც მიმართულია დაკავებულთა უფლებების დაცვის ხარისხის ამაღლებისკენ. ეს მოიცავს საკანონმდებლო ცვლილებებს, მექანიზმების გაუმჯობესებას და პოლიციელთა პროფესიული მომზადების გაძლიერებას.
6. სახალხო დამცველის და საერთაშორისო ორგანიზაციების როლი
საქართველოს სახალხო დამცველი აქტიურად აკონტროლებს დაკავებულთა უფლებების დაცვის ხარისხს და რეგულარულად აქვეყნებს ანგარიშებს, რომლებშიც ხაზგასმულია ადამიანის უფლებათა დარღვევები და მოცემულია რეკომენდაციები. ასევე, საერთაშორისო ორგანიზაციები, როგორიცაა გაერო და ევროპის საბჭო, აწვდიან საქართველოს მთავრობას რეკომენდაციებს და ამოწმებენ მათ აღსრულებას.
დასკვნა
დაკავების დროს ადამიანის უფლებების დაცვა საქართველოში მნიშნელოვან საკითხს წარმოადგენს, რომელიც მოითხოვს მუდმივ მონიტორინგს და რეფორმებს. არსებული საკანონმდებლო ბაზა საერთაშორისოდ აღიარებულ სტანდარტებთან შესაბამისია, თუმცა პრაქტიკაში პრობლემები კვლავ რჩება. ხელისუფლების მიერ გადადგმული ნაბიჯები და რეფორმები დადებითად აისახება სიტუაციაზე, თუმცა ადამიანის უფლებათა დაცვის მექანიზმების სრულყოფა და მათი განხორციელების ეფექტურობა კვლავ სერიოზულ გამოწვევად რჩება.
პროპორციულობის პრინციპი და აღკვეთის ღონისძიებების საფუძვლები სასამართლო პროცესებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ისინი უზრუნველყოფენ როგორც პიროვნების თავისუფლების, ისე საზოგადოების ინტერესების დაცვას. აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენებისას პროპორციულობის პრინციპი აყალიბებს ბალანსს, რათა სანქციები და შეზღუდვები არ გახდეს თვითნებური და უსამართლოდ მძიმე.
პროპორციულობის პრინციპი
პროპორციულობის პრინციპი გულისხმობს, რომ აღკვეთის ღონისძიება (მაგალითად, პატიმრობა, გირაო, თავისუფლების შეზღუდვა) უნდა იყოს ადეკვატური და საჭირო მოცემულ საქმეში განსაზღვრული მიზნის მისაღწევად. ეს ნიშნავს, რომ სანქცია უნდა იყოს მხოლოდ იმდენად მკაცრი, რამდენადაც აუცილებელია მიზნის მისაღწევად და არ უნდა გადაიჭრას გარკვეული ჩარჩოები.
პროპორციულობის პრინციპი გულისხმობს სამ საფეხურს:
1. საჭიროება – საჭიროა იმის შეფასება, ნამდვილად აუცილებელია თუ არა აღკვეთის ღონისძიება იმ მიზნის მისაღწევად, რომლის დაცვაც საჭიროა (მაგ., საზოგადოებრივი უსაფრთხოება, მტკიცებულებების უზრუნველყოფა).
2. ადეკვატურობა – ღონისძიება უნდა შეესაბამებოდეს მის მიზანს. ანუ, სანქცია არ უნდა იყოს თვითნებური ან არასაჭიროდ მკაცრი. მაგალითად, თუ არსებობს ალტერნატივა, რომელიც არ მოითხოვს თავისუფლების სრულ შეზღუდვას, მის გამოყენებას უნდა მიენიჭოს უპირატესობა.
3. პროპორციულობის ბალანსი – საჭიროა, რომ მიღწეულმა მიზანმა არ გადააჭარბოს პიროვნების მიერ გამწვავებულ უფლებებს. აღკვეთის ღონისძიების დანიშვნისას მოსამართლემ უნდა გაითვალისწინოს, რომ სანქცია არ უნდა იყოს უფრო მძიმე, ვიდრე დანაშაულის ბუნება და რისკები მოითხოვს.
აღკვეთის ღონისძიებების საფუძვლები
აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების გადაწყვეტილება ეფუძნება გარკვეულ კანონიერ საფუძვლებს, რომლებიც განმარტავს, თუ როდის არის დასაშვები პიროვნების თავისუფლების შეზღუდვა. ეს საფუძვლები მოიცავს:
1. ბრალდებულის არასაპატიმროდ დარჩენის რისკი
თუ არსებობს რისკი, რომ ბრალდებული შეიძლება არ გამოცხადდეს სასამართლოში ან დაიმალოს, სასამართლოს შეუძლია გამოიყენოს შესაბამისი აღკვეთის ღონისძიება, რათა უზრუნველყოს მისი დასწრება და სასამართლო პროცესის უწყვეტობა.
2. მტკიცებულებების განადგურების ან ზეგავლენის მოხდენის რისკი
ბრალდებულმა შესაძლოა სცადოს მტკიცებულებების განადგურება ან ზეგავლენის მოხდენა მოწმეებზე. ასეთ შემთხვევაში, სასამართლო იყენებს შესაბამის ღონისძიებას, რათა დაიცვას საქმეში არსებული მტკიცებულებები.
3. ახალი დანაშაულის ჩადენის რისკი
თუ არსებობს საფუძვლიანი ეჭვი, რომ ბრალდებულმა შესაძლოა ახალი დანაშაული ჩაიდინოს, ეს გარემოება აძლევს სასამართლოს უფლებას, მიიღოს აღკვეთის ღონისძიება საზოგადოების უსაფრთხოების დასაცავად.
4. საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვა
საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვის მიზნით, ბრალდებულის მიმართ შესაძლოა გამოყენებულ იქნას აღკვეთის ღონისძიება, რათა საზოგადოებას შეუნარჩუნდეს უსაფრთხო და სტაბილური გარემო.
პროპორციულობის პრინციპის გამოყენება საქართველოს სასამართლოებში
საქართველოში პროპორციულობის პრინციპი აღკვეთის ღონისძიებების დანიშვნისას განიხილება ერთ-ერთ ფუნდამენტურ პრინციპად, რომელიც სასამართლოებს ეხმარება, გაარკვიონ, არის თუ არა სანქცია ადეკვატური და საჭირო მოცემულ ვითარებაში. სასამართლოები ცდილობენ, მინიმუმამდე შეამცირონ პირის თავისუფლების შეზღუდვის ზომები, რათა შეინარჩუნონ სამართლიანი და პროპორციული ბალანსი.
დასკვნა
პროპორციულობის პრინციპი და აღკვეთის ღონისძიებების საფუძვლები ქმნიან ბალანსს ინდივიდის უფლებების და საზოგადოების ინტერესების დაცვის საჭიროებებს შორის. სასამართლოს ვალდებულებაა შეაფასოს თითოეული საქმე ინდივიდუალურად და გამოიყენოს ისეთი ღონისძიება, რომელიც უზრუნველყოფს პროპორციულ და ადეკვატურ შედეგს.
აი კონკრეტული მუხლები საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსიდან, რომლებსაც მოსამართლისა და გამომძიებლის მოქმედება ეწინააღმდეგება:
* **მუხლი 112, ნაწილი 5 (ჩხრეკა დადგენილებით):** ავალდებულებს გამომძიებელს, გადაუდებლობისას წარადგინოს თავისი ან პროკურორის დადგენილება, ხოლო ჩხრეკის ჩატარებიდან **24 საათში** აცნობოს პროკურორს. პროკურორი კი ვალდებულია **მომდევნო 24 საათში** შუამდგომლობით მიმართოს სასამართლოს ჩხრეკის კანონიერების შესამოწმებლად.
* **მუხლი 112, ნაწილი 6 (სასამართლო კონტროლი):** თუ სასამართლო მიიჩნევს, რომ ჩხრეკა ჩატარდა პროცედურის დარღვევით ან გადაუდებელი აუცილებლობა არ არსებობდა, ის საგამოძიებო მოქმედებას ცნობს **უკანონოდ**.
* **მუხლი 72, ნაწილი 1 (დაუშვებელი მტკიცებულება):** კანონის დარღვევით (მათ შორის, სასამართლო კონტროლის გვერდის ავლით) მოპოვებულ მტკიცებულებას არა აქვს იურიდიული ძალა და მისი გამოყენება მართლმსაჯულების პროცესში აკრძალულია.
* **მუხლი 207 (განჩინების გასაჩივრება):** ანიჭებს ბრალდებულს უფლებას, საგამოძიებო მოქმედების კანონიერება გაასაჩივროს სააპელაციო სასამართლოში, თუ პირველი ინსტანციის მოსამართლემ ის უკანონოდ მიიჩნია მართებულად.
საქმის არსებითი განხილვა სასამართლოში.
სასამართლო სხდომაზე საქმის არსებითი განხილვა უნდა დაიწყოს წინასასამართლო სხდომის დასრულებიდან არა უგვიანეს 14 დღისა, თუ მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე სასამართლო სხვა ვადას არ განსაზღვრავს ან დამატებით გონივრული ვადა არ არის საჭირო ნაფიც მსაჯულთა შესარჩევად.სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის უფლება შეიძლება ეფექტურად განხორციელდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ გადაწყვეტილება გონივრულ ვადაში იქნება გამოტანილი. მხოლოდ ის, რომ გონივრულ ვადაში მოხდეს საქმის განხილვის დაწყება, არ ნიშნავს მის გონივრულ ვადაში დასრულებას, თუმცა ერთ-ერთი წინაპირობაა საამისოდ. აღნიშნული ნორმის მიზანია წინასასამართლო სხდომის დასრულებიდან გონივრულ ვადაში მოხდეს საქმის არსებითი განხილვის დაწყება, რაც პირდაპირ კავშირშია მის გონივრულ ვადაში განხილვასა და საქმეზე გადაწყვეტილების გონივრულ ვადაში გამოტანასთან. სასამართლო განხილვის ვადა კი გონივრულად ითვლება მანამ, სანამ ადგილი არ ექნება საქმის განხილვის გაუმართლებელ გაჭიანურებას. სისხლის სამართლის საქმეებზე `გონივრული ვადის‘‘ დროის ათვლა იწყება ხელისუფლების კომპეტენტური ორგანოების მიერ პიროვნებისთვის დანაშაულის შესახებ ოფიციალური შეტყობინების მიწოდების თარიღიდან და წყდება უმაღლესი ინსტანციის სასამართლოს მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანისას. კანონმდებელმა წინასასამართლო სხდომის დასრულებიდან საქმის არსებითი განხილვის დასაწყებად 14-დღიანი ვადის განსაზღვრით დაადგინა, რომ საქმის არსებითად განხილვა უნდა დაიწყოს წინასასამართლო სხდომის დამთავრებიდან არა უგვიანეს მე-14 დღისა, რაც ნიშნავს მინუმიმ სასამართლო სხდომის გახსნას მოსამართლის მიერ.საქმის არსებითი განხილვის სხდომას წარმართავს სხდომის თავმჯდომარე. სასამართლო სხდომის თავმჯდომარე უზრუნველყოფს სასამართლო სხდომის წარმართვას და მის მიმდინარეობას.საქმის ერთპიროვნულად განხილვისას სხდომას თავმჯდომარეობს მოსამართლე, რომელიც წარმართავს სხდომას, აცხადებს განსახილველ საქმეს, ადგენს ბრალდებულის ვინაობას, მხარეებს განუმარტავს მათ უფლება-მოვალეობებს, აძლევს შესაძლებლობას, დაუბრკოლებლად წარადგინონ და გამოიკვლიონ მტკიცებულებანი, უზრუნველყოფს წესრიგის დაცვას, აგრეთვე, ახორციელებს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებულ სხვა უფლებამოსილებებს.
დათვალიერების ცნება მიზნები სახეები
დათვალიერება საგამოძიებო მოქმედების ერთ-ერთი სახეა, რომელსაც გამომძიებელი ატარებს იმ მიზნით, რომ: აღმოჩენილ იქნეს დანაშაულის კვალი (მაგალითად, თითის ანაბეჭდი, სისხლის ლაქა, თმის ღერი, ქსოვილის ბოჭკო, ფეხის კვალი და სხვა); აღმოჩენილ იქნეს ნივთიერი მტკიცებულება (დანაშაულის ჩადენის იარაღი, მაგალითად, დანა, ცეცხლსასროლი იარაღი; დანაშაულის საგანი, მაგალითად, კარის ან ფანჯრის გასაღებად გამოყენებული ხელსაწყო); გაირკვეს შემთხვევის ვითარება (მაგალითად, რა გარემოებებში მოხდა დანაშაული); გაირკვეს საქმისთვის მნიშვნელობის მქონე სხვა გარემოება.დათვალიერების შემდეგი სახეების გამოყოფა: შემთხვევის ადგილის დათვალიერება; სხვა ადგილის დათვალიერება (საცავი, სადგომი, სათავსი);
გვამის დათვალიერება; საგნის/დოკუმენტის/ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის დათვალიერება. შემთხვევის ადგილად მიიჩნევა ადგილი, სადაც მოხდა დანაშაული ან აღმოჩენილია მისი კვალი. დათვალიერებას გამომძიებელი ატარებს კანონით განსაზღვრული გარკვეული წესის დაცვით. აღნიშნული წესი განსხვავებულია დასათვალიერებელი ადგილის, საგნის, დოკუმენტის და ინფორმაციის შემცველი ობიექტის მიხედვით.თუ დათვალიერება ეხება კერძო საკუთრებას, ის ტარდება მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე სასამართლოს განჩინებით. კერძო საკუთრებაში სასამართლოს განჩინების გარეშე დათვალიერების ჩატარება დასაშვებია თუ სახეზეა გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევა ან მესაკუთრე/მფლობელი წერილობით გამოხატავს თანხმობას დათვალიერების ჩატარებაზე. კერძო საკუთრებაში დათვალიერებას გამომძიებელი შემდეგი პროცედურის დაცვით ატარებს: პირველ რიგში, არკვევს მესაკუთრის/მფლობელის პოზიციას. თანხმობის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ატარებს საგამოძიებო მოქმედებას და ადგენს დათვალიერების ოქმს. უარის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ან თუ ვერ დგინდება დასათვალიერებელი ობიექტის მესაკუთრე, მფლობელი, სხვა უფლებამოსილი პირი ან თუ შეუძლებელია მათგან თანხმობის მიღება, გამომძიებელი იღებს დათვალიერების სასამართლოს განჩინებით, ან განჩინების გარეშე, გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარების გადაწყვეტილებას. მაგალითად, ბინაში მოხდა მკვლელობა. დანაშაულის კვალის (სისხლის ლაქების, ფეხის კვალის) და ნივთიერი მტკიცებულების (ცეცხლსასროლი იარაღის) აღმოჩენის მიზნით, გამომძიებელმა გადაწყვიტა დაათვალიეროს შემთხვევის ადგილი. იმის გათვალისწინებით, რომ ბინა კერძო საკუთრებას წარმოადგენს, დათვალიერების დაწყებამდე გამომძიებელმა უნდა გაარკვიოს ბინის მესაკუთრის პოზიცია დათვალიერების ჩატარებაზე, განუმარტოს მესაკუთრეს, რომ დათვალიერების პროცესში შესაძლებელია ამოღებულ იქნეს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ინფორმაციის შემცველი ნებისმიერი ობიექტი და სთხოვოს მას თანხმობა დათვალიერების ჩატარებაზე. თანხმობის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ჩაატაროს დათვალიერება და შეადგინოს შესაბამისი ოქმი, ხოლო უარის შემთხვევაში (რომელიც ასევე წერილობით უნდა გაფორმდეს), მიიღოს დათვალიერების სასამართლოს განჩინებით ან გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარების გადაწყვეტილება.დათვალიერება, რომელიც არ ზღუდავს კერძო საკუთრებას, ტარდება მოსამართლის განჩინების გარეშე. ამგვარი დათვალიერება არც გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებულად მიიჩნევა და შესაბამისად, არ საჭიროებს სასამართლოს მხრიდან კანონიერების შემოწმებას. გამომძიებელი ადგენს მხოლოდ დათვალიერების ოქმს. მაგალითად, ქუჩაში, ავტომანქანების სავალ გზაზე მოხდა მკვლელობა. დანაშაულის კვალის (სისხლის ლაქების, ფეხის კვალის) და ნივთიერი მტკიცებულების (ცეცხლსასროლი იარაღის) აღმოჩენის მიზნით, გამომძიებელმა გადაწყვიტა დაათვალიეროს შემთხვევის ადგილი. იმის გათვალისწინებით, რომ აღნიშნული ტერიტორია არ წარმოადგენს კერძო საკუთრებას, გამომძიებელს დათვალიერების დასაწყებად არ ესაჭიროება ვინმეს წერილობითი თანხმობა, ხოლო უარის შემთხვევაში, სასამართლოს განჩინება. ამგვარი დათვალიერება არც გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებულად მიიჩნევა. გამომძიებელი უფლებამოსილია დაათვალიეროს ქუჩა, კერძოდ, ავტომანქანების სავალი გზის ის მონაკვეთი, სადაც დანაშაული მოხდა ან აღმოჩენილია მისი კვალი, რის შემდეგაც უნდა შეადგინოს დათვალიერების ოქმი.
ჩხრეკა ამოღება
თუ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ საქმისთვის მნიშვნელობის მქონე საგანი,
დოკუმენტი, ნივთიერება ან ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი ინახება გარკვეულ
ადგილზე, გარკვეულ პირთან და მის აღმოსაჩენად საჭიროა ძებნა, გამომძიებელი ატარებს
ჩხრეკას. სასამართლო პრაქტიკა მრავლად იცნობს გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებული ჩხრეკა-ამოღების დაკანონებაზე უარის თქმისა და ჩხრეკა-ამოღების ჩასატარებლად განჩინების გაცემის შესახებ შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შემთხვევებს სწორედ დასაბუთებელი ვარაუდის სტანდარტის არარსებობის გამო.ნებისმიერი საგამოძიებო მოქმედების დაწყებამდე გამომძიებელი, პირველ რიგში, არკვევს აცხადებს თუ არა მესაკუთრე, მფლობელი ან კომუნიკაციის ერთი მხარე თანხმობას საგამოძიებო მოქმედების ჩატარებაზე. თანხმობის შემთხვევაში, გამომძიებელი ატარებს
საგამოძიებო მოქმედებას და ადგენს შესაბამისი საგამოძიებო მოქმედების ოქმს. ის შემთხვევაში, გამომძიებელი იღებს გადაწყვეტილებას საგამოძიებო მოქმედება ჩაატაროს მოსამართლის განჩინებით თუ განჩინების გარეშე გადაუდებელი აუცილებლობით.
ამ უკანასკნელ შემთხვევაში გამომძიებელს გამოაქვს დადგენილება. დადგენილების გამოტანის აუცილებლობა, როგორც უკვე აღინიშნა, შესაბამისი მუხლების კომენტირებისას,
ყველა სახის საგამოძიებო მოქმედების ჩატარებისას არ არსებობს. ამოღება და ჩხრეკა
საგამოძიებო მოქმედებათა იმ კატეგორიას განეკუთვნება, რომელთა ჩატარებამდეც გამომძიებელმა უნდა გამოიტანოს დადგენილება.ამასთან, გამომძიებელი უფლებამოსილია, გააღოს დაკეტილი საცავი, სადგომი და სათავსი, თუ გასაჩხრეკი პირი უარს ამბობს მათ ნებაყოფლობით გაღებაზე.ამოღებისა და ჩხრეკის განჩინებაში (დადგენილებაში) მიეთითება იმ საგნის, დოკუმენტის,
ნივთიერების თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის შესახებ, რომლის ამოღებაც
უნდა განხორციელდეს. შესაბამისად, გამომძიებელი, საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების
ადგილზე ეძებს და იღებს იმ საგანს, დოკუმენტს, ნივთიერებას თუ ინფორმაციის შემცველ
სხვა ობიექტს, რომელიც აღნიშნულია განჩინებაში ან დადგენილებაში.არ დაილუქება დოკუმენტი, რომლის ამოღებაც ხდება მისი შინაარსის გამო. მაგალითად, გამომძიებელი უფლებამოსილია არ დალუქოს სანოტარო ხელშეკრულება, რომელიც
ამოღებულია არა მასზე არსებული ინფორმაციის სიყალბის, არამედ ხელშეკრულების შინაარსის გამო.
დათვალიერების ცნება მიზნები სახეები
დათვალიერება საგამოძიებო მოქმედების ერთ-ერთი სახეა, რომელსაც გამომძიებელი ატარებს იმ მიზნით, რომ: აღმოჩენილ იქნეს დანაშაულის კვალი (მაგალითად, თითის ანაბეჭდი, სისხლის ლაქა, თმის ღერი, ქსოვილის ბოჭკო, ფეხის კვალი და სხვა); აღმოჩენილ იქნეს ნივთიერი მტკიცებულება (დანაშაულის ჩადენის იარაღი, მაგალითად, დანა, ცეცხლსასროლი იარაღი; დანაშაულის საგანი, მაგალითად, კარის ან ფანჯრის გასაღებად გამოყენებული ხელსაწყო); გაირკვეს შემთხვევის ვითარება (მაგალითად, რა გარემოებებში მოხდა დანაშაული); გაირკვეს საქმისთვის მნიშვნელობის მქონე სხვა გარემოება.დათვალიერების შემდეგი სახეების გამოყოფა: შემთხვევის ადგილის დათვალიერება; სხვა ადგილის დათვალიერება (საცავი, სადგომი, სათავსი);
გვამის დათვალიერება; საგნის/დოკუმენტის/ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის დათვალიერება. შემთხვევის ადგილად მიიჩნევა ადგილი, სადაც მოხდა დანაშაული ან აღმოჩენილია მისი კვალი. დათვალიერებას გამომძიებელი ატარებს კანონით განსაზღვრული გარკვეული წესის დაცვით. აღნიშნული წესი განსხვავებულია დასათვალიერებელი ადგილის, საგნის, დოკუმენტის და ინფორმაციის შემცველი ობიექტის მიხედვით.თუ დათვალიერება ეხება კერძო საკუთრებას, ის ტარდება მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე სასამართლოს განჩინებით. კერძო საკუთრებაში სასამართლოს განჩინების გარეშე დათვალიერების ჩატარება დასაშვებია თუ სახეზეა გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევა ან მესაკუთრე/მფლობელი წერილობით გამოხატავს თანხმობას დათვალიერების ჩატარებაზე. კერძო საკუთრებაში დათვალიერებას გამომძიებელი შემდეგი პროცედურის დაცვით ატარებს: პირველ რიგში, არკვევს მესაკუთრის/მფლობელის პოზიციას. თანხმობის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ატარებს საგამოძიებო მოქმედებას და ადგენს დათვალიერების ოქმს. უარის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ან თუ ვერ დგინდება დასათვალიერებელი ობიექტის მესაკუთრე, მფლობელი, სხვა უფლებამოსილი პირი ან თუ შეუძლებელია მათგან თანხმობის მიღება, გამომძიებელი იღებს დათვალიერების სასამართლოს განჩინებით, ან განჩინების გარეშე, გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარების გადაწყვეტილებას. მაგალითად, ბინაში მოხდა მკვლელობა. დანაშაულის კვალის (სისხლის ლაქების, ფეხის კვალის) და ნივთიერი მტკიცებულების (ცეცხლსასროლი იარაღის) აღმოჩენის მიზნით, გამომძიებელმა გადაწყვიტა დაათვალიეროს შემთხვევის ადგილი. იმის გათვალისწინებით, რომ ბინა კერძო საკუთრებას წარმოადგენს, დათვალიერების დაწყებამდე გამომძიებელმა უნდა გაარკვიოს ბინის მესაკუთრის პოზიცია დათვალიერების ჩატარებაზე, განუმარტოს მესაკუთრეს, რომ დათვალიერების პროცესში შესაძლებელია ამოღებულ იქნეს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ინფორმაციის შემცველი ნებისმიერი ობიექტი და სთხოვოს მას თანხმობა დათვალიერების ჩატარებაზე. თანხმობის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ჩაატაროს დათვალიერება და შეადგინოს შესაბამისი ოქმი, ხოლო უარის შემთხვევაში (რომელიც ასევე წერილობით უნდა გაფორმდეს), მიიღოს დათვალიერების სასამართლოს განჩინებით ან გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარების გადაწყვეტილება.დათვალიერება, რომელიც არ ზღუდავს კერძო საკუთრებას, ტარდება მოსამართლის განჩინების გარეშე. ამგვარი დათვალიერება არც გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებულად მიიჩნევა და შესაბამისად, არ საჭიროებს სასამართლოს მხრიდან კანონიერების შემოწმებას. გამომძიებელი ადგენს მხოლოდ დათვალიერების ოქმს. მაგალითად, ქუჩაში, ავტომანქანების სავალ გზაზე მოხდა მკვლელობა. დანაშაულის კვალის (სისხლის ლაქების, ფეხის კვალის) და ნივთიერი მტკიცებულების (ცეცხლსასროლი იარაღის) აღმოჩენის მიზნით, გამომძიებელმა გადაწყვიტა დაათვალიეროს შემთხვევის ადგილი. იმის გათვალისწინებით, რომ აღნიშნული ტერიტორია არ წარმოადგენს კერძო საკუთრებას, გამომძიებელს დათვალიერების დასაწყებად არ ესაჭიროება ვინმეს წერილობითი თანხმობა, ხოლო უარის შემთხვევაში, სასამართლოს განჩინება. ამგვარი დათვალიერება არც გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებულად მიიჩნევა. გამომძიებელი უფლებამოსილია დაათვალიეროს ქუჩა, კერძოდ, ავტომანქანების სავალი გზის ის მონაკვეთი, სადაც დანაშაული მოხდა ან აღმოჩენილია მისი კვალი, რის შემდეგაც უნდა შეადგინოს დათვალიერების ოქმი
სისხლის სამართლის პროცესი 2
.
ჩხრეკა და ამოღება
ორი მნიშვნელოვანი საგამოძიებო მოქმედება
ორივე საგამოძიებო მოქმედება წარმოადგენს გამოსაძიებელ საქმეზე ნივთიერი მტკიცებულების შეკრების მთავარ საშუალებას.
ჩხრეკა და ამოღება დათვალიერებასთან ერთად განიხილება როგორც პირველი დაწყებითი და გადაუდებელი საგამოძიებო მოქმედება.
თუ მხარეს მიაჩნია რომ მისი გადადება გაჭიანურება გამოიქვევს მძიმე შედეგს რომ განადგურდება დაზიანდება ან გადამალავენ მტკიცებულებას შეიძლება ჩატარდეს გადაუდებლადაც მოსამართლის განჩინების გარეშე და ღამის საათებშიც კი (10 დან დილოს 6მდეც)(ამპერიოდში ზოგადად საგამოძიებო მოქმედებები არ უნდა ჩატარდეს)
საფუძველი ჩხრეკა ამოღებას სჭირდება განჩინება მაშინ როდესაც ის ტარდება კერძო მფლობელობაში მფლობელის ნების საწინააღმდეგოდ. თუ მესაკითრე წინასწარ აცხადებს წერილობით თანხმობას შეიძლება ჩატარდეს გამოძიების დადგენილების საფუძველზე.
თუ ბრალდების მხარე გადაუდებელი წესით ჩაატარებს ჩხრეკას ან ამოღებას ის ვალდებულია საგამოძიებო მოქმედების დაწყებიდან 24სთში მიმართოს მაგისტრატ მოსამართლეს ტერიტორიული ქვემდებარეობის მიხედვით რომელიც ასევე მომდევნო 24 საათში განიხილავს ამ შუამდგომლობას და მიიღებს შესაბამის გადაწყვეტილებას.
უფლება აქვს დაცვის მხარეს მოითხოვოს აღნიშნული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარება მაგრამ უნდა დაასაბუთოს მოსამართლესთან .
დავალება ეძლევა საგამოძიებო ნაწილის ხელმძღვანელს მოსამართლისგან რომელიც ნიშნავს ამ საქმეზე გამომძიებელს და გამომძიებელი ატარებს საგამოძიებო მოქმედებას.
სპეციფიურობა ჩხრეკა ამოღების ისაა რომ განჩინება ძალაშია გამოცემიდან 30 დღის განმავლობაში.
მთავარი განსხვავება
ჩხრეკისას ვეძებთ კონკრეტულ ობიექტს როდესაც ის ტარდება ბინაძი ან სხვა დაწესებულებაში ჩვენ ზუსტად არვიცით მიახლოვებით ვიცით სად ვეძებთ და რას ვეძებთ.
გაქ ინფო რო ბინაში არის იარაღი და გიწევს ძებნა.
ამოღებისას ზუსტად ვიცით. მაგ: საცხოვრებელ ბინაში საძინებელში ტუმბოს მეორე უჯრაში ინახება მკვლელობის იარაღი. შედიხარ იღებ მოდიხარ ანუ იცი ეს არის ამოღება.
ჩხრეკის მიზანი ასევე განსხვავებით ამოღებისგან არის გვამის და ძებნილის აღმოჩენა.
მაგ: ინფო არის რომ სადღაც სოფელში ვიღაცის ეზოში არის დამარხული გვამი მაშინ ხდება მოძებნა ტარდება ჩხრეკა
როდესაც გვაქვს ინფო რომ კონკრეტულ ბინაში იმალება ძებნილი ვიღებთ ჩხრეკის განჩინებას და არა დაკავების საბუთს
რა არის მიზანი ჩხრეკის განსხვავებით ამოღებისგან?
შეიძლება ასევე აღმოვაჩინოთ ძებნილი ან გვამი.
განჩინება შეიძლება გასაჩივრდეს ჩხრეკა ამოღების დროსაც. გასაჩივრება ხდება სააპელაციო სასამართლოში სადაც 72სთში განიხილება საჩივარი და მოსამართლე იღებს ერთპიროვნულ გადაწყვეტილებას და მხარეები ვეღარ გაასაჩივრებენ.
ქუჩაში - საპოლიციო ღონისძიება იმავე სქესისგან გარეგნული შემოწმება.
თუ გაჩნდება დასაბუთებული ვარაუდი შეოძლება იქვე მოხდეს გადაუდებელი ჩხრეკა.
ჩხრეკის რამდენიმე სახე:
1.პირადი ჩხრეკა-სატრანსპორტო საშუალების, საცხოვეებელი ბინის, სამუშაო ადგილის ჩხრეკა…
ნარკოტიკის დადება კონკრეტულ ლოკაციაზე თუ ვიცით ზუსტად სადაც არის ხდება ამოღება
თუ მოძებნა დასჭირდა ჩხრეკაა.
პირადი ჩხრეკა შეიძლება ჩაატაროს არა გამომძიებელმა- მაგ როცა ხდება პირის დაკავება თუ დამკავებელს გაუჩნდა დასაბუთებული ვარაუდი რომ ის ფლობს ნივთმტკიცებას და შეეცდება მის მიმალვას ან განადგურებას მას აქვს შეუძლია ჩაატაროს პირადი ჩხრეკა.
პირადი ჩხრეკის ჩატარების უფლება აქვს დაკავების უფლებამოსილებით აღჭურვილ ორგანოს თანამშრომელს.
დაკავების უფლება აქვს: საგამოძიებო უფლებამოსილებით აღჭურვილი ორგანოს თანამშრომელმა რომელსაც აქვს ოპერატიულ სამძებრო ფუნქცია საზოგადოევრივი წესრიგის დაცვის მოვალეობა გამოძიების და დევნის ფუნქცია. მაგ: პოლიციელები დ ა.შ
ჩხრეკა გამომცემლობაში სტამბაში ბეჭდურ მედიაში ტელევიზია პრესა…- ყველაზე ცუდი საგამოძიებო მოქმედება
რომელი მთავრობაც შევარდა ტელევიზიაში ყველამ ცუდად დაამთავრა.
ძალიან უნდა ვერიდოთ ამას თუ განსაკუთრებული და გადაუდებელი არ იყო.
საცხოვრებელი ბინის ჩხრეკა და ამოღება- ყველაზე გავრცელებული.
საცხოვრებელი ბინის ჩხრეკისას შეიძლება მოხდეს პირადი ჩხრეკა ეჭვის ვარაუდის საფუძველზე რომ გადამალა ნივთმტკიცება.
ჩხრეკისა და ამოღების საერთო წესები (120-ე მუხლის ნაწილები)
ჩხრეკის ან ამოღების დაწყებისას გამომძიებელი პირს სთავაზობს, ნებაყოფლობით გადასცეს ის საგანი ან დოკუმენტი, რაც უნდა ამოიღონ. თუ პირი თანხმდება, ეს ფაქტი ფიქსირდება ოქმში. თუ უარს ამბობს ან ნაწილობრივ გადასცემს, ამოღება ხდება იძულებით.
ჩხრეკის დროს ამოიღება არა მხოლოდ განჩინებაში მითითებული საგნები, არამედ ყველაფერი, რაც შეიძლება მტკიცებულებად გამოდგეს ან სხვა დანაშაულზე მიუთითებდეს, ასევე აკრძალული საგნები.
ამოღებამდე ნივთები, შესაძლებლობის შემთხვევაში, უნდა აჩვენონ მონაწილეებს, შემდეგ დეტალურად აღწერონ, დაილუქოს და შეფუთონ. დოკუმენტი არ ილუქება, თუ მისი მნიშვნელობა შინაარსშია.
გამომძიებელს უფლება აქვს, გახსნას დაკეტილი სათავსოები, თუ პირი არ თანხმდება.
შესაძლებელია პირის პირადი ჩხრეკაც ადგილზე, თუ არსებობს ეჭვი, რომ მან დამალა ნივთი — ეს ითვლება გადაუდებელ აუცილებლობად და სასამართლოს წინასწარი ნებართვა არ სჭირდება.
იურიდიულ პირთან ჩხრეკა ტარდება ხელმძღვანელის ან წარმომადგენლის დასწრებით.
მუხლი 121 – პირადი ჩხრეკა
პირადი ჩხრეკა ტარდება მაშინ, როცა არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ პირს აქვს საქმისთვის მნიშვნელოვანი ნივთი (ტანსაცმელზე, სხეულზე, ნივთებში და ა.შ.).
დაკავებისას, თუ ეჭვია, რომ პირს აქვს იარაღი ან შეიძლება გაანადგუროს მტკიცებულება, ჩხრეკა შეიძლება ჩატარდეს სასამართლოს ნებართვის გარეშე და აღინიშნება დაკავების ოქმში.
დამკავებელს შეუძლია დაკავებულის განაიარაღება.
თუ ჩხრეკა მოითხოვს გაშიშვლებას, ის უნდა ჩაატაროს იმავე სქესის პირმა.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 143(3) მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით ფარული საგამოძიებო მოქმედება ტარდება მოსამართლის განჩინებით. განჩინებას პროკურორის მოტივირებული შუამდგომლობის საფუძველზე იღებს გამოძიების ადგილის მიხედვით რაიონული (საქალაქო) სასამართლოს მოსამართლე,აღნიშნული კაზუსიდან ირკვევა რომ მაგისტრანტ მოსამართლის მიერ მიღებული განჩინება არ არის სამართლიანი,რადგან მას უნდა მიეღო გადაწყვეტილება ფარული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების შესახებ,ვინაიდან პროკურორის შუამდგომლობა არის კანონიერი,რადგან მას გააჩნია ექსკლუზიური უფლებამოსილება მიმართოს მოსამართლეს შუამდგომლობით ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების შესახებ,რათა მიღებული იქნას განჩინება.რაც შეეხება მოსამართლის განჩინებას,ის არ არის თანხვედრაში სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 143(3) თან.
თავი X. მტკიცებულება, მტკიცების საგანი და პროცესი
მუხლი 72. დაუშვებელი მტკიცებულება
მუხლი 73. პრეიუდიცია
მუხლი 74. ბრალდებულის ჩვენება
მუხლი 75. მოწმის ჩვენება
მუხლი 76. ირიბი ჩვენება
მუხლი 77. ნივთიერი მტკიცებულება
მუხლი 78. დოკუმენტის მტკიცებულებითი ძალა
მუხლი 79. ნივთიერი მტკიცებულების შენახვა
მუხლი 80. გადაწყვეტილება ნივთიერი მტკიცებულების შესახებ სისხლის სამართლის
პროცესის დამთავრებამდე
მუხლი 81. გადაწყვეტილება ნივთიერი მტკიცებულების შესახებ სისხლის სამართლის
პროცესის დამთავრებისას
მუხლი 82. მტკიცებულების შეფასება
მუხლი 83. შესაძლო მტკიცებულებათა თაობაზე ინფორმაციის გაცვლა მხარეების მიერ
თავი XVI1
ფარული საგამოძიებო მოქმედებები
მუხლი 1431
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების სახეები
მუხლი 1432
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების პრინციპები
მუხლი 1433
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების წესი
მუხლი 1434
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების განხორციელების უფლებამოსილების მქონე ორგანო
მუხლი 1435
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩამტარებელი ორგანოს მიერ ინფორმაციის
შენახვისა და აღრიცხვის ვალდებულება
მუხლი 1436
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების შეწყვეტა
მუხლი 1437
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების მინიმუმამდე დაყვანა
მუხლი 1438
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების შედეგად მოპოვებული ინფორმაციის/მასალის
განადგურება
მუხლი 1439
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების შესახებ შეტყობინება
მუხლი 14310. ფარული საგამოძიებო მოქმედებების რეესტრი
თავი XVII სხვა საპროცესო მოქმედებები
მუხლი 144. ექსპერტიზის დანიშვნის საფუძველი
მუხლი 145. საექსპერტო კვლევის ობიექტი
მუხლი 146. ექსპერტის დასკვნა
მუხლი 147. ნიმუშის აღება
მუხლი 148. ნიმუშის აღების საფუძველი
მტკიცებულებათა კლასიფიკაცია თავისი შინაარსის, წარმომავლობისა და მნიშვნელობის მიხედვით პირობითად შესაძლებელია მოვახდინოთ ოთხი
ძირითადი ნაწილის მიხედვით:
1. გამამტყუნებელი და გამამართლებელი მტკიცებულებები;
2. პიროვნული და ნივთიერი მტკიცებულებები;
3. პირველადი და წარმოებული მტკიცებულებები;
4. პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებები.
## 1. გამამტყუნებელი და გამამართლებელი მტკიცებულებები
აღნიშნული კატეგორიის მტკიცებულებებს შეიძლება ასევე ვუწოდოთ ბრალდების მხარის მტკიცებულებები და დაცვის მხარის მტკიცებულებები. ამ კლასიფიკაციას საფუძვლად უდევს შეჯიბრებითი და თანასწორი სისხლის სამართლის პროცესი. როგორც უკვე არაერთხელ აღინიშნა, შეჯიბრებით და თანასწორ სისხლის სამართლის პროცესში მხარეები ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად მოიპოვებენ მტკიცებულებებს.
### გამოძიების ეტაპის განსაკუთრებული რეგულაცია
ამასთან აღსანიშნავია, რომ გამოძიების ეტაპზე გამომძიებელი ვალდებულია გამოძიება აწარმოოს ყოველმხრივ, სრულად და ობიექტურად (სსსკ-ის 37-ე მუხლის მე-2 ნაწილი). თუმცა, არ არსებობს ბრალმდებლის ვალდებულება, რომ სასამართლოში საქმის არსებითი განხილვისთვის სასამართლოს ბრალდების გამაქარწყლებელი მტკიცებულებები წარუდგინოს.
დაცვის მხარე უფლებამოსილია გამოძიების ეტაპზე მოიპოვოს ისეთი მტკიცებულებები, რომლებიც სასარგებლოა ბრალდებულის დაცვის პოზიციების გასამყარებლად, რომლებიც ამართლებენ ბრალდებულს ჩადენილ დანაშაულში ან უმსუბუქებენ მას სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას. განსხვავებით ბრალდების მხარისგან, დაცვის მხარეს კანონით არ ეკისრება ობიექტურობის ვალდებულება გამოძიების ეტაპზე მტკიცებულებების მოპოვებისას.
### გამამტყუნებელი მტკიცებულებების განმარტება
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, გამამტყუნებელ მტკიცებულებებად უნდა მივიჩნიოთ ყველა ის მონაცემი და ინფორმაცია, რომელზეც ბრალდების მხარე ამყარებს პირის მიმართ წარდგენილ ბრალდებას და რომელიც ამხელს პირს დანაშაულის ჩადენაში, სასჯელის დანიშვნისას უმძიმებს მას სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას ან სხვაგვარად ამძიმებს ბრალდებულის პროცესუალურ მდგომარეობას.
ამგვარ მტკიცებულებას მიეკუთვნება, მაგალითად, დაზარალებულის (მოწმის) ჩვენება, რომელიც მიუთითებს ბრალდებულის მიერ დანაშაულებრივი ქმედების განხორციელების ცალკეულ დეტალებზე ან დანაშაულის შედეგად დაზარალებულისთვის მიყენებული არსებითი ხასიათის ზიანზე.
### გამამართლებელი მტკიცებულებების განმარტება
ამის საპირისპიროდ, გამამართლებელია ყველა ის მონაცემი ან ინფორმაცია, რომელიც ამართლებს პირს ჩადენილ დანაშაულში და რომელსაც იყენებს დაცვის მხარე ბრალდებულისთვის წარდგენილი ბრალდების გასაქარწყლებლად ან ბრალდებულის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის შესამსუბუქებლად.
მაგალითად, ასეთ მტკიცებულებას შეგვიძლია მივაკუთვნოთ დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს ბრალდებულის დანაშაულის ჩადენის დღეს საზღვარგარეთ ყოფნას, რაც გამორიცხავს გარკვეულ ადგილას და დროს მის დანაშაულის ჩადენაში მონაწილეობას.
## 2. პიროვნული და ნივთიერი მტკიცებულებები
მტკიცებულებების ამგვარი დაყოფა ემყარება ინფორმაციის მიღების წყაროს. მონაცემები (ცნობები) სისხლის სამართლის საქმისთვის მნიშვნელოვანი ცალკეული გარემოებების შესახებ, რომლებიც მომდინარეობს სისხლის სამართლის პროცესში მონაწილე პირებისგან, წარმოადგენს პიროვნულ მტკიცებულებებს. ხოლო, ყველა ის ინფორმაცია, რომელიც მიიღება მატერიალური ობიექტის (საგნის) ნიშნების, თვისების ან მასზე არსებული კვალის უშუალო აღქმით, მიეკუთვნება ნივთიერ მტკიცებულებებს.
### პიროვნული მტკიცებულებები
პიროვნული მტკიცებულებებია, მაგალითად:
- მოწმის ზეპირი ჩვენება;
- მისი დაკითხვის ოქმი (ასევე მოწმის აუდიო და ვიდეო ფორმატში დეპონირებული ჩვენება);
- ექსპერტის მიერ მომზადებული დასკვნა;
- სხვადასხვა საგამოძიებო მოქმედებების განხორციელების დროს შედგენილი ოქმები, სადაც დაფიქსირებულია პროცესის მონაწილეების მიერ სხვადასხვა გარემოებათა და ფაქტების თაობაზე აღქმული და გადმოცემული ინფორმაცია.
### ნივთიერი მტკიცებულებები
ნივთიერ მტკიცებულებებს კი წარმოადგენენ, მაგალითად:
- დანაშაულის ჩადენის იარაღი;
- დანაშაულის შედეგად უკანონოდ მიღებული მატერიალური ფასეულობები;
- დამნაშავის მიერ დატოვებული კვალი და ა.შ.
## 3. პირველადი და წარმოებული მტკიცებულებები
შეჯიბრებით სისხლის სამართლის პროცესში, სადაც მხარეს ენიჭება მოწმის ჯვარედინი დაკითხვის უფლება, მტკიცებულებათა ამგვარ კლასიფიკაციას გააჩნია დიდი მნიშვნელობა.
### პირველადი მტკიცებულებები
პირველად მტკიცებულებად ითვლება ის მტკიცებულება, რომელიც მიღებულია პირველი წყაროდან. მაგალითისთვის, პირველადი მტკიცებულებაა დანაშაულის თვითმხილველი მოწმის მიერ მიცემული ჩვენება.
### წარმოებული მტკიცებულებები
მეორე წყაროდან მიღებული ყველა ინფორმაცია და მონაცემი მიეკუთვნებიან წარმოებულ მტკიცებულებებს. წარმოებული მტკიცებულებაა მოწმის ის ჩვენება, რომელიც ეფუძნება სხვა პირის მიერ გავრცელებულ ინფორმაციას. ამ უკანასკნელი ტიპის მტკიცებულებას სსსკ-ის 76-ე მუხლი „ირიბ ჩვენებას“ (ე.ი. ირიბ მტკიცებულებას) უწოდებს.
### უშუალობის პრინციპი და პირველადი მტკიცებულებების პრიორიტეტი
უშუალობის პრინციპის მნიშვნელოვანი მოთხოვნაა, რომ სისხლის სამართლის საქმის სასამართლოში განხილვისას უპირველეს ყოვლისა გამოკვლეული უნდა იყოს პირველადი მტკიცებულებები, რამდენადაც ისინი უშუალო კავშირში არიან დანაშაულის შემთხვევასთან და უშუალო ცნობებს იძლევიან საქმისთვის მნიშვნელოვანი ცალკეული გარემოებების შესახებ.
პირველადი მტკიცებულების სასამართლოში წარდგენის გზით მხარის ჯვარედინი დაკითხვის უფლების რეალიზაციაც ხდება, რადგან მხარეს შესაძლებლობა აქვს დანაშაულებრივი ფაქტის უშუალო თვითმხილველ მოწმეს დაუსვას კითხვები და გამოავლინოს მოწმის მიერ მიცემული ჩვენების უზუსტობები და წინააღმდეგობები, რაც ეჭვქვეშ დააყენებს მის და პირველადი მტკიცებულების სანდოობას.
### ირიბი ჩვენების შეზღუდვები
მოწმის ირიბი ჩვენების დროს მხარეს აღნიშნული შესაძლებლობა არ გააჩნია, ვინაიდან მოწმე თავად არ შესწრებია დანაშაულებრივ ფაქტს და იგი იმეორებს მხოლოდ იმას, რაც საქმის გარემოებათა შესახებ სხვა პირებისგან მოისმინა. ასეთი მოწმის ჯვარედინი დაკითხვის გზით შეუძლებელია ინფორმაციის გამავრცელებელი პირის სანდოობის ეჭვქვეშ დაყენება.
### წარმოებული მტკიცებულებების გამოყენების პირობები
წარმოებული მტკიცებულებები მხოლოდ მაშინ უნდა იქნეს სასამართლოში წარდგენილი და გამოკვლეული, როდესაც:
- საქმეში მოიპოვება იმავე გარემოებებთან დაკავშირებული პირველადი მტკიცებულებები; ან
- როდესაც პირველადი მტკიცებულებების წარდგენა ობიექტურად არის შეუძლებელი.
## 4. პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებები
მტკიცებულებების ასეთი კლასიფიკაცია პირდაპირ კავშირშია მტკიცების საგანთან.
### პირდაპირი მტკიცებულებები
მტკიცებულებები, რომლებიც უშუალოდ ადასტურებენ მტკიცების საგანს მიკუთვნებულ რომელიმე ელემენტს (მაგალითად, დანაშაულში ბრალდებულის მონაწილეობის ფაქტი) და ამტკიცებენ მთავარ ფაქტებს, წარმოადგენენ პირდაპირ მტკიცებულებებს.
ასეთი მტკიცებულების მაგალითია ქუჩის სათვალთვალო კამერით გადაღებული ვიდეო კადრი, სადაც აშკარად ჩანს, თუ როგორ ესვრის ბრალდებული ცეცხლსასროლი იარაღიდან დანაშაულის მსხვერპლს.
### არაპირდაპირი მტკიცებულებები
განსხვავებით პირდაპირი მტკიცებულებისგან, არაპირდაპირი მტკიცებულება პირდაპირ და უშუალო კავშირში არ არის მტკიცების საგანთან, თუმცა სხვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში და სხვა ფაქტებთან განხილვის შედეგად შესაძლებელია მნიშვნელოვანი დასკვნების გაკეთება მტკიცების საგნისა და მთავარი ფაქტების შესახებ.
ასეთი მტკიცებულების კატეგორიას შეგვიძლია მივაკუთვნოთ აუდიო ჩანაწერი, სადაც ბრალდებული დანაშაულის შემთხვევამდე 2 დღით ადრე მსხვერპლს სატელეფონო საუბარში მოკვლით ემუქრებოდა. აღნიშნული მტკიცებულება პირდაპირ არ ამტკიცებს იმას, რომ ბრალდებულმა მოკლა პირი, მაგრამ სხვა მტკიცებულებებთან ერთად იგი ბრალდებულის მკვლელობაში სამხილად ვარგისი მტკიცებულებაა.
# I. დამამტკიცებელი საბუთების კლასიფიკაცია
## საკლასიფიკაციო საფუძვლების ზოგადი დებულებები
მოვლენებისა და საგნების კლასიფიკაცია პირობითია, ვინაიდან მას საფუძვლად ედება წინასწარ მონიშნული გარემოებანი, თუმცა სწორედ ამიტომაც დაუშვებელია თვითნებობა უსისტემოდ. მეცნიერული კლასიფიკაცია წარმოუდგენელია საგნებისა და მოვლენების შინაგანი კანონზომიერებათა გათვალისწინების გარეშე. კლასიფიკაციის ობიექტები იყოფიან გვარების, სისტემების, სახეების, ჯგუფების მიხედვით, რადგან ამისათვის არსებობს ობიექტური მონაცემები; დაყოფისას მხედველობაში მიიღება საკლასიფიკაციო ობიექტების ნიშან-თვისებები და ხდება მხოლოდ იმ საგნებისა და მოვლენების გაერთიანება, რომლებსაც შინაგანად საერთო დამაკავშირებელი თვისებები გააჩნიათ.
საპროცესო სამართლის თეორიაში უაღრესად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მტკიცებულებათა სწორ კლასიფიკაციას; მას წამყვანი როლი ეწიჭება აგრეთვე დამამტკიცებელი საბუთების სწორად გამოყენების მხრივ. შემთხვევითი არ არის, რომ დამამტკიცებელი საბუთების კლასიფიკაციაზე ძალიან ბევრია დაწერილი, როგორც სამოქალაქო, ისე სისხლის სამართლის პროცესში. ლიტერატურული წყაროები მოწმობენ, რომ სამოქალაქო და სისხლის საპროცესო სამართალში შემუშავებული კლასიფიკაციები ერთმანეთისაგან პრინციპულად არ განსხვავდებიან.
## ნივთიერ და პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა
უპირველეს ყოვლისა, აუცილებელია დამამტკიცებელი საბუთების ნივთიერ და პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფაზე შეჩერება. ეს დაყოფა არ არის ახალი – მას იცნობდნენ ჯერ კიდევ ბენტამი, ჟირიაევი და წარსული დროის სხვა მოაზროვნენი. პიროვნული და ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთების ურთიერთგამოყოფის საკითხებს ცალ-ცალკე განიხილავენ როგორც სისხლის სამართლის, ისე სამოქალაქო პროცესში, თუმცა ამ კლასიფიკაციის პრობლემები ერთმანეთისაგან არსებითად არ განსხვავდება.
აღსანიშნავია, რომ ასეთი კლასიფიკაცია ემყარება წყაროს – დამამტკიცებელი საბუთების დაყოფა ხდება იმის მიხედვით, მიღებულია თუ არა მტკიცებულებითი ინფორმაციები (ცნობები) ადამიანისაგან თუ ნივთებისაგან. სამოქალაქო პროცესუალურ ლიტერატურაში სრულიად მართებულად მიიჩნევა პიროვნულ მტკიცებულებებად: მოწმის ჩვენება, მხარეთა და მესამე პირთა განმარტებანი, წერილობითი დამამტკიცებელი საბუთი და ექსპერტის დასკვნა; ხოლო ნივთიერად – ნივთები მათი ნიშნებითა და თვისებებით.
პროცესუალისტების ერთი ნაწილი (ა.ი. ვინბერგი, გ.მ. მინკოვსკი, ა.ა. ეისმანი) პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად თვლის: 1) მოწმის, დაზარალებულის, ეჭვმიტანილისა და ბრალდებულის ჩვენებებს; 2) საგამოძიებო მოქმედებათა ოქმებს (დათვალიერება, შემოწმება, ამოღება, ჩხრეკა, დაკავება, ამოსაცნობად წარდგენა, საგამოძიებო ექსპერიმენტი, ჩვენების ადგილზე შემოწმება); 3) სხვა დოკუმენტებს და ექსპერტიზის დასკვნებს.
ამასთან, ავტორები ბრალდებულების, ეჭვმიტანილების, მოწმეების, დაზარალებულების ჩვენებებს ჯერ მიიჩნევენ დამამტკიცებელ საბუთებად, შემდეგ კი უწოდებენ ინფორმაციების მატარებელთა შეტყობინებებს, რაც ლოგიკურად ჩვენებების მიჩნევას გულისხმობს დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებად და არა თავად დამამტკიცებელ საბუთებად.
## კლასიფიკაციის წყაროების პრობლემა
დამამტკიცებელი საბუთების დაყოფა ნივთიერ და პიროვნულ საბუთებად იაზრება მხოლოდ წყაროების მიხედვით. ვინაიდან დანაშაული სამყაროში გამოვლინების მატერიალური ან სულიერი ფორმით აისახება – ტოვებს კვალს საგნებზე ან ადამიანის ცნობიერებაში – ბუნებრივია, სწორედ აქ უნდა ვეძიოთ წყაროები. დანაშაულის ჩადენისთანავე წარმოიქმნება დამამტკიცებელი საბუთებიც (გარემოში მატერიალური თუ სულიერი ცვლილებების გამო).
თუმცა, დანაშაული და მასთან დაკავშირებული მოვლენები წარსულში მომხდარი ფაქტებია, რომელთაც თავად ესაჭიროებათ დადგენა, ამიტომ ისინი ვერ გამოიყენებიან დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებად. ასეთ წყაროებად შეიძლება მივიჩნიოთ მხოლოდ ის პიროვნებანი და საგნები (ნივთები), რომლებზედაც აისახა დანაშაული და მასთან დაკავშირებული „კვალი“. გამომძიებელი (მომკვლევი, პროკურორი, მოსამართლე) თვითონ არასოდეს ქმნის დამამტკიცებელ საბუთებს – იგი მხოლოდ აღმოაჩენს, პროცესუალურად აფორმებს, ამოწმებს და აფასებს მათ.
## საგამოძიებო მოქმედებათა ოქმების შეფასება
დაკითხვის ოქმები, როგორც აღნიშნულია, ფიქსაციის ფორმაა. ჩნდება კითხვა: როგორ შეიძლება ჩვენების „ფიქსაციის ფორმა“ გამოყენებულ იქნეს დამამტკიცებელი საბუთების წყაროდ?
საგამოძიებო მოქმედებათა (დათვალიერება, შემოწმება, ამოღება, ჩხრეკა, დაკავება, ამოსაცნობად წარდგენა, ჩვენების ადგილზე შემოწმება) ოქმები არასწორად ითვლებიან დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებად. კანონმდებელი სპეციალურად მიუთითებს აღნიშნულ ოქმებზე იმიტომ, რომ მხოლოდ კანონიერად გაფორმებული ინფორმაციები (ცნობები) ჩაითვლებიან დამამტკიცებელ საბუთებად. თუ ეს ინფორმაციები არ იქნება მოპოვებული საგამოძიებო-სასამართლო მოქმედებათა ჩატარების გზით, ისინი არც დამამტკიცებელ საბუთებად გამოდგებიან მოცემულ საქმეზე.
ლიტერატურაში ეს ოქმები იმიტომაც არიან მიჩნეულნი დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებად, რომ სასამართლოს საქმის არსებითად განხილვისას კანონით არ ევალება ჩაატაროს დათვალიერება, ამოღება, შემოწმება, ამოსაცნობად წარდგენა ან ჩვენების ადგილზე შემოწმება, მაშინ როდესაც საჭიროა მოწმის, დაზარალებულისა და ბრალდებულის ჩვენებების ზეპირი რეპროდუქცია.
ეს არგუმენტი დამაჯერებლობით ვერ გამოირჩევა. მართალია, კანონი ავალებს სასამართლოს, რომ ჩაატაროს, მაგალითად, დათვალიერება, ჩვენების ადგილზე შემოწმება, მაგრამ მაინც ხომ აქვს ადგილი ასეთ მოქმედებებს სასამართლოს მხრივ?
თუ დასახელებულ ოქმებს პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთების წყაროებად მივიჩნევთ იმიტომ, რომ ამ ოქმების მიხედვით ვაპირებთ დამამტკიცებელი საბუთების გამოყვანას, ამით წინარიგში ვწევთ გამომძიებელს, რომელიც პროცესუალურად არ არის მოწოდებული დანაშაულთან დაკავშირებული ინფორმაციების მოსაწოდებლად. დათვალიერების, ჩხრეკის და სხვა საგამოძიებო მოქმედებათა ჩატარებისას საქმე გვაქვს როგორც ნივთიერ (ძირითადად), ისე პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებთან.
## სხვადასხვა სახის დამამტკიცებელი საბუთების დახასიათება
პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად ითვლებიან აგრეთვე „სხვა დოკუმენტები“ – დახასიათებები, ცნობები, საბუღალტრო ჩაწერები, ხელფასის უწყისები. ისინი პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად ითვლებიან იმიტომ, რომ დამამტკიცებელი საბუთების მნიშვნელობის ინფორმაციებს ვიღებთ ამ დოკუმენტის შემდგენისაგან. თვითონ დოკუმენტი დამამტკიცებელი საბუთის სახეა, ვინაიდან მასში მოცემულია ისეთი ინფორმაციები, რომლებიც ეხება გამოსაძიებელ ან განსახილველ საქმეს.
პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთად სამართლიანად მიიჩნევენ ექსპერტის დასკვნას, ვინაიდან ექსპერტი იძლევა დასკვნას საქმისათვის საინტერესო გარემოებების შესახებ. ექსპერტის დასკვნას, როგორც დამამტკიცებელი საბუთების გარკვეულ სახეს, პიროვნულად ხდის ის გარემოება, რომ იგი გამომდინარეობს ექსპერტისაგან – პიროვნებისაგან, როგორც გარკვეული სპეციალური ცოდნით აღჭურვილი სპეციალისტისაგან.
სამოქალაქო პროცესში ზოგჯერ ექსპერტის დასკვნას (წერილობითის მსგავსად) „შერეულ“ დამამტკიცებელ საბუთსაც უწოდებენ, იმ მოსაზრებით, რომ მიღებული ცნობების წყაროა როგორც ნივთები, ისე ექსპერტი. ს.ვ. კურილევი, მაგალითად, შერეულ დამამტკიცებელ საბუთებს ცალკეც გამოჰყოფს. მაგრამ ვინაიდან ის ნივთები, რომლებიც საექსპერტო გამოკვლევის ობიექტებია, ნივთიერ დამამტკიცებელ საბუთებად შეიძლება მიჩნეულ იქნეს მხოლოდ ამ გამოკვლევის შემდეგ, უპირატესობა უნდა მიენიჭოს საექსპერტო დასკვნას, როგორც პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთს.
## ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთები
ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთები წარმოადგენენ დამამტკიცებელი საბუთების დიდ ჯგუფს. საგნები, მატერიალური გამოსახულებანი ნივთიერად ავლენენ ისეთ გარემოებებსა და ფაქტებს, რომლებიც კონკრეტულ საქმის დასადგენ გარემოებებთან მიზეზობრივად არიან დაკავშირებულნი. სწორედ ამ ნივთიერი ნიშნების (თვისებების) წყალობით გამოიყოფა ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთები სხვა სახის დამამტკიცებელი საბუთებისაგან.
ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთების ცნების შესახებ ერთიანი აზრი არ არის შემუშავებული. სადავოა, ჩაითვლებიან თუ არა ნივთიერ დამამტკიცებელ საბუთებად ფოტოსურათები, ანაბეჭდები, ტვიფრები, გეგმები, სქემები. მიზანშეწონილი იქნება მათი ცალკე განხილვა დამამტკიცებელი საბუთების სახეების საკითხთან დაკავშირებით.
საქართველოს სსრ სისხლის სამართლის კოდექსის 74-ე მუხლის მიხედვით, ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთების სახეებია: დანაშაულის ჩადენის იარაღი; საგნები, რომლებზედაც დარჩენილია დანაშაულის კვალი; ობიექტები, რომლებზეც მიპართული იყო ხელყოფა; დანაშაულის გზით ნაძენი ფული და სხვა ფასეულობა; ყველა სხვა საგანი, რომელიც შეიძლება გამოდგეს დანაშაულის გამოაშკარავებისა და დამნაშავის გამოსავლენად, ან ბრალდების უარყოფის, ან ბრალდებულის ბრალის შემსუბუქების საშუალებად.
## გამამტყუნებელ და გამამართლებელ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა
სისხლის სამართლის პროცესში ცნობილია დამამტკიცებელი საბუთების გამამტყუნებელ და გამამართლებელ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა. ამ სახის კლასიფიკაციას აქვს როგორც თეორიული, ისე პრაქტიკული მნიშვნელობა. სისხლის სამართლის სასამართლოს წარმოების საფუძვლების მე-14 მუხლის თანახმად, ყველა სისხლის სამართლის საქმეზე გამორკვეულ უნდა იქნეს როგორც ბრალდებულის მამხილებელი, ისე მისი გამამართლებელი გარემოებანი, აგრეთვე ბრალდებულის ბრალის დამამძიმებელი და შემამსუბუქებელი გარემოებანი.
გამამტყუნებელ დამამტკიცებელ საბუთებად მიიჩნევა ისეთი მტკიცებულებანი, რომლებიც ამხელენ ბრალდებულს ან ამძიმებენ მის ბრალს; ხოლო გამამართლებელ მტკიცებულებებად – რომლებიც უარყოფენ ბრალდებას, ამსუბუქებენ ბრალდებულის ბრალს.
ა.ი. ვიშინსკი უარყოფდა ამ სახის კლასიფიკაციის თეორიულ და პრაქტიკულ მნიშვნელობას იმის გამო, რომ სანამ მტკიცებულებანი არ გაივლიან „სასამართლო გამოძიების ქარცეცხლს“, შეუძლებელია იმის თქმა, რომელი მათგანია გამამტყუნებელი და რომელი გამამართლებელი. თუმცა ეს მსჯელობა ვერ არყევს ამ დაყოფის მეცნიერულ საძირკველს. დამამტკიცებელი საბუთები ყოველთვის მოითხოვენ შეფასებას, მაგრამ ეს არ უშლის ხელს კლასიფიკაციას. გამამტყუნებელ და გამამართლებელ საბუთებად დაყოფა გულისხმობს, რომ თუ მტკიცებულება არის სწორი, არ არის გაყალბებული, არ არის დამახინჯებული, იგი შეიძლება იყოს ან გამამტყუნებელი, ან გამამართლებელი.
## დაყოფის პრაქტიკული მნიშვნელობა
ეს კლასიფიკაცია დიდ მნიშვნელობას იძენს წინასწარი და სასამართლო გამოძიების დროს. წინასწარი გამოძიების პროცესში გამომძიებელი (მომკვლევი) მიდის დასკვნამდე, რომ საქმე გაიგზავნოს განსახილველად სასამართლოში, ან შეწყდეს საქმის წარმოება. ორივე შემთხვევაში საჭიროა დამამტკიცებელი საბუთების ყოველმხრივი და სრული ანალიზი.
დაუშვებელია გამომძიებელმა გამოიტანოს დადგენილება საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ ისე, თუ იგი ვერ დაასაბუთებს, რომელი გამამართლებელი დამამტკიცებელი საბუთები მიუთითებენ ბრალდებულის არაბრალეულობაზე. საჭიროა დაწვრილებით იქნეს გაანალიზებული ის გამამტყუნებელი დამამტკიცებელი საბუთებიც, რომლებიც, გამომძიებლის ფიქრით, ვერ დაედებიან საფუძვლად ბრალდებულის გამტყუნებას.
როდესაც საქმე იგზავნება სასამართლოში განსახილველად, საბრალდებო დასკვნა, როგორც მთელი წინასწარი გამოძიების შემაჯამებელი იურიდიული დოკუმენტი, უნდა შეიცავდეს დამამტკიცებელი საბუთების თვალსაჩინო და დამაჯერებელ ანალიზს. გამომძიებლის ხელოვნება უნდა გამოიხატოს იმის გაჩვენებაში, თუ რატომ შეადგინა საბრალდებო დასკვნა კონკრეტული პირის ბრალდების საქმეზე, მაშინ როდესაც მის მიმართ გამამართლებელი საბუთებიც მოიპოვება.
## კლასიფიკაციის მნიშვნელობა სასამართლო განხილვისას
მტკიცებულებათა გამამტყუნებელ და გამამართლებელ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა დიდ დახმარებას უწევს სასამართლოს საქმის არსებითად გადაწყვეტის დროს. განაჩენის დასაბუთება შეუძლებელია დამამტკიცებელი საბუთების ამგვარი დაყოფის გარეშე. სასამართლო განაჩენის დადგენის დროს საბოლოოდ აფასებს მთელ დამამტკიცებელ საბუთებს (რომლებიც მოპოვებულ იქნენ წინასწარი და სასამართლო გამოძიების პროცესში).
განაჩენის დასაბუთებას შემთხვევით არ ექცევა ერთ-ერთი მთავარი ყურადღება. დასაბუთება არ არის საკმარისი მარტო გამამტყუნებელ ან გამამართლებელ საბუთებზე რაოდენობრივი მითითება. საჭიროა დადებითის ანალიზური გათვალისწინებაც. განაჩენის დაუსაბუთებლობა თავისთავად ნიშნავს მის უკანონობას, ვინაიდან დაუსაბუთებელი განაჩენი მართლმსაჯულების აქტად ვერ ჩაითვლება.
## პირველად და ნაწარმოებ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა
დამამტკიცებელი საბუთების კლასიფიკაცია მიღებულია აგრეთვე დამამტკიცებელი ფაქტების შესახებ ცნობების წყაროების მიხედვით – პირველად და ნაწარმოებ მტკიცებულებებად. ასეთი დაყოფა ცნობილია სამოქალაქო პროცესშიც.
პირველად (უშუალო) მიჩნეულია ისეთი დამამტკიცებელი საბუთები, რომლებიც მიღებულია პირველ წყაროებიდან – მაგალითად, დანაშაულის შემსწრე მოწმის ჩვენება, დაზარალებულის ჩვენება, პირველადი დოკუმენტი. სამოქალაქო პროცესში მითითებულია, რომ დატოვებული კვალი საგანზე ან მიწაზე პირველადი დამამტკიცებელი საბუთია.
ნაწარმოებ (გაშუალებულ) დამამტკიცებელ საბუთებად მიჩნევია ისეთი მტკიცებულებანი, რომლებიც მიღებულია არა პირველწყაროებიდან, არამედ სხვა წყაროებიდან. სამოქალაქო პროცესში ნაწარმოებ დამამტკიცებელ საბუთს მტკიცებულებასაც უწოდებენ, რომელიც გადმოსცემს სხვა დამამტკიცებელი საბუთის შინაარსს (ს.ვ. კურილევი). ნაწარმოებ დამამტკიცებელ საბუთებად ითვლება, მაგალითად, დოკუმენტის ასლი, კვალთა ტვიფრები, ფოტოასლები.
## კლასიფიკაციის პრობლემები
ლიტერატურაში სწორად არის შენიშნული, რომ ორიგინალისაგან არ განსხვავდება ისეთი დოკუმენტები, რომლებიც გამზადებული იყო ერთდროულად ერთი და იგივე პირის მიერ ორიგინალთან ერთად ეგზემპლიარების სახით. მაგალითად, ნოტარიუსის მიერ რამდენიმე ეგზემპლარად დამოწმებული გარიგება არ ნიშნავს ამ ეგზემპლარებიდან რომელიმეს არაორიგინალობას.
მნიშვნელოვანია განვასხვავოთ დამამტკიცებელი საბუთები და მათი წყაროები. დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებია: მოწმეები, დაზარალებულები, ეჭვმიტანილები, ბრალდებულები, ექსპერტები, ნივთები. დაკითხვის ოქმი, რომელიც წარმოადგენს დამამტკიცებელი საბუთის (ჩვენების, როგორც მტკიცებულების სახის) პროცესუალურ გაფორმების საშუალებას, არ შეიძლება გათანაბრდეს თვით დამამტკიცებელ საბუთთან. მოწმის დაკითხვის ოქმი სხვა არაფერია, თუ არა პროცესუალურად დამაგრებული მოწმის ჩვენება. ამ შემთხვევაში დამამტკიცებელი მნიშვნელობა აქვს არა ამ ოქმს, არამედ ამ ოქმში ასახულ ჩვენებას.
## პირველადი და ნაწარმოები საბუთების შეფასების პრობლემა
ლიტერატურაში საკმაოდ დამაჯერებლად არის ნაჩვენები პირველად და ნაწარმოებ საბუთებად დაყოფის მნიშვნელობა. მტკიცებულებათა შეფასების დროს დიდი მნიშვნელობა აქვს იმის გარკვევას, თუ საიდან მომდინარეობს ინფორმაცია. კანონმდებელი შემთხვევით არ უსვამს ხაზს იმ გარემოებას, რომ თუ მოწმეს არ შეუძლია მიუთითოს, რომელი წყაროდან არის მისთვის ცნობილი მონაცემები, მაშინ მოწმის ჩვენება დამამტკიცებელ საბუთად არ ჩაითვლება.
ნაწარმოებ დამამტკიცებელ საბუთებს პირველადთან შედარებით ნაკლებად სარწმუნოდ მიიჩნევენ. რაც უფრო დაშორებულია მტკიცების საგნისაგან ინფორმაციის მომწოდებელი, იმდენად ნაკლებად დამაჯერებლად ითვლება ეს ინფორმაციები. თვითმხილველი მოწმის ჩვენება, როგორც პირველადი დამამტკიცებელი საბუთი, უფრო სარწმუნოდ მიიჩნევა, ვიდრე ამ მოწმის მოწმის ჩვენება და უფრო ნაკლებად დამაჯერებლად – მოწმის მოწმის მოწმის ჩვენება.
თუმცა, ასეთი ზოგადი ფორმულით სარგებლობა შეცდომაში შეგვიყვანს. მოწმის ჩვენება კონკრეტულად ფასდება იმისდა მიხედვით, თუ როგორ აღიქვა და დაიმახსოვრა მან საქმისათვის მნიშვნელოვანი გარემოებანი. შეცდომას აღქმაშიც და დამახსოვრებაშიც შეიძლება ადგილი ჰქონდეს მაშინაც, როდესაც პიროვნება უშუალოდ შეესწრება მოვლენას, და მაშინაც, როდესაც ამ მოვლენის შესახებ სხვა მოუყვება მას.
## პირდაპირ და არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა
მტკიცებულებანი იყოფიან პირდაპირ და არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებად. ეს დაყოფა ერთნაირად მნიშვნელოვანია როგორც სამოქალაქო, ისე სისხლის სამართლის პროცესში.
სამოქალაქო პროცესში პირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთს ისეთ მტკიცებულებას უწოდებენ, რომლისაგანაც გამომდინარეობს მხოლოდ ერთი გარკვეული დასკვნა საძიებელ ფაქტზე, თუ ეს მტკიცებულება თავისთავად ჭეშმარიტია. არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთად მიჩნეულია ისეთი საბუთი, საიდანაც რამდენიმე სავარაუდო დასკვნა გამომდინარეობს საძიებელი ფაქტის შესახებ.
ბურჟუაზიულ საპროცესო სამართალში დავა არსებობს მტკიცებულებათა პირდაპირ და არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფის მიზანშეწონილობის შესახებ. სლუჩევსკი, ფოინიცკი და სხვები ილაშქრებდნენ ამგვარი დაყოფის წინააღმდეგ, მიაჩნდათ, რომ მტკიცებულებათა „შინაგანი რწმენის“ პრინციპით შეფასებისას ადგილი არ უნდა ჰქონდეს ფორმალურ მტკიცებულებათა გადმონაშთებს. ამავე დროს, ზოგიერთი ავტორი (ბენტამი, გლაზერი, უილზი, ვლადიმიროვი, ჟირიაევი) მხარს უჭერდა ამ დაყოფას.
## პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთები
საბჭოთა სისხლის სამართლის პროცესუალურ ლიტერატურაში ტრადიციული დაყოფის მიხედვით, პირდაპირ მტკიცებულებად ითვლება ისეთი დამამტკიცებელი საბუთი, რომელიც პირდაპირი გზით ადასტურებს პირის ბრალეულობას (მთავარ ფაქტს) – დამნაშავის მიერ დანაშაულის ჩადენის ფაქტს.
მ.ს. სტროგოვიჩის მიხედვით, პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთი ყოველთვის უშუალოდ მიუთითებს მთავარ ფაქტზე. მაგალითად, როდესაც თვითმხილველი მოწმე აჩვენებს, რომ ბრალდებულმა მის თვალწინ ჩაიდინა დანაშაული, ან ბრალდებული წარდგენილ ბრალდებაში თავს სცნობს დამნაშავედ. ამასთან, ავტორი ხაზს უსვამს, რომ თავისთავად პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთის არსებობა არ ნიშნავს ჭეშმარიტების დადგენას – საჭიროა ყოველმხრივად და სრულად შემოწმდეს პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთებიც, რათა ადგილი არ ჰქონდეს შეცდომას.
## არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთები
მ.ს. სტროგოვიჩის მიხედვით, არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთი ადგენს არა მთავარ ფაქტს, არამედ მტკიცებულებით ფაქტს, რომელიც, თავის მხრივ, დამამტკიცებელი საბუთია მთავარი ფაქტისა. მაგალითად, მკვლელობის საქმეზე, როდესაც მოწმე აჩვენებს, რომ მკვლელობის ჩადენამდე მცირე ხნით ადრე ბრალდებული ემუქრებოდა დაზარალებულს მოკვლით, მოწმის ჩვენებით პირდაპირ არ დასტურდება მკვლელობის ფაქტი. მუქარის ფაქტი ამ შემთხვევაში განხილულია, როგორც მტკიცებულებითი ფაქტი.
მ. სტროგოვიჩი ასკვნის: ყველა არაპირდაპირი მტკიცებულება არის პირდაპირი იმ ფაქტის მიმართ, რომელსაც იგი პირდაპირ ამტკიცებს, და მისი პირდაპირი მტკიცებულებისაგან განსხვავება იმაში მდგომარეობს, რომ ფაქტი, რომელიც დგინდება არაპირდაპირი მტკიცებულებით, არის არა მთავარი ფაქტი (ბრალდებულის მიერ დანაშაულის ჩადენა), არამედ მტკიცებულებითი ფაქტი, დამხმარე ფაქტი, რის მეშვეობითაც დგინდება მთავარი ფაქტი.
## პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებების ურთიერთკავშირი
მ.ს. სტროგოვიჩი განიხილავს გამამტყუნებელ და გამამართლებელ, პირდაპირ და არაპირდაპირ მტკიცებულებებს ურთიერთკავშირში. მისი კლასიფიკაციის მიხედვით, მტკიცებულება, რომელიც მიუთითებს ბრალდებულის უდანაშაულობაზე (ან მისი ბრალის შემამსუბუქებელ გარემოებაზე), პირდაპირ გამამართლებელ მტკიცებულებად ჩაითვლება (მაგალითად, ალიბი). არაპირდაპირ გამამართლებელ მტკიცებულების მაგალითად მკვლელობის საქმეზე მოჰყავს მოწმის ჩვენება, რომელიც ადასტურებს ბრალდებულსა და დაზარალებულს შორის მეგობრულ ურთიერთობას.
ა.ი. ვინბერგი, გ.მ. მინკოვსკი და რ.დ. რახუნოვი ანალოგიურად განასხვავებდნენ პირდაპირ და არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებს. ისინი ასევე ნათლად ხაზგასმით აღიარებდნენ, რომ პირდაპირ მტკიცებულებებს შეიძლება დავუჯეროთ ან არ დავუჯეროთ, მაგრამ არ შეიძლება მათზე ავაგოთ სხვადასხვა ერთმანეთის საწინააღმდეგო ვერსიები გამოსაკვლევი მოვლენის ხასიათის თაობაზე.
## კლასიფიკაციის გარკვეული საკითხები
ლიტერატურაში გაკრიტიკებულია მ.ლ. იაკუბის შეხედულება, რომელიც ზედმიწევნით აფართოებდა პირდაპირ დამამტკიცებელი საბუთებით დასადგენ გარემოებათა წრეს. იაკუბის აზრით, პირდაპირი მტკიცებულებანი შეიცავენ ცნობებს არა მარტო გამოსაძიებელი ქმედობის ყველა გარემოების, არამედ ცალკეული გარემოებების შესახებაც. ა. ჩელცოვის სიტყვით, პირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებს წარმოადგენენ ისეთი ფაქტები, რომლებიც შედიან მტკიცების საგანში დანაშაულის შემადგენლობის ცალკეული ნიშნების სახით.
ლიტერატურაში სამართლიანად არის დაგმობილი ეს შეხედულება, რომლის მიხედვითაც პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთები უტოლდება მტკიცების საგანს (უფრო სწორად – მის ნაწილს). აგრეთვე გაკრიტიკებულია მ.მ. გროძინსკის შეხედულება, რომელიც ფიქრობდა, რომ ისეთი პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთი, როგორიცაა დანაშაულის შემსწრე მოწმის ჩვენება, შეიცავს აგრეთვე მტკიცებულებით ფაქტს (ე.ი. მოწმის თვალყური ბრალდებულის მიერ დანაშაულის ჩადენაზე).
## არაპირდაპირი მტკიცებულებების სახეები
ლიტერატურაში არაპირდაპირი მტკიცებულებების განსაკუთრებულ სახეებად დასახელებულია: ქცევის მტკიცებულება (საბუთიანობა); მსგავსის საბუთიანობა (მსგავსი ფაქტები); ნეგატიური გარემოებანი; დამხმარე მტკიცებულებანი.
ქცევის მტკიცებულებებში გულისხმობენ დანაშაულის ჩადენის შემდეგ ბრალდებულის ქცევის დამადასტურებელ საბუთებს (გამოძიებისა და სასამართლოსაგან თავის არიდება, წინასწარი შეცნობით გამოძიებისა და სასამართლოს შეცდომაში შეყვანის ცდა). სამართლიანად არის შენიშნული, რომ დაკითხვის, ჩხრეკის და სხვა საგამოძიებო მოქმედების ჩატარებისას ბრალდებულის მღელვარება, შიში, შეშფოთება არ შეიძლება ჩაითვალოს არაპირდაპირ მტკიცებულებებად, ვინაიდან შეუძლებელია საქმესთან მათი ობიექტური კავშირების დადგენა.
## მსგავსი ფაქტების შესახებ დისკუსია
მ.ს. სტროგოვიჩი საერთოდ უარყოფს ბრალდებულის ბრალის დადგენისათვის „მსგავსი ფაქტების“ დამამტკიცებელი საბუთების მნიშვნელობას. მისი აზრით, არ შეიძლება გამოყენებულ იქნან არაპირდაპირ მტკიცებულებად ფაქტები, რომლებიც ანალოგიურნი არიან მოცემული საქმის ფაქტებისა, მაგრამ მასთან არ იმყოფებიან მიზეზობრივ კავშირში.
„მტკიცებულებათა თეორიის“ ავტორთა აზრით კი, „მსგავსი ფაქტები“ (დანაშაულთა ჩადენა მსგავსი ხერხებით, ერთნაირი ობიექტების მიმართ, ანალოგიური საშუალებების გამოყენება და სხვ.) საშუალებას გვაძლევენ გავაკეთოთ სავარაუდო დასკვნები, რომ ყველა დანაშაული ჩადენილია ერთი და იგივე პირის მიერ.
## არაპირდაპირი მტკიცებულებების შეფასება
ცალკე ყურადღებას იპყრობს არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთების შეფასება. ლიტერატურაში მიღებულია დებულება, რომ ყველა მტკიცებულებითი ფაქტი დამტკიცებული უნდა იყოს უტყუარად, რათა იგი გამოვიყენოთ სხვა ფაქტის დასამტკიცებლად. საყოველთაოდ აღიარებულია, რომ ერთი რომელიმე არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთი, განურჩევლად მისი სრულფასოვნებისა, მაინც ვერ გამოდგება ბრალდებულის მიერ დანაშაულის ჩადენის ფაქტის დასადგენად.
არაპირდაპირი მტკიცებულებები ერთმანეთთან ორგანულად, ჰარმონიულად უნდა იყვნენ დაკავშირებული და მხოლოდ ამ ჯაჭვში შეიძლება მიენიჭოს მნიშვნელობა მტკიცებულებათა რაოდენობას. არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთების რაოდენობითი მხარე განხილული უნდა იქნეს მათი სისტემურობის გათვალისწინებით – იმდენად, რამდენადაც ქმნიან ისინი ერთიან სისტემას, რომ მათგან მხოლოდ ერთი დასკვნა გამომდინარეობდეს.
## მიზეზობრივი კავშირის მნიშვნელობა
ლიტერატურაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მიზეზობრივი კავშირის დადგენას მტკიცებულებით ფაქტებსა და პირის მიერ დანაშაულის ჩადენის (ან არ ჩადენის) ფაქტს შორის. მ.ს. სტროგოვიჩის სიტყვით, ყველა არაპირდაპირი მტკიცებულება (მტკიცებულებითი ფაქტები) მიზეზობრივ კავშირში უნდა იმყოფებოდნენ მთავარ ფაქტთან.
მიზეზობრივი კავშირი გაგებულია როგორც ფაქტებს შორის იმგვარი კავშირი, რომლის დროსაც ერთი ფაქტი არის მეორე ფაქტის მიზეზი და ეს უკანასკნელი – პირველის შედეგი, ან ორივე ფაქტს აქვს საერთო მიზეზი, ე.ი. ორივე წარმოდგენილია, როგორც შედეგი მესამე ფაქტისა.
არაპირდაპირი მტკიცებულებებით სარგებლობისათვის შემუშავებულია წესი, რომლის მიხედვით ყველა არაპირდაპირი მტკიცებულება მხოლოდ ერთობლიობით უნდა გამორიცხავდეს სხვა დასკვნის შესაძლებლობებს და ერთადერთი დასკვნის საშუალებას იძლეოდეს ბრალდებულის ბრალეულობაზე.
პროფესორ სტროგოვიჩს მოჰყავს მაგალითი მ.მ. გროძინსკის ნაშრომიდან, სადაც ყაჩაღური თავდასხმის დროს მკვლელობის ფაქტი დადგენილი იქნა შემდეგი არაპირდაპირი მტკიცებულებებით: ორივე ბრალდებული ერთად ნახეს იმ გზაზე, სადაც ადრე გაიარა და მერე აღმოჩნდა მოკლული დაზარალებული; ერთ ბრალდებულთან ჩხრეკის დროს აღმოჩნდა დაზარალებულის შარვალი (სისხლის ლაქებით); ამ შარვალზე და მეორე ბრალდებულის ტანსაცმელზე აღმოჩენილი სისხლის ლაქები იმავე ჯგუფისა იყო, როგორიც ჰქონდა დაზარალებულს; მოკლულის ხელში ჩაბღუჯული პიჯაკის ჯიბე მიესადაგა ბრალდებულის პიჯაკის გამოგლეჯილ ნაჯიბარს; მეორე ბრალდებულმა თავის ნაცნობებს განუცხადა, რომ უგზოუკვლოდ გადაკარგული დაზარალებული მოკლულიაო, იქამდე სანამ დაზარალებულის გვამი იქნებოდა აღმოჩენილი.
# II. ცალკეული მტკიცებულებები: ზოგადი მიმოხილვა და კლასიფიკაცია
სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა განსაზღვრავს მტკიცებულებების ამომწურავ ჩამონათვალს, რომლებსაც სისხლის სამართლის პროცესში მტკიცებულებითი მნიშვნელობა ენიჭება. ეს ჩამონათვალი მოიცავს: ა) ბრალდებულის ჩვენებას; ბ) მოწმის ჩვენებას; გ) ნივთიერ მტკიცებულებას; დ) დოკუმენტს. აღნიშნული ჩამონათვალი არის ამომწურავი, რაც ნიშნავს, რომ ამ სახეებისგან განსხვავებულ მტკიცებულებებს სისხლის სამართლის პროცესში მტკიცებულებითი მნიშვნელობა ვერ მიენიჭება. ამ პრინციპს ეწოდება *numerus clausus*-ის პრინციპი. ცალკე გამოიყოფა პრეიუდიცია, რომელსაც სასამართლო გამოკვლევის გარეშე იღებს მტკიცებულებად.
# 1. ბრალდებულის ჩვენება: ცნება და სამართლებრივი ბუნება
ბრალდებული სისხლის სამართლის პროცესში წარმოადგენს არა მხოლოდ პროცესის აქტიურ სუბიექტს და მხარეს, არამედ იგი ამავდროულად წარმოადგენს მტკიცებულებასაც ვიწრო და ფართო გაგებით. ვიწრო გაგებით მტკიცებულებაა ბრალდებულის ჩვენება, ხოლო ფართო გაგებით მტკიცებულებას წარმოადგენს საგამოძიებო მოქმედებების განხორციელების შედეგად ბრალდებულის სხეულიდან მიღებული სხვადასხვა ნიმუშები. კერძოდ, სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს ბრალდებულის სხეულიდან ნიმუშის სახით სისხლის, თმის ღერის, თითის ანაბეჭდების და მსგავსი ნიმუშების აღების შესაძლებლობას, რაც სათანადო საექსპერტო კვლევის დასკვნიდან გამომდინარე შეიძლება გამოყენებულ იქნეს მტკიცებულების სახით.
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 74-ე მუხლი განსაზღვრავს ბრალდებულის ჩვენებას (მტკიცებულება ვიწრო გაგებით), როგორც ერთ-ერთი მტკიცებულების სახეს. აღნიშნული განსაზღვრების თანახმად, ბრალდებულის ჩვენება არის მის მიერ სასამართლოში მიცემული ინფორმაცია სისხლის სამართლის საქმის გარემოებათა შესახებ. ჩვენების მიცემა ბრალდებულის უფლებაა და განსხვავებით მოწმისგან, დაუშვებელია მისი იძულება ჩვენების მისაცემად. თუ ბრალდებული გადაწყვეტს სასამართლოში ჩვენების მიცემას, მაშინ იგი, როგორც მოწმე, შესაძლებელია დაიკითხოს ჯვარედინი დაკითხვის წესითაც. თუმცა მას ნებისმიერ მომენტში უფლება აქვს შეწყვიტოს ჩვენების მიცემა, რაც კანონის თანახმად, ვერ შეფასდება მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად.
# ბრალდებულის ჩვენების თავისებურებები და გამოწვევები
ბრალდებულის ჩვენებას მოწმის ჩვენებასთან შედარებით გარკვეული თავისებურება ახასიათებს. ერთი მხრივ, ბრალდებულმა შესაძლოა თავისი ჩვენებით ჭეშმარიტების დადგენაში განსაკუთრებული წვლილი შეიტანოს, ვინაიდან არსებობს ცალკეულ გარემოებათა შესახებ ინფორმაცია, რომელსაც შეიძლება ფლობდეს მხოლოდ ბრალდებული. მეორე მხრივ, გასათვალისწინებელია, რომ ბრალდებულს სხვა მოწმეებთან შედარებით საქმესთან განსხვავებული ემოციური და სუბიექტური დამოკიდებულება გააჩნია და იგი ეცდება სასამართლოსთვის არასწორი ინფორმაციის მიწოდების გზით შეუწყოს ხელი მის გამართლებას. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ბრალდებული იცნობს სისხლის სამართლის საქმის მასალებს, ესწრება სასამართლო სხდომებს, რაც მას საშუალებას აძლევს, საკუთარი ჩვენება მოარგოს საქმის მასალებში არსებულ სხვა მტკიცებულებებს.
# ბრალდებულის ჩვენების მარეგულირებელი სხვადასხვა ქვეყნის მიდგომები
აღნიშნული საკითხი სხვადასხვა ქვეყნების სისხლის სამართლის პროცესში განსხვავებულად არის მოწესრიგებული. ცალკეულ ქვეყნებში ბრალდებულის ჩვენებას, როგორც მტკიცებულებას, ნაკლები მტკიცებულებითი მნიშვნელობა ენიჭება, ზოგიერთ ქვეყანაში კი ბრალდებულის ჩვენება ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მტკიცებულებაა და სხვა მტკიცებულებებთან შედარებით მას მეტი მტკიცებულებითი ძალა გააჩნია.
## გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის მიდგომა
გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის სისხლის საპროცესო სამართალი ახდენს მტკიცებულებების ამომწურავ ჩამონათვალს, რომელიც მოიცავს: მოწმისგან მიღებულ მტკიცებულებას, ექსპერტისგან მიღებულ მტკიცებულებას, დოკუმენტურ მტკიცებულებას და დათვალიერებისა და დაკვირვების შედეგად აღქმულ მტკიცებულებას (ძირითადად ნივთიერ მტკიცებულებებს). აღნიშნულ ჩამონათვალში მოცემული არ არის ბრალდებულის ჩვენება. ამის მიზეზად სახელდება ის გარემოება, რომ ბრალდებულს დუმილის უფლება აქვს და შესაბამისად, ვერ მოხდება მისი იძულება ჩვენების მისაცემად. მიუხედავად ამისა, ბრალდებულს უფლება მაინც ენიჭება სასამართლოში მისცეს ჩვენება. ამ შემთხვევაში მისი ჩვენება მტკიცებულებით ძალას იძენს და მოსამართლეს უფლება აქვს აქედან გამოიტანოს გარკვეული დასკვნები. იმ შემთხვევაში, თუ ბრალდებული მისცემს ცრუ ჩვენებას, ამის გამო მას სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა არ ეკისრება.
## იტალიის მიდგომა
მსგავსად გერმანული სისხლის საპროცესო სამართლისა, იტალიაშიც ბრალდებული არ არის ვალდებული მისცეს ჩვენება. დაუშვებელია ბრალდებულის მოწმის სტატუსით დაკითხვა. შესაბამისად, იტალიაში ბრალდებულის ჩვენება არ ითვლება მტკიცებულების ერთ-ერთ სახედ. კანონი ანიჭებს ბრალდებულს უფლებას, რომ იგი შესაბამისი შუამდგომლობის საფუძველზე დაკითხულ იქნეს საქმის არსებითი განხილვის სხდომაზე როგორც მხარე. ასეთ შემთხვევაში დაუშვებელია ბრალდებულის ჩვენების გარკვეული ფაქტების დასამტკიცებლად გამოყენება. იგი შეიძლება მხოლოდ შეფასდეს ბრალდებულის პიროვნების სანდოობის თვალსაზრისით.
## საფრანგეთის მიდგომა
გერმანული სისხლის საპროცესო სამართლისგან განსხვავებით, ფრანგული სისხლის სამართლის პროცესი მტკიცებულებათა ამომწურავ ჩამონათვალს არ იცნობს. ფრანგული კანონმდებლობით დაშვებულია ნებისმიერი სახის მტკიცებულების სასამართლოში წარდგენა, რომელიც ვარგისია სისხლის სამართლის საქმისთვის მნიშვნელოვანი გარემოებათა დასამტკიცებლად. მათ შორის, ბრალდებულის ჩვენებაც დასაშვები მტკიცებულებაა. თუმცა საყურადღებოა, რომ ბრალდებულს კანონი ანიჭებს ცრუ ჩვენებისა და ჩვენების მიცემაზე უარის თქმის უფლებას, რის შესახებაც პროცესის მწარმოებელმა თანამდებობის პირმა მას წინასწარ უნდა აცნობოს.
## ანგლო-ამერიკული სამართლებრივი სისტემის მიდგომა (ინგლისი და უელსი)
ბრალდებულის ჩვენებას ანგლო-ამერიკული სამართლებრივი სისტემის ქვეყნებში, კონტინენტური ევროპის სამართლებრივი ქვეყნებისგან განსხვავებით, სხვა მნიშვნელობა ენიჭება. მაგალითად, ინგლისსა და უელსში ბრალდებული წარმოადგენს პროცესის სრულფასოვან სუბიექტს და მხარეს. ბრალდებულის სურვილის შემთხვევაში იგი არის საკუთარ საქმეში ასევე კომპეტენტური მოწმე. მართალია, დაუშვებელია ბრალდებულის იძულება ჩვენების მისაცემად, მაგრამ თუ იგი მოწმის სტატუსით ჩვენებას იძლევა, იგი ვალდებულია ფიცის ქვეშ მისცეს სასამართლოში ჩვენება და თქვას სიმართლე. ბრალდებულ-მოწმეს ცრუ ჩვენებისთვის დაეკისრება სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა.
# ბრალდებულის აღიარებითი ჩვენების განსაკუთრებული მნიშვნელობა ინგლისურ სამართალში
ინგლისურ სისხლის საპროცესო სამართალში ბრალდებულის აღიარებით ჩვენებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება. სასამართლოში სისხლის სამართლის საქმის არსებითი განხილვის რაც უფრო ადრეულ ეტაპზე მისცემს ბრალდებული აღიარებით ჩვენებას, მით უფრო მეტად შეუმცირდება მას სასჯელის ზომა. ამ გზით ბრალდებულს შესაძლოა 30%-მდე შეუმცირდეს ბრალდებაში მითითებული დანაშაულის ჩადენისთვის გათვალისწინებული სასჯელის ზომა (ე.წ. *sentence discount*). უფრო მეტიც, ბრალდებულის მიერ ბრალის აღიარების შემთხვევაში სასამართლო ვალდებულია ცნოს იგი დამნაშავედ შეკრებილი გამამტყუნებელი მტკიცებულებების შემოწმების გარეშე. ამრიგად, ცალკეულ შემთხვევებში, როდესაც ბრალდებულის მიერ დანაშაულის აღიარება ეჭვს არ იწვევს, ინგლისელი მოსამართლისთვის ბრალდებულის აღიარებითი ჩვენება საკმარისი მტკიცებულებაა გამამტყუნებელი განაჩენის გამოსატანად.
# 5. პრეიუდიცია: ცნება და არსი
პრეიუდიცია წარმოადგენს მტკიცებითი სამართლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ინსტიტუტს. იგი განიხილება მტკიცებულების ეკვივალენტური ინფორმაციის წყაროდ, რომელსაც სასამართლო გადაწყვეტილების მიღებისას იყენებს გამოკვლევის გარეშე. ეს ნიშნავს, რომ გარკვეული გარემოებების დადგენა არ საჭიროებს მტკიცების პროცესს და სასამართლო მათ მიიჩნევს წინასწარ დადგენილად, რაც პროცესის ეფექტიანობასა და ეკონომიურობას უზრუნველყოფს.
# პრეიუდიციის სახეები სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 73-ე მუხლის 1-ლი ნაწილი ახდენს იმის ამომწურავ ჩამონათვალს, თუ სისხლის სამართლის პროცესში რას შეიძლება მიენიჭოს პრეიუდიციული მნიშვნელობა. ესენია:
ა) საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტები;
ბ) განაჩენი ნასამართლობაზე;
გ) სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, თუ პროცესის არცერთი მონაწილე მათ საეჭვოდ არ ხდის;
დ) ნებისმიერი სხვა გარემოება თუ ფაქტი, რომელზედაც მხარეები შეთანხმდებიან.
# საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტები
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებს მიეკუთვნება ცხოვრებისეული გამოცდილებით მიღებული ინფორმაცია ცალკეული ფაქტებისა და გარემოებების შესახებ, რომელიც არ საჭიროებს მტკიცებას. მაგალითად, ნებისმიერი ზოგადი ინტელექტისა და განათლების მქონე ადამიანისთვის ცნობილია, რომ ყინვაში წყალი გადადის თხევადიდან მყარ მდგომარეობაში. საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტია ასევე ის, რაც პირთა ფართო წრისთვის არის ცნობილი და ეფუძნება საჯაროდ ხელმისაწვდომ წყაროს. ასეთია, მაგალითად, სხვადასხვა ისტორიული და სტიქიური მოვლენები. ამ ფაქტების დადასტურება არ არის საჭირო, ვინაიდან ისინი ზოგადად ცნობილი და უდავოა.
# განაჩენი ნასამართლობაზე
სისხლის სამართლის პროცესში პრეიუდიციული მნიშვნელობა გააჩნია განაჩენს ნასამართლობაზე. ასეთ განაჩენში მოიაზრება სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენი. აღსანიშნავია, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 73-ე მუხლი არაფერს ამბობს იმის თაობაზე, უნდა იყოს თუ არა ასეთი განაჩენი საბოლოო, ანუ განხილული სააპელაციო და საკასაციო წესით.
# პრეიუდიციის სარწმუნოება და განაჩენის საბოლოობის საკითხი
პრეიუდიციის მეტი სარწმუნოებისთვის მნიშვნელოვანია, რომ განაჩენი იყოს საბოლოო. ამის მიზეზი ის არის, რომ გამამტყუნებელი განაჩენი სააპელაციო და საკასაციო განხილვის შედეგად შესაძლოა გაუქმდეს და მის ნაცვლად დადგინდეს გამამართლებელი განაჩენი. იგივე შეიძლება ითქვას სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე. სააპელაციო სასამართლოს მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანამდე ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები პირობითია და იგი შეიძლება დაექვემდებაროს ცვლილებებს სააპელაციო წარმოებისას. ამდენად, პრეიუდიციული მნიშვნელობის მინიჭებისთვის განაჩენის საბოლოობა მნიშვნელოვანი გარანტიაა.
# სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები
იმისათვის, რომ სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს მიენიჭოს პრეიუდიციული მნიშვნელობა, საჭიროა, რომ პროცესის მონაწილეები მათ საეჭვოდ არ ხდიდნენ. კანონი ანიჭებს მხარეებს უფლებამოსილებას, სადაოდ გახადონ ასეთი ფაქტობრივი გარემოებები. ეს წარმოადგენს შეჯიბრებითი პროცესის მნიშვნელოვან გამოვლინებას, რადგან მხარეებს ეძლევათ საშუალება, არ დაეთანხმონ წინასწარ დადგენილ გარემოებებს და მოითხოვონ მათი გამოკვლევა.
# მხარეთა შეთანხმება, როგორც პრეიუდიციის საფუძველი
პრეიუდიციის სახით სასამართლო გამოკვლევის გარეშე მიიღებს ნებისმიერ გარემოებას ან ფაქტს, რომელზედაც მხარეები შეთანხმდნენ. სისხლის სამართლის პროცესის შეჯიბრებითობიდან გამომდინარე, მხარეები თავად იღებენ გადაწყვეტილებას სასამართლოში წარსადგენ მტკიცებულებებთან დაკავშირებით. შესაბამისად, მხარეები თავად განსაზღვრავენ ბრალდებულისთვის წარდგენილი ბრალდების ირგვლივ სადაო გარემოებათა წრეს.
# მხარეთა შეთანხმების მაგალითი
მაგალითად, მხარეებს შეუძლიათ სასამართლოში საქმის განხილვამდე შეთანხმდნენ იმაზე, რომ ბრალდებულს დანაშაულის ჩადენის დღეს თან ჰქონდა მასზე რეგისტრირებული ცეცხლსასროლი იარაღი, რაც სასამართლოში გამოკვლევის გარეშე მიიღება პრეიუდიციად. თუმცა, დაცვის მხარეს შეუძლია სადაო გახადოს ბრალდებულის მიერ ცეცხლსასროლი იარაღიდან გასროლის ფაქტი, რაც ნიშნავს, რომ მხარეთა შეთანხმება შეიძლება იყოს ნაწილობრივი და კონკრეტული საკითხების მიმართ.
# კანონდარღვევით მოპოვებული მტკიცებულებების შეთანხმების საკითხი
კანონი არ უკრძალავს მხარეებს, რომ ისინი შეთანხმდნენ აგრეთვე კანონდარღვევით მოპოვებული ცალკეული მტკიცებულებების წარდგენაზე. თუმცა ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია იმის დადგენა, რამდენად არსებითად დაირღვა მტკიცებულების მოპოვებისას საპროცესო კანონი ან პროცესის მონაწილეთა კონსტიტუციური გარანტიები.
# წამებით მოპოვებული მტკიცებულებების დაუშვებლობა
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ისეთ შემთხვევებს, როდესაც საქმე ეხება ფუნდამენტური უფლებების დარღვევას. მაგალითად, თუ წინასასამართლო სხდომის მოსამართლე დასაშვებ მტკიცებულებად სცნობს ისეთ ინფორმაციას, რომელიც წამების ან სამართლებრივ სახელმწიფოში სხვა მიუღებელი მეთოდით იქნა მოპოვებული და მხარეები მაინც თანხმდებიან მის სასამართლოში წარდგენაზე, აღნიშნული მნიშვნელოვნად შეარყევდა პროცესის სამართლებრივ-სახელმწიფოებრივ საფუძვლებს. ასეთი მტკიცებულებების საფუძველზე მიღებული სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილება იქნებოდა სამართლებრივად აუტანელი და ეწინააღმდეგებოდა სამართლიანი სასამართლოს პრინციპს.
# პრეიუდიციულად დადგენილი ფაქტების სადაოდ გახდის უფლება
პრეიუდიციასთან მიმართებით მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ კანონი მხარეს აძლევს უფლებას სადაო გახადოს პრეიუდიციულად დადგენილი ნებისმიერი ფაქტი და მოითხოვოს მისი სასამართლოს მიერ უარყოფა, თუ ეს ფაქტი ეწინააღმდეგება სასამართლოში მტკიცებულებათა გამოკვლევის შედეგებს. ეს რეგულაცია დადგენილია სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 73-ე მუხლის მე-2 ნაწილით.
# სამართლიანი განხილვის პრინციპი და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა
საკითხისადმი ასეთი მიდგომა წარმოადგენს სისხლის სამართლის საქმის სამართლიანი განხილვის პრინციპის ერთ-ერთ მოთხოვნას. იგი ეხმიანება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დამკვიდრებულ პრაქტიკას, რომლის მიხედვითაც მხარეს უნდა ჰქონდეს რეალური შესაძლებლობა, სადაო გახადოს ის ფაქტები, რომლებიც მისი უფლებების დაცვისთვის არსებითი მნიშვნელობისაა. ეს უზრუნველყოფს პროცესის სამართლიანობას და ხელს უშლის ისეთი გარემოებების საფუძველზე გადაწყვეტილების მიღებას, რომლებიც რეალურად არ შეესაბამება საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს.
# მუხლი 73. პრეიუდიცია: ნორმის ანალიზი და კომენტარი
## ნორმის მიზანი
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 73-ე მუხლი, რომელიც 2013 წლის 14 ივნისს დაემატა, მიზნად ისახავს სასამართლო გადაწყვეტილების სტაბილურობისა და საყოველთაო სავალდებულოობის უზრუნველყოფას, მართლმსაჯულების აქტებს შორის წინააღმდეგობის პრევენციას, აგრეთვე საპროცესო და ადამიანური რესურსების ეკონომიას. პრეიუდიცია წარმოადგენს ფაქტს ან გარემოებას, რომელიც არ მოითხოვს დამატებით დამტკიცებას და არ ექვემდებარება გონივრულ დავას.
## პრეიუდიციის სახეები
73-ე მუხლის პირველი ნაწილი განსაზღვრავს, თუ რა მიიღება გამოკვლევის გარეშე მტკიცებულებად:
ა) საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტი;
ბ) განაჩენი ნასამართლობაზე;
გ) სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, თუ პროცესის არც ერთი მონაწილე მათ საეჭვოდ არ ხდის;
დ) ნებისმიერი სხვა გარემოება თუ ფაქტი, რომელზედაც მხარეები შეთანხმდებიან.
## საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტების დეტალური ანალიზი
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებს მიეკუთვნება მეცნიერების მიერ დადგენილი კანონზომიერებანი, ფაქტები, რომლებიც საყოველთაოდ არის ცნობილი სასამართლოს ტერიტორიული განსჯადობის ფარგლებში ან რომელთა ზუსტი და დაუყოვნებელი დადგენა მარტივად შესაძლებელია, ისე, რომ შეუძლებელია მის წინააღმდეგ გონივრული დავის წარმოება. მაგალითად: პარლამენტის პლენარული სხდომები ტარდება ქუთაისში, სვეტიცხოველი მდებარეობს მცხეთაში, შობის დღესასწაულის თარიღი.
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებს მიეკუთვნება ცხოვრებისეული გამოცდილება ცალკეული ფაქტების შესახებ, რაც ყველასათვის ცნობილია და დამატებით მტკიცებას არ საჭიროებს. მაგალითად: ახალი წლის დადგომის თარიღი, წელიწადის თვეების თანმიმდევრობა, დღე-ღამის ხანგრძლივობა, წყლის დუღილისა და გაყინვის ტემპერატურა, ასევე ის ფაქტი, რომ სატრანსპორტო საშუალება მომეტებული საფრთხის წყაროა და შეუძლია გამოიწვიოს ადამიანის ჯანმრთელობის დაზიანება და სიკვდილი.
ასევე საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებს მიეკუთვნება ისტორიული მოვლენები და თარიღები (მაგალითად, 2008 წლის 8 აგვისტოს ომი), ბუნებისა და მეცნიერების მოვლენები, სიმბოლოები, შემოკლებები. აღსანიშნავია, რომ ასეთად ეს ფაქტები მიიჩნევა იმ შემთხვევაშიც, თუ პროცესის რომელიმე კონკრეტული მონაწილისათვის მათ შესახებ ცნობილი არ არის. მაგალითად, თუ ბრალდებულმა ან მოწმემ არ იცის, რას ნიშნავს შემოკლება „ა.შ.“ ან ამკრძალავი საგზაო ნიშანი (წითელ წრეში თეთრი ჰორიზონტალური ხაზი).
## საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტის არსებითი ნიშნები
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებში იგულისხმება ყველასთვის ცნობილი ფაქტები, რომლებიც დამატებით დეტალურ გამოკვლევას არ საჭიროებს და კეთილგონიერების შემთხვევაში შეუძლებელია მისი სადავოდ გახდომა, ვინაიდან არ საჭიროებს ინტერპრეტაციას ან დებატებს მისი სარწმუნოობის თაობაზე. აღნიშნული არ გამორიცხავს საერთოდ დავის შესაძლებლობას, გამოირიცხება მხოლოდ გონივრული დავის შესაძლებლობა. მაგალითად, სსკ 177-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული სატრანსპორტო საშუალების ქურდობის შემთხვევაში, სატრანსპორტო საშუალებაში იგულისხმება ნებისმიერი სატრანსპორტო საშუალება, როგორც მექანიკური, ასევე ავტომატური მართვის კოლოფით, როგორც 4, ასევე 2-კარიანი, და ეს დამატებით დაზუსტებას არ საჭიროებს.
## განსაზღვრებადი ფაქტები
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტს მიეკუთვნება ასევე განსაზღვრებადი ფაქტი, რომლის განმარტების მოძიება ადვილია შესაბამის წყაროზე აპელირებით. მაგალითად, მანძილი თბილისსა და ქუთაისს შორის ადვილად დასადგენია საგზაო რუკის მეშვეობით.
## როდესაც ფაქტი არ მიიჩნევა საყოველთაოდ ცნობილად
ფაქტი საყოველთაოდ ცნობილად არ მიიჩნევა, თუ არათანაზომიერად რთულია მის შესახებ ინფორმაციის მოძიება. ანუ, როდესაც ინფორმაცია არ არის ადვილად ხელმისაწვდომი ჩვეულებრივი მოქალაქისათვის და მისი მოძიება შეუძლიათ მხოლოდ ექსპერტებს. მაგალითად, მენდელეევის პერიოდულობის ცხრილი, მიუხედავად იმისა, რომ არავინ ხდის მას სადავოდ და იგი ადვილად ხელმისაწვდომია, მისი მნიშვნელობა საშუალო სტატისტიკური მოსახლეობის დიდი ნაწილისთვის გაუგებარია.
## საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტების ქვესახეები
საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტები იყოფა ორ ქვესახედ: უნივერსალური და ლოკალური მნიშვნელობის საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტები. განსხვავება მათ შესახებ ინფორმაციის გავრცელების არეალშია.
უნივერსალურ საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტს მიეკუთვნება ფაქტები, რომლებიც ცნობილია ყველასათვის ან ინფორმირებული პირთა ჯგუფისთვის. მაგალითად, ადვოკატებმა, მოსამართლეებმა, პროკურორებმა იციან, რომ უზენაესი სასამართლო არის საკასაციო ინსტანციის სასამართლო, ხოლო მოსახლეობის უმრავლესობამ შეიძლება არ იცოდეს.
ლოკალური მნიშვნელობის საყოველთაოდ ცნობილ გარემოებებს მიეკუთვნება ინფორმაცია, რომელიც კარგად არის ცნობილი სასამართლოს ტერიტორიულ განსჯადობას მიკუთვნებულ დასახლებულ პუნქტში ან რეგიონში მცხოვრები პირებისათვის და ატარებს ლოკალურად საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტის ხასიათს, მაგრამ უცნობია სხვა დასახლებული პუნქტის მაცხოვრებლებისათვის. მაგალითად, შესაბამისი რეგიონისათვის მნიშვნელოვანი საყოველთაო დღესასწაულის თარიღი.
## საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტის სადავოდ გახდის საფუძვლები
მხარეს შეუძლია საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტი სადავო გახადოს ორ გარემოებაზე აპელირებით:
1. სასამართლოს მიერ გაკეთებული ამ ფაქტობრივი გარემოების განმარტება ან შეფასება არ არის ზუსტი;
2. ეს გარემოება არ არის საყოველთაოდ ცნობილი.
## სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები
პრეიუდიციულ ფაქტს წარმოადგენს ასევე სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, მათ შორის დანაშაულის ჩადენის ფაქტთან დაკავშირებით, მაგრამ არა ბრალდებულის ბრალეულობასთან მიმართებით. განაჩენთან მიმართებით მუხლი პრაქტიკულად ითვალისწინებს არა პრეიუდიციას, არამედ დაძლევად პრეზუმფციას სხვა საქმეზე კანონიერ ძალაში შესული განაჩენის ჭეშმარიტების შესახებ. თუ წინა განაჩენით დადგენილი გარემოებები ეწინააღმდეგება ახალ საქმეზე შეკრებილ და გამოკვლეულ მტკიცებულებებს, მაშინ არ ხდება მათი გათვალისწინება და ისინი არ მიიჩნევა დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებად.
## პრეიუდიციული მნიშვნელობის მინიჭების პირობები
სსსკ წინა განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებისთვის პრეიუდიციული მნიშვნელობის მინიჭებას უკავშირებს განაჩენით დადგენილი გარემოებების სარწმუნოობის აღიარებას არა მხოლოდ მხარეების, არამედ პროცესის ყველა მონაწილის მიერ (მაგალითად, სასამართლო, დაზარალებული, მოწმე და სხვა).
პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება როგორც ჩვეულებრივი სამართალწარმოების, ასევე ე.წ. გამარტივებული სამართალწარმოების შედეგად გამოტანილ და კანონიერ ძალაში შესულ განაჩენს. მიუხედავად იმისა, რომ სსსკ ითვალისწინებს სასამართლოს მხრიდან საქმეზე შეკრებული მტკიცებულებების შემოწმებას განსხვავებული მოცულობით და სიღრმით, საერთო წესით სასამართლო განხილვის და საპროცესო შეთანხმების დამტკიცების შემთხვევაში, ორივე გზით გამოტანილ განაჩენს თანაბარი პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება.
## ურთიერთგამომრიცხავი განაჩენების საკითხი
ნორმა არ იძლევა პასუხს კითხვაზე, თუ როგორ უნდა მოვიქცეთ, როდესაც არსებობს ერთდროულად ერთსა და იმავე ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით სასამართლოს ორი ურთიერთგამომრიცხავი განაჩენი. მაგალითად, თანამონაწილეობით ჩადენილი დანაშაულის საქმე, სადაც თითოეული თანამონაწილის მიმართ ცალ-ცალკე, სხვადასხვა დროს იქნა განხილული და გამოტანილი იქნა ცალ-ცალკე განაჩენი სხვადასხვა სასამართლოების მიერ საქმეთა ერთ წარმოებაში გაერთიანების გარეშე. მუხლის ფორმულირებიდან გამომდინარე, ამ შემთხვევაში გადაწყვეტილება მხარეების არჩევანზეა დამოკიდებული, ვინაიდან სსსკ თანახმად, პრეიუდიციულად მიიჩნევა მხოლოდ ის ფაქტობრივი გარემოება, რომელიც პროცესის არც ერთი მონაწილის მიერ არ არის საეჭვოდ მიჩნეული. შესაბამისად, მნიშვნელობა ენიჭება არა ინსტანციურობის ან განაჩენის დადგენის რიგითობას, არამედ პროცესის მონაწილეთა დამოკიდებულებას განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისადმი.
## განაჩენის საბოლოობის საკითხი
მიუხედავად იმისა, რომ სსსკ 73-ე მუხლი არ მიუთითებს განაჩენის კანონიერ ძალაში შესვლაზე და თეორიულად, იგულისხმება ნებისმიერი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენი, ერთსა და იმავე საქმეზე რამდენიმე ინსტანციის განაჩენის არსებობის შემთხვევაში პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება მხოლოდ ბოლო განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს. ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენი, რომელიც შეცვლილ ან გაუქმებულ იქნა ზემდგომ ინსტანციაში, პრეიუდიციული მნიშვნელობის მატარებელი არ არის.
## განაჩენის პრეიუდიციული მნიშვნელობის ორი ნაწილი
განაჩენის პრეიუდიციულ მნიშვნელობას 73-ე მუხლი ორ ნაწილად ყოფს:
1. განაჩენი პირის ნასამართლობაზე, რომლის არსებობის ფაქტს პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება მხარეთა ნება-სურვილის მიუხედავად;
2. სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები – მათ პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არც ერთი მხარე აღნიშნულის წინააღმდეგი არ არის და მას საეჭვოდ არ ხდის.
სსსკ ცალსახად მიუთითებს სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე, რაც გულისხმობს: ა) თანამონაწილეობით ჩადენილი დანაშაულის შემთხვევაში თანამონაწილეთა მიმართ საქმის ცალკე წარმოებაში გამოყოფას; ბ) იმავე ბრალდებულის მიმართ სხვა დანაშაულის ფაქტზე სასამართლოს მიერ გამოტანილ განაჩენს; გ) სხვა ბრალდებულის მიმართ სასამართლოს განაჩენს, რომელშიც ახალი ბრალდებული მოწმის, დაზარალებულის ან რომელიმე სხვა სტატუსით მონაწილეობდა ან საერთოდ არ იღებდა მონაწილეობას საქმისწარმოებაში.
## მხარეთა შეთანხმება და მტკიცებულებების დაშვება
შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე, მხარეები თავად იღებენ გადაწყვეტილებას სასამართლოში წარსადგენი მტკიცებულებების შესახებ. ამიტომ მხარე თვითონ განსაზღვრავს წაყენებული ბრალდების იმ ასპექტებს, რომელთა გარშემოც აპირებს საკუთარი პოზიციის ფორმირებას.
73-ე მუხლი ითვალისწინებს მხარეთა უფლებას პრეიუდიციული მნიშვნელობა მიანიჭონ ნებისმიერ ფაქტს და გარემოებას, რომელზეც შეთანხმდებიან, მათ შორის უკანონოდ მოპოვებულ ან გამოვლენილ გარემოებას. მაგრამ, სსსკ ითვალისწინებს მხარეების მიერ მხოლოდ ფაქტობრივი გარემოებისათვის და არა მტკიცებულებისათვის პრეიუდიციული მნიშვნელობის მიჭებას. ამიტომ მიუხედავად იმისა, რომ 72-ე მუხლის თანახმად სამართალწარმოებაში დაიშვება ასიმეტრიული გადახრა დაცვის მხარის სასარგებლოდ, დაუშვებელ მტკიცებულებას პრეიუდიციული მნიშვნელობა ვერ მიენიჭება.
## პრეიუდიცია, როგორც ვალდებულება
პრეიუდიცია წარმოადგენს საქმისწარმოებელი ყველა პირისა და ორგანოს ვალდებულებას, მტკიცებულებათა ყოველგვარი შემოწმებისა და შეფასების გარეშე დადასტურებულად მიიჩნიოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით დადგენილად ცნობილი გარემოებები, თუ პროცესის არც ერთი მონაწილე მათ საეჭვოდ არ მიიჩნევს. მაგრამ წინარე განაჩენს არ შეუძლია წინასწარ განსაზღვროს ბრალდებულის ბრალეულობის საკითხი, თუ იგი აღნიშნულ სამართალწარმოებაში იმავე ფაქტთან დაკავშირებით არ მონაწილეობდა ბრალდებულის სახით და არ ჰქონდა დაცვის განხორციელების შესაძლებლობა. ასევე პრეიუდიციული ძალის მატარებელი არ იქნება გარემოებები, რომელთა სარწმუნოობა სასამართლოს ეჭვს იწვევს.
## პრეიუდიციის შეზღუდვები
პროცესის მწარმოებელი ორგანო ვალდებულია მიიჩნიოს დადგენილად და ყოველგვარი შესწავლის, გადამოწმების, მტკიცებულებების გამოკვლევის გარეშე სხვა საქმეზე სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით დადგენილი გარემოებები, იმისდა მიუხედავად, აღნიშნული განაჩენი გამოტანილია იმავე ბრალდებულის თუ სხვა პირების მიმართ.
თუ პირველი ბრალდების ფაქტზე გამოტანილ სასამართლოს განაჩენში გაკეთებული იყო დასკვნები, რომლებიც პრაქტიკულად წინასწარ განსაზღვრავდა მის განხილვაში არ მონაწილე პირების ბრალეულობას, ან ეხებოდა იმ პირებს, რომლებიც, მართალია, მონაწილეობდნენ პროცესში, მაგრამ არა მხარის სტატუსით (მაგალითად, მოწმის სახით), მაშინ უკვე ამ პირების მიმართ ახალი საქმის განმხილველ სასამართლოს არ შეუძლია დადგენილად მიიჩნიოს და პრეიუდიციული მნიშვნელობა მიანიჭოს ადრე გამოტანილ განაჩენს, ვინაიდან ამ უკანასკნელ პირებს არ ჰქონდათ შესაძლებლობა, როგორც ბრალდებულებს, ესარგებლათ დაცვის უფლებით.
## მტკიცების ვალდებულებისგან გათავისუფლება
სსსკ 73-ე მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტი ათავისუფლებს პროცესის მწარმოებელ ორგანოს, პირს და მხარეებს იმ ობიექტური გარემოებების მტკიცების ვალდებულებისგან, რომლებიც უკვე გამოკვლეული იყო სისხლის სამართლის საქმისწარმოების ფარგლებში სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით. მაგრამ სამართალწარმოების მთავარი საკითხი – მოცემულ საქმეზე ბრალდებულის ბრალეულობა – წყდება საერთო საფუძვლით.
## პრეიუდიციის გავრცელების არეალი
პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება მხოლოდ განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებას. ამიტომ იმავე პირების მიმართ იმავე სამართალდარღვევასთან მიმართებით სხვა სახის სამართალწარმოების (ადმინისტრაციული, სამოქალაქო) ფარგლებში გამოტანილი სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს სისხლის სამართალწარმოების მიზნებისათვის პრეიუდიციული მნიშვნელობა არ ენიჭება.
## პრეიუდიციული ფაქტის უარყოფისა და გამოყენებაზე უარის თქმის ინსტიტუტები
სსსკ ასხვავებს პრეიუდიციული ფაქტის უარყოფის და პრეიუდიციული ფაქტის გამოყენებაზე უარის თქმის ინსტიტუტს. 73-ე მუხლით გათვალისწინებული ნებისმიერი პრეიუდიციულად დადგენილი ფაქტის უარყოფის უფლება ენიჭება მხოლოდ სასამართლოს, მაგრამ მხოლოდ მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე. შესაბამისად, თუ პრეიუდიციულად დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების კანონიერება სასამართლოს ეჭვს იწვევს, ეჭვის დასაბუთებულობის ხარისხის მიუხედავად, სასამართლოს არ შეუძლია საკუთარი ინიციატივით აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოების უარყოფა.
73-ე მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, თუ სასამართლო საეჭვოდ მიიჩნევს სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებას, აღნიშნული გარემოების გამოყენება გამოკვლევის გარეშე არ დაიშვება, მიუხედავად იმისა, რომ: ა) მისი იურიდიული ძალის უარყოფა ფორმალურად არ განხორციელდება მხარის შუამდგომლობის არარსებობის გამო; ბ) მხარეები შესაძლებელია მხარს უჭერდნენ განაჩენით დადგენილი აღნიშნული გარემოების გამოკვლევის გარეშე გამოყენებას.
73-ე მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის და 220-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ საქმეში არსებულ კონკრეტულ მტკიცებულებებზე, რომლებიც შემდგომში სადავო არ გახდება და სასამართლო განხილვისას შემოიფარგლონ მხოლოდ იმ მტკიცებულებებზე დავით, რომელიც მათ შორის სადავოა.
# მუხლი 74. ბრალდებულის ჩვენება: ნორმის ანალიზი და კომენტარი
## ბრალდებულის ჩვენების ცნება და ნიშნები
სსსკ 74-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ბრალდებულის ჩვენება არის მის მიერ სასამართლოში მიცემული ინფორმაცია სისხლის სამართლის საქმის გარემოებათა შესახებ. ჩვენების მიცემა ბრალდებულის უფლებაა, ხოლო ჩვენების მიცემაზე უარის თქმის ან ცრუ ჩვენების მიცემის ფაქტი არ შეიძლება შეფასდეს მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად.
ბრალდებულის ჩვენებას ახასიათებს შემდეგი ნიშნები:
1. ჩვენების შინაარსს წარმოადგენს ნებისმიერი ინფორმაცია, რომელიც ეხება განსახილველი საქმის კონკრეტულ, ფაქტობრივ გარემოებებს;
2. ამ ინფორმაციას შეხებლობა უნდა ჰქონდეს სისხლის სამართლის საქმესთან – მტკიცების საგანთან;
3. ეს ინფორმაცია მოპოვებული უნდა იყოს მხოლოდ ბრალდებულის სასამართლოში დაკითხვის გზით;
4. ამ ინფორმაციის მატარებელია ის პირი, რომელსაც მინიჭებული აქვს ბრალდებულის სტატუსი.
## ჩვენების საგანი
ბრალდებულის ჩვენების საგანს, როგორც წესი, წარმოადგენს მისთვის წაყენებული ბრალდება, რაც არ გამორიცხავს ბრალდებულის უფლებას პროცესის მწარმოებელ სუბიექტს მიაწოდოს ინფორმაცია საქმისათვის მნიშვნელოვანი ნებისმიერი სხვა ფაქტობრივი გარემოების შესახებ. მაგალითად, დაზარალებულის ქცევის, მისი ხასიათის, დაზარალებულთან მისი ურთიერთობის და მისდამი დამოკიდებულების, თანამონაწილეების, დანაშაულის ჩადენის იარაღის ადგილმდებარეობის შესახებ.
## ბრალის აღიარება, როგორც საპროცესო პოზიცია
წაყენებული ბრალდებისადმი ბრალდებულის დამოკიდებულების შესახებ მისი განცხადება არ წარმოადგენს ჩვენებას, ვინაიდან არ შეიცავს მტკიცებულებისათვის დამახასიათებელ ელემენტს – ინფორმაციას ფაქტობრივი გარემოებების შესახებ. ამიტომ თავისთავად ბრალდებულის მიერ ბრალის აღიარების ან წაყენებული ბრალდების უარყოფის ფაქტი არ წარმოადგენს მტკიცებულებას და წარმოადგენს მხოლოდ მის საპროცესო პოზიციას, მის პირად დამოკიდებულებას წაყენებული ბრალდებისადმი.
ბრალდებულის ჩვენების მტკიცებულებითი ხასიათი (ბრალის აღიარების, ბრალდების უარყოფის, სხვა პირთა მამხილებელი ჩვენება) დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად სრული, კონკრეტული, წინააღმდეგობრიობის არმქონეა მისი ჩვენება, რამდენად შეესაბამება სისხლის სამართლის საქმეზე შეკრებილ სხვა მტკიცებულებებს.
## აღიარების ფორმები
ბრალდებულის აღიარებითი ჩვენება შესაძლებელია პირობითად დაიყოს 2 ქვესახედ: ბრალის სრულად და ნაწილობრივი აღიარება. ნაწილობრივი აღიარების შემთხვევაში ბრალდებული უარყოფს ცალკეულ ეპიზოდებში მონაწილეობას, ქმედების განზრახ ხასიათს, არასწორად მიიჩნევს ქმედების კვალიფიკაციას.
თუ ბრალდებული აღიარებს თავისი ქმედების ობიექტურ მხარეს, მაგრამ გამორიცხავს ბრალის არსებობას, ან რაიმე სხვა საფუძვლით ეწინააღმდეგება აღნიშნული ქმედების მართლსაწინააღმდეგო ხასიათის შესახებ ბრალდების პოზიციას, მისი ჩვენება არ შეიძლება მივიჩნიოთ აღიარებად.
## ბრალდებულის ჩვენების შეფასების თავისებურებები
ბრალდებულის ჩვენების შეფასებისას გასათვალისწინებელია ბრალდებულის ფსიქოემოციური და სუბიექტური დამოკიდებულება გამოსაძიებელი საქმისადმი, მისი მხრიდან გამოძიებისათვის ხელის შეშლის სურვილი პასუხისმგებლობის თავიდან ასაცილებლად. იმავდროულად მან ყველაზე უკეთ იცის დანაშაულის ჩადენის ნამდვილი ვითარება, იცნობს საქმის მასალებს, მონაწილეობს მტკიცებულებათა გამოკვლევა-შეგროვებაში, შესაძლებლობა აქვს განახორციელოს საკუთარი ჩვენების მოდიფიცირება სასურველი შედეგის მისაღწევად და სასამართლოს შეცდომაში შესაყვანად.
## ბრალდებულის პასუხისმგებლობა ცრუ ჩვენებისთვის
მიუხედავად იმისა, რომ სსკ არ ითვალისწინებს პირდაპირ ბრალდებულის პასუხისმგებლობას შეგნებულად ცრუ ჩვენების მიცემის და ჩვენების მიცემაზე უარის თქმისათვის, ხოლო სსსკ 74-ე მუხლის მე-3 ნაწილი კრძალავს ბრალდებულის მიერ ჩვენების მიცემაზე უარის თქმის ან ცრუ ჩვენების მიცემის ფაქტის ბრალდებულის ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად შეფასებას, აღნიშნული არ გამორიცხავს ბრალდებულის პასუხისმგებლობას მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლის გამო.
თუ ბრალდებული უარს ამბობს დუმილის უფლებით სარგებლობაზე, მას საერთო წესით ეკისრება სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა შეგნებულად ცრუ ჩვენების მიცემისათვის. თუმცა დაუშვებელია ბრალდებულის მიერ ცრუ ჩვენების მიცემის ფაქტის მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ გარემოებად გამოყენება და შერაცხულ ქმედებაში მისი ბრალეულობის დასაბუთებისას აღნიშნულ ჩვენებაზე აპელირება განაჩენში.
## ჩვენების შემოწმება
ბრალდებულის ჩვენების შემოწმება ხორციელდება მისი შინაარსის ანალიზის და სინთეზის, სხვა მტკიცებულებებთან მათი შეპირისპირებით, რაც საშუალებას იძლევა გაირკვეს ჩვენებაში მოცემული რომელი ფაქტობრივი გარემოებები დასტურდება საქმეზე შეკრებილი სხვა მტკიცებულებებით.
## ბრალდებულის ჩვენების განსხვავება მოწმის ჩვენებისგან
მოწმის ჩვენებისგან განსხვავებით, კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს შემთხვევებს, როდესაც ბრალდებულს არ ექნებოდა ჩვენების მიცემის უფლება. იმავდროულად, მოწმის ჩვენებისგან განსხვავებით, გამოძიების ორგანოებს ეკისრებათ ბრალდებულის ჩვენებაში მოცემული ფაქტობრივი გარემოებების გადამოწმების ვალდებულება.
## ჩვენების მიცემა, როგორც უფლება
ჩვენების მიცემა ბრალდებულის უფლებაა. ბრალდებულზე ჩვენების მიცემის ვალდებულების დაკისრება გამოიწვევდა დაცვაზე მისი უფლების შეზღუდვას, უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპის და მტკიცების ტვირთის ბრალდებულზე გადატანას. ბრალდებულის მიერ ჩვენების მიცემაზე უარის თქმა ან შეგნებულად ცრუ ჩვენების მიცემა არ შეიძლება იქნეს მიჩნეული მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად. მიუხედავად იმისა, რომ ბრალდებულს არ ეკისრება ჩვენების მიცემის ვალდებულება, ეს არ ათავისუფლებს მას გამოცხადების ვალდებულებისგან.
## აღიარებითი ჩვენების მტკიცებულებითი ძალა
მტკიცებულების შეფასების თავისუფლების პრინციპიდან გამომდინარე, რომლის თანახმად არც ერთ მტკიცებულებას არ გააჩნია წინასწარ დადგენილი ძალა, ბრალდებულის აღიარება შეიძლება შემაჯამებელ გადაწყვეტილებას დაედოს საფუძვლად მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ის დასტურდება საქმეზე შეკრებილი მტკიცებულებების ერთობლიობით, რაც საკმარისია გონივრულ ეჭვს მიღმა სტანდარტის დაკმაყოფილებისთვის.
სსსკ თანახმად, ბრალდებულის აღიარებით ჩვენებაში მოყვანილი ფაქტობრივი გარემოებები უნდა დასტურდებოდეს, როგორც მინიმუმ, სხვა ერთი მტკიცებულებით, რომელიც, სასურველია, არ იყოს ირიბი მტკიცებულება.
როდესაც სახეზეა მხოლოდ ერთი სხვა მტკიცებულება, რომელიც თანხვედრაშია და ადასტურებს ბრალდებულის აღიარებით ჩვენებას, მნიშვნელოვანია მისი ის ასპექტები, რომლებიც უნიკალურად აკავშირებს ერთმანეთთან ამ ორ მტკიცებულებას.
აქ მოცემულია თქვენს მიერ მოწოდებული ტექსტების დეტალური და ვრცელი რეზიუმე ქართულ ენაზე:
**მუხლი 76. ირიბი ჩვენება – ვრცელი რეზიუმე**
ტექსტი ეხება სისხლის სამართლის პროცესში ირიბი ჩვენების (hearsay evidence) ცნებას, მის დასაშვებობის პირობებს, რისკებსა და გამოყენების ლიმიტებს, ძირითადად საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის (სსსკ) 76-ე მუხლის მიხედვით.
**1. ირიბი ჩვენების განმარტება (მუხლი 76-ის პირველი ნაწილი):**
ირიბია ისეთი მოწმის ჩვენება, რომელიც არ ეფუძნება მის მიერ ფაქტის უშუალო აღქმას (თვალით დანახვა, მოსმენა, განცდა), არამედ სხვა პირის მიერ გავრცელებულ ინფორმაციას. ეს არის ე.წ. ნაწარმოები მტკიცებულება, რომელიც გაშუალებულად ასახავს საქმისათვის მნიშვნელოვან ფაქტებს. ირიბი ჩვენება შეიძლება იყოს როგორც გამამართლებელი, ისე გამამტყუნებელი, პირდაპირი ან ირიბი, და ადასტურებდეს როგორც მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებებს, ასევე შუალედურ ფაქტებს.
**2. ირიბი ჩვენების წყარო და ხარისხი:**
ირიბი ჩვენება ეფუძნება სხვა წყაროდან მოპოვებულ, ხშირად მოდიფიცირებულ ინფორმაციას. ინფორმაციის თავდაპირველ წყაროსა (მაგ., თვითმხილველი) და ირიბი ჩვენების მიმცემს შორის შეიძლება არსებობდეს ერთი ან მეტი შუალედური რგოლი (მაგ., მესამე ან მეოთხე პირი). რაც მეტია შუალედური რგოლი, მით ნაკლებია ირიბი ჩვენების სარწმუნოობა და მტკიცებულებითი წონა. ირიბი ჩვენება შეიძლება ემყარებოდეს ანონიმურ ან ოპერატიულ ინფორმაციასაც, მაგრამ არც ერთი მათგანი თავისთავად არ წარმოადგენს მტკიცებულებას და მათზე დაყრდნობით სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება დაუშვებელია. ასეთი ინფორმაცია უნდა გადამოწმდეს კანონით დადგენილი წესით.
**3. ირიბი ჩვენების დასაშვებობის პირობები (მუხლი 76-ის მე-2 და მე-3 ნაწილები):**
- **წყაროს იდენტიფიცირება (მე-2 ნაწილი):** ირიბი ჩვენება დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოწმე ზუსტად მიუთითებს ინფორმაციის წყაროზე, რომლის იდენტიფიცირება და რეალურად არსებობის შემოწმება შესაძლებელია.
- **სხვა მტკიცებულებით დადასტურება სასამართლო განხილვისას (მე-3 ნაწილი):** საქმის არსებითი განხილვის დროს, ირიბი ჩვენება დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ იგი დასტურდება სხვა ისეთი მტკიცებულებით, რომელიც არ არის ირიბი ჩვენება (ანუ ირიბი ჩვენება ვერ დადასტურდება მეორე ირიბი ჩვენებით). ეს წინაპირობა სავალდებულოა მხოლოდ სასამართლო განხილვის სტადიისთვის.
**4. ირიბი ჩვენების სასარგებლო ფუნქციები:**
მიუხედავად მისი ნაკლოვანებებისა, ნაწარმოები მტკიცებულების იგნორირება დაუშვებელია. ირიბი ჩვენება შეიძლება იქნეს გამოყენებული:
- თავდაპირველი (პირველადი) მტკიცებულების აღმოჩენის, გადამოწმების, კორექტირების ან შეფასებისთვის (მაგ., მისი მეშვეობით პირველად მტკიცებულებასთან დაკავშირებული ეჭვი შეიძლება გაქარწყლდეს ან გაღრმავდეს).
- თავდაპირველი მტკიცებულების შესავსებად (მაგ., როცა თვითმხილველს დავიწყებია დეტალები).
- თავდაპირველი მტკიცებულების მოძიების საშუალებად (მოწმე მიუთითებს იმ პირზე, ვისგანაც შეიტყო ინფორმაცია).
- თავდაპირველი მტკიცებულების ნაცვლად, როდესაც მისი გამოყენება შეუძლებელია (მაგ., წყაროს გარდაცვალება, უგონო მდგომარეობა, ადგილსამყოფელის უცნობობა, ფსიქიკური/ფიზიკური ტრავმა, დოკუმენტის ორიგინალის დაკარგვა, თვითმხილველის დუმილის უფლების გამოყენება და ა.შ.).
**5. აკრძალვები და დაუშვებელი ირიბი ჩვენება:**
- **დაუშვებელია ჩვენება, რომელიც ეყრდნობა:** ჭორებს, მოარულ ხმებს, მოსაზრებას, ვარაუდს, კონკრეტულად არაიდენტიფიცირებად პირს (მაგ., "მთელი ქალაქი ამბობს", "მეტროში ამბობდნენ").
- **აკრძალვის მიზეზი:** პირველწყაროს უცნობობის შემთხვევაში შეუძლებელია შემოწმდეს, რამდენად ობიექტურია შეფასება, რამდენად სწორად აღიქვა, დაიმახსოვრა და გადმოსცა წყარომ ფაქტები, როგორია მისი მიუკერძოებლობა, ისევე როგორც მოწინააღმდეგე მხარე მოკლებულია პირველწყაროს გამოკითხვისა და ჩვენების სადავოდ გახდომის შესაძლებლობას, რაც არღვევს სამართლიანი სასამართლოს უფლებას.
**6. ირიბი ჩვენების რისკები და მტკიცებულებითი ძალა:**
- **რისკები:** ირიბი ჩვენების მიმცემს არ შეუძლია დაადასტუროს სხვა პირის ინფორმაციის უტყუარობა. ინფორმაცია ზიანდება მინიმუმ ორჯერ: ჯერ პირველწყარო ამატებს სუბიექტურ ფაქტორებს, შემდეგ ირიბი ჩვენების მიმცემი მის ნებისგან დამოუკიდებლად მოოდიფიცირებს მას (მაგ., "მსუქანი კაცი" შეიძლება იყოს 70-80 კგ-იანი). განსაკუთრებულ სიფრთხილეს საჭიროებს ისეთი ირიბი ჩვენება, რომელიც ეყრდნობა შეფასებით კატეგორიებს.
- **მტკიცებულებითი ძალა:** ირიბ ჩვენებას, როგორც ნაწარმოებ მტკიცებულებას, აქვს სარწმუნოობის დაბალი ხარისხი და ნაკლები მტკიცებულებითი ძალა პირველად მტკიცებულებებთან შედარებით. ის ნაკლებად სანდოა როგორც სხვა სახის მტკიცებულებებთან, ისე თვით მოწმეთა ჩვენებების იერარქიაშიც. სწორედ ამიტომ არის საჭირო მისი დადასტურება სხვა მტკიცებულებით.
**7. სასამართლოს მიერ ირიბი ჩვენების შეფასებისას გასათვალისწინებელი გარემოებები:**
1. პირველწყაროს ობიექტური არსებობის შემოწმება.
2. პირველწყაროს სარწმუნოობა.
3. ირიბ ჩვენებაში მოცემული ინფორმაციის შესაბამისობა პირველწყაროს მიერ გავრცელებულ ინფორმაციასთან.
4. ირიბი ჩვენების შინაარსობრივი სარწმუნოობა.
5. ირიბი ჩვენების წარდგენის გამამართლებელი გარემოებები (რატომ არ არის წარმოდგენილი პირველწყაროს უშუალო ჩვენება?).
6. რა პირობებში, რა ფორმითა და საშუალებით გახდა ცნობილი ინფორმაცია ირიბი ჩვენების მიმცემისთვის.
**8. ირიბი ჩვენების გამოყენების კონსტიტუციური შეზღუდვები (საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება #548, 2015 წ.):**
საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2015 წლის 22 იანვარს ცნო არაკონსტიტუციურად ირიბი ჩვენების გამოყენება **გამამტყუნვნელი განაჩენისა და ბრალის დადგენილების დასაბუთებისათვის**. ამის მიზეზია ირიბი ჩვენების ნაკლები სანდოობა და ის რისკი, რომ მან შეიძლება შექმნას მცდარი აღქმა პირის ბრალეულობასთან დაკავშირებით.
**9. ირიბი ჩვენების დაშვებული გამოყენება მოქმედი კანონმდებლობით (აკრძალვის შემდეგ):**
მიუხედავად ზემოაღნიშნული აკრძალვისა, ირიბი ჩვენების გამოყენება დასაშვებია შემდეგი მიზნებისთვის:
- საქმეში არსებული მტკიცებულებებისა და საგამოძიებო ვერსიების შემოწმება.
- დამატებითი მტკიცებულებების მოძიება.
- მოწმის ჩვენების იმპიჩმენტი (ჩვენების ქვეშ მოყვანა/წინააღმდეგობის დემონსტრირება).
- აღკვეთის ღონისძიების შეფარდება.
- ქონებაზე ყადაღის დადება.
- პირის სამედიცინო დაწესებულებაში მოთავსება.
- ჩხრეკა-ამოღების და სხვა საგამოძიებო/საპროცესო მოქმედებების განხორციელება.
- გამოძიების სტადიაზე, ირიბი ჩვენება შეიძლება გამოყენებულ იქნეს მაშინაც კი, თუ იგი სხვა მტკიცებულებით არ დასტურდება (მაგ., სასამართლოს ნებართვის მისაღებად ჩხრეკა-ამოღებაზე).
**10. ირიბი ჩვენების წყაროს დაკითხვის ვალდებულება:**
სსსკ ადგენს მხოლოდ წყაროს დასახელების ვალდებულებას, მაგრამ არ ავალდებულებს მის დაკითხვას. თუმცა, რეკომენდებულია, რომ ირიბი ჩვენების წარმდგენი მხარემ უპირატესობა მიანიჭოს წყაროს დაკითხვას. ირიბი ჩვენება შეიძლება დასაშვები იყოს მაშინაც, როდესაც წყაროს დაკითხვა ობიექტურად შეუძლებელია (გარდაცვალება, ადგილსამყოფელის დაუდგენლობა). ირიბ ჩვენებათა სიმრავლე არ ზრდის მათ სანდოობას, რადგან ამით არ იცვლება მტკიცებულების ბუნება, იცვლება მხოლოდ დარწმუნების ხარისხი.
1) ირიბი ჩვენება
2) მტკიცებულების ცნება და სახეები
3)კლასიფიკაცია
4)ნივთიერი მტკიცებულება
5)ბრალდებულის ჩვენება
6)მტკიცება
6)დათვალიერება
7)ჩხრეკა
7)მტკიცებულებათა დასაშვებობა
ექსპერტი
8)ოპერატ ფარულ სამძებრო
ცნება და სახეები
მტკიცებულების ცნება: კანონით დადგენილი წესით (მოპოვებული) და სასამართლოში
წარდგენილი (ასევე მოსამართლის მიერ ცნობილი) ინფორმაცია, ინფორმაციის შემცველი
საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება ან სხვა ობიექტი, რომლის საფუძველზედაც მხარეები
სასამართლოში ადასტურებენ ან უარყოფენ ფაქტებს, სამართლებრივად აფასებენ მათ,
ასრულებენ მოვალეობებს, იცავენ თავიანთ უფლებებსა და კანონიერ ინტერესებს, (აქედან
იწყება მტკიცების საგნის ნაწილი) ხოლო სასამართლო ადგენს, არსებობს თუ არა ფაქტი ან
ქმედება, რომლის გამოც ხორციელდება სისხლის სამართლის პროცესი, ჩაიდინა თუ არა ეს
ქმედება გარკვეულმა პირმა, დამნაშავეა თუ არა იგი, აგრეთვე გარემოებებს, რომლებიც
გავლენას ახდენს ბრალდებულის პასუხისმგებლობის ხასიათსა და ხარისხზე, ახასიათებს მის
პიროვნებას.
სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა იცნობს შემდეგი სახის მტკიცებულებებს:
1)ბრალდებულის ჩვენება
2)მოწმის ჩვენება
3)ნივთიერი მტკიცებულება
4)დოკუმენტი
ნივთიერი მტკიცებულება – საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება ან სხვა ობიექტი, რომელიც
წარმოშობით, აღმოჩენის ადგილითა და დროით, ნიშან-თვისებებითა და მასზე დარჩენილი
კვალით დაკავშირებულია სისხლის სამართლის საქმის ფაქტობრივ გარემოებასთან და
შეიძლება დანაშაულის აღმოჩენის, დამნაშავის დადგენის ან ბრალდების უარყოფის თუ
დადასტურების საშუალება იყოს.
1. დანაშაულის საგანი: რისი ხელყოფის ობიექტი მაგალითად ქურდობისას ტელეფონი
2. დანაშაულის საშუალება: რითიც გაიმარტივა დანაშაული, მაგალითად ფანჯარა
შეამტვრიე
3. დანაშაულის იარაღი: მატერიალური საგანი რომელიც მომარჯვებული იყო განზ ან
გაუფრთ დამნაშავის მიერ და ამით მაიდგა ზიანი დაზარალებულს.
4. დატოვებული კვალი: ნებისმიერ რამეზე დატოვებული ანაბეჭდი და ა.შ
5. ფული და ფასეულობები
კლასიფიკაცია
მტკიცებულებათა კლასიფიკაცია შინაარსის, წარმომავლობისა და მნიშვნელობის მიხედვით
შესაძლებელია მოვახდინოთ:
1)გამამტყუნებელი და გამამართლებელი მტკიცებულებები
2)პიროვნული და ნივთიერი მტკიცებულებები(წარმომავლობის მიხედვით)
3)პირველადი და წარმოებული მტკიცებულებები
4)პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებები
1)გამამტყუნებელი და გამამართლებელი: ანუ ბრალდების მხარის და დაცვის მხარის
მტკიცებულებები. ბრალდების მხარის მტკიცებულება ამტკიცებს პირის ბრალეულობას ანუ
ყველაფერი რაზეც ბრალდების მხარე ამყარებს პირის ბრალეულობას, დაცვის მხარის
მტკიცებულება ამართლებს ბრალდებულს ჩადენილ დანაშაულში ან უმსუბუქებს
პასუხისმგებლობას.
2)პიროვნული და ნივთიერი მტკიცებულებები: ინფორმაციის მიღების წყაროს ემყარება
ეს დაყოფა. მტკიცებულებები რომლებიც მომდინარეობს სისხლის სამართლის პროცესში
მონაწილე პირთაგან წარმოადგენს პიროვნულ მტკიცებულებებს. ხოლო ყველა ის
ინფორმაცია რომელი მიიღება მატერიალური ობიექტის ნიშნის, თვისების, ან მასზე
არსებული კვალის უშუალო აღქმით არის ნივთიერი მტკიცებულება. პიროვნულია მაგალითად:
მოწმის ზეპირი ჩვებება, მისი დაკითხვის ოქმი, ექსპერტის მიერ მომზადებული დასკვნა.
ნივთიერი მტკიცებულებებია ნაგალითად: დანაშაულის ჩადენის იარაღი, დამნაშავის მიერ
დატოცებული კვალი და ა.შ
3)პირველადი და ნაწარმოები მტკიცებულებები: პირველადია რომელიც მიღებულია
პირველი წყაროდან. როდესაც პირდაპირ ასახავს მომხდარ ფაქტს, მეორე წყაროდან
მიღებულ ყველა ინფორმაცია მონაცემი ნაწარმოები მტკიცებულებაა. თვითმხილველი მოწმის
მიერ ჩვენება პირველადია, მოწმის ჩვენება რომელიც ეფუძვნება სხვა პირის მიერ
გავრცელებულ ინფორმაციას. ფოტო ასლები, სხვის მიერ დამოწმებული
4)პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებები: ეს კლასიფიკაცია კავშირშია
მტკიცების საგანთან, მტკიცებულებები რომლებიც უშუალოდ ადასტურებენ მტკიცების
საგანს მიკუთვნებულ რომელიმე ელემენტს და ამტკიცებენ მთავარ ფაქტს პირდაპირია მაგ:
დანაშაულში ბრალდებულის მონაწილეობის ფაქტი, ვიდეო კადრი სადაც აშკარად ჩანს
დანაშაული. არაპირდაპირი მტკიცებულება პირდაპირ და უშუალო კავშირში არაა მტკიცების
საგანთან მაგრამ სზვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში შესაძლებელია
მნიშვნელოვანი დასკვნის გაკეთება მტკიცების საგნის და ფაქტებია შესახებ მაგალითად:
აუდიო ჩანაწერი სადაც ვრალდებული დანაშაულის ჩადენამდე ორი დღით ადრე მოკვლით
ემუქრებოდა მსხვერპლს, ეს პირდაპირ არ ამტკიცებს მაგრამ ერთობლიობაში გამოგვადგება.
ბრალდებულის ჩვენება
1. ბრალდებულის ჩვენება არის მის მიერ სასამართლოში მიცემული ინფორმაცია სისხლის
სამართლის საქმის გარემოებათა შესახებ.
2. ჩვენების მიცემა ბრალდებულის უფლებაა.
3. ბრალდებულის მიერ ჩვენების მიცემაზე უარის თქმის ან ცრუ ჩვენების მიცემის ფაქტი არ
შეიძლება შეფასდეს მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად.
4. ბრალდებულის აღიარება არ შეიძლება საფუძვლად დაედოს გამამტყუნებელ განაჩენს,
თუ იგი არ დასტურდება მისი ბრალეულობის დამადასტურებელი სხვა მტკიცებულებით.
მტკიცება
ჭეშმარიტების დადგენის პროცესს ეწოდება "მტკიცება" (შემეცნების პროცესი) ანუ მტკიცებითი
სამართალი რომელიც მოიცავს მტკიცებულებათა 1)მოპოვება(აღმოჩენა) ჩხრეკა, ამოღება,
დათვალიერება და ა.შ 2)საპროცესო დამაგრება (ოქმში დაფიქსირება)წონა ოდენობა როგორ
იყო მოპოვებული და ა.შ, 3)გამოკვლევა მხარეთა მიერ ან მათი ინიციატივით ექსპერტის მიერ
დგინდება მტკიცებულების შინაარსობრივი მხარე 4)შეფასება დგინდება რელევანტურობა,
უტყუარობა და დასაშვებობა. ხოლო ამ მტკიცებისთვის გამოყენებულ საშუალებას
"მტკიცებულება". რეალურად ესენი ეჯიბრებიან და ამით იღებს გადაწყვეტილებას
მოსამართლე
მტკიცების საგანი: გარემოებები სისხლის საქმესთან დაკავშირებით რომელიც სასამართლოში
მტკიცებას ექვემდებარება.
სასამართლო ადგენს, არსებობს თუ არა ფაქტი ან ქმედება, რომლის გამოც ხორციელდება
სისხლის სამართლის პროცესი, ჩაიდინა თუ არა ეს ქმედება გარკვეულმა პირმა, დამნაშავეა
თუ არა იგი, აგრეთვე გარემოებებს, რომლებიც გავლენას ახდენს ბრალდებულის
პასუხისმგებლობის ხასიათსა და ხარისხზე, ახასიათებს მის პიროვნებას.
დასაშვებობა - საქმეზე მტკიცებულების გამოყენების შესაძლებლობა ანუ ინფოს ვარგისობა
მისი მოპოვების ხერხებისა და მეთოდების კანონიერრების გათვალისწინებით.
დასაშვებია არაა თუ მოპოვებულია 1)არაუფლებამოსილი თანამდებობის პირი/ორგანოს მიერ
2)კანონით გაუთვალისწინებული წყაროდან 3)კანონით დადგენიი წესისის დარღვევით ანუ არა
წამება 4)პირისგან რომელმაც დაარღვია კანონი ან არ შეუძლია მიუთითოს რა წყაროდან
მომდინარეობს ინფორმაცია
დათვალიერება
დათვალიერების სახეები: 1) შემთხვევის ადგილი 2) საცავი 3) სადგომი 4) სათავსი 5)გვამი
6)საგნები 7)დოკუმენტი ან ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი
შემთხვევის ადგილის დათვალიერება ტარდება იქ, სადაც მოხდა დანაშაული ან აღმოჩენილია
მისი კვალი. დათვალიერების დამთავრებამდე შემთხვევის ადგილი დაცული უნდა იყოს.
თუ დათვალიერება ეხება კერძო საკუთრებას, ის ტარდება სასამართლოს განჩინებით.
სასამართლოს განჩინება არ არის აუცილებელი, როდესაც მხარე დათვალიერებას ატარებს
გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში ან მესაკუთრე (მფლობელი) წერილობით
გამოხატავს თანხმობას. სასამართლოს განჩინება საჭირო არ არის აგრეთვე საჯაროდ
ხელმისაწვდომი ინფორმაციის, დოკუმენტის ან მონაცემის დათვალიერებისთვის.
სტადიები 1) დათვალიერების ჩატარების მიმოხილვითი სტადია (საიდან და რითი დაიწყოს)
2) სტატიკურ სტადია (არსებითი გამოკვლევა აღოჩენილი კვალის საგნების და ყველაფრის
სრულყოფილი აჭრუცხვა. ფოტოგადაღება) 3) დინამიკურ სტადია (იმ ყველა აღმოჩენილს
შეისწავლიან ძირითადად ექსპერტთან ერთად აქ შეუძლია აამოძრაოს და ისე გადაიღოს იმ
სტადიაში როგორიც იყო შეუცვლელად უნდა გადაეღო) 4) დასკვნითი სტადია.
ზომები: 1) ადგილის დაცვა 2) საჭიროების შმეთხვევაში განჩინების მიღება 3)
საჭიროებისამებრ სპეციალისტები ექსპერტები 4) შეირჩეს სამეცნიერ-ტექნიკ საშუალებები 5)
რასაც ნახავენ უდნა წარედგინოს მონაწილეებს.
შედეგების ფიქსაციის ხერხები და საშუალებები 1) ოქმი 2) აღმოჩენილების ფოტო ვიდეო
კინოგადაღება 3) აღმოჩენილების გათვალისწინებით შექმნილი შესაბამისი სქემები
ნახატები და გეგმები.
ოქმს აქვს : შესავალი, აღწერილობითი, დასკვნითი ნაწილები
ჩხრეკა
მუხლი 119. ამოღებისა და ჩხრეკის მიზანი და საფუძველი
1. დასაბუთებული ვარაუდის არსებობის შემთხვევაში ამოღება და ჩხრეკა ტარდება იმ მიზნით,
რომ აღმოჩენილ და ამოღებულ იქნეს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე საგანი,
დოკუმენტი, ნივთიერება ან ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი.
2. ჩხრეკის ჩატარება შეიძლება აგრეთვე ძებნილისა და გვამის აღმოსაჩენად.
3. საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება ან ინფორმაციის
შემცველი სხვა ობიექტი შეიძლება ამოღებულ იქნეს, თუ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი,
რომ ის ინახება გარკვეულ ადგილზე, გარკვეულ პირთან და მისი ძებნა საჭირო არ არის.
4. საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე საგნის, დოკუმენტის, ნივთიერების ან ინფორმაციის
შემცველი სხვა ობიექტის ამოსაღებად ჩხრეკა შეიძლება ჩატარდეს, თუ არსებობს
დასაბუთებული ვარაუდი, რომ ის ინახება გარკვეულ ადგილზე, გარკვეულ პირთან და მის
აღმოსაჩენად საჭიროა ძებნა.
ჩხრეკის შედეგი დასაბუთებული ვარაუდი 2020 25 დეკ
ამოღების ან ჩხრეკის ჩატარების შესახებ სასამართლოს განჩინების, ხოლო გადაუდებელი
აუცილებლობის შემთხვევაში − გამომძიებლის დადგენილების საფუძველზე გამომძიებელს
უფლება აქვს, საგნის, დოკუმენტის, ნივთიერების თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის
აღმოსაჩენად და ამოსაღებად შევიდეს საცავში, სადგომში, სათავსში ან სხვა მფლობელობაში.
მოღების ან ჩხრეკის დაწყების წინ გამომძიებელი ვალდებულია სასამართლოს განჩინება,
ხოლო გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში – დადგენილება გააცნოს პირს,
რომელთანაც ტარდება ამოღება ან ჩხრეკა. განჩინების (დადგენილების) გაცნობას პირი
ადასტურებს ხელმოწერით.
გამომძიებელს უფლება აქვს, ამოღების ან ჩხრეკის ადგილზე მყოფ ან იქ მისულ პირებს
ამოღების ან ჩხრეკის დამთავრებამდე აუკრძალოს წასვლა, ერთმანეთთან ან სხვა პირთან
ურთიერთობა, რაც აღინიშნება ოქმში
განჩინების, ხოლო გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში – დადგენილების წარდგენის
შემდეგ გამომძიებელი პირს, რომელთანაც ტარდება ამოღება ან ჩხრეკა, სთავაზობს ამოსაღები
საგნის, დოკუმენტის, ნივთიერების თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის
ნებაყოფლობით გადაცემას. ამოსაღები ობიექტის ნებაყოფლობით გადაცემის შემთხვევაში
აღნიშნული ფაქტი ფიქსირდება ოქმში, ხოლო მის ნებაყოფლობით გადაცემაზე უარის თქმის
ან მისი არასრულად გადაცემის შემთხვევაში ამოღება ხდება იძულებით.
ჩხრეკისას იძებნება და ამოიღება ის საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება თუ ინფორმაციის
შემცველი სხვა ობიექტი, რომელიც აღნიშნულია განჩინებაში ან დადგენილებაში. ასევე
ამოღებულ უნდა იქნეს ინფორმაციის შემცველი ყველა სხვა ობიექტი, რომელსაც შესაძლოა
მტკიცებულების მნიშვნელობა ჰქონდეს ამ საქმისათვის ან რომელიც აშკარად მიუთითებს
სხვა დანაშაულზე, აგრეთვე სამოქალაქო ბრუნვიდან ამოღებული საგანი, დოკუმენტი,
ნივთიერება თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი.
ჩხრეკის ან ამოღების დროს აღმოჩენილი საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება თუ ინფორმაციის
შემცველი სხვა ობიექტი, თუ შესაძლებელია, ამოღებამდე უნდა წარედგინოს ამ საგამოძიებო
მოქმედებაში მონაწილე პირებს, შემდეგ ამოღებულ იქნეს, დაწვრილებით აღიწეროს,
დაილუქოს და, შესაძლებლობის შემთხვევაში, შეიფუთოს. შეფუთულ ნივთზე, ლუქის გარდა,
აღინიშნება თარიღი და იმ პირთა ხელმოწერები, რომლებიც საგამოძიებო მოქმედებაში
მონაწილეობდნენ. არ დაილუქება დოკუმენტი, რომლის ამოღებაც ხდება მისი შინაარსის გამო
დასაშვებია ჩხრეკის ან/და ამოღების ადგილზე მყოფი პირის პირადი ჩხრეკა, თუ არსებობს
დასაბუთებული ვარაუდი, რომ მან დამალა ამოსაღები საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება თუ
ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი. ასეთი შემთხვევა ითვლება გადაუდებელ
აუცილებლობად და პირადი ჩხრეკა ტარდება სასამართლოს განჩინების გარეშე. ჩხრეკის ან/და
ამოღების კანონიერებას ამოწმებს სასამართლო ამ კოდექსით გათვალისწინებული წესით.
დიპლომატიური წარმომადგენლობის ტერიტორიაზე, დიპლომატიური იმუნიტეტის მქონე
პირის, აგრეთვე მის ან/და მისი ოჯახის წევრის მიერ დაკავებულ შენობასა და
სატრანსპორტო საშუალებაში ამოღება ან ჩხრეკა დასაშვებია მხოლოდ ამ დიპლომატიური
წარმომადგენლობის ხელმძღვანელის თანხმობით ან თხოვნით.
ამოღების ან ჩხრეკის ჩასატარებლად დიპლომატიური წარმომადგენლობის ხელმძღვანელის
თანხმობის გამოთხოვა ხდება საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს მეშვეობით და
ამის დასწრება სავალდებულოა
აუშვებელია მასმედიის, გამომცემლობის რედაქციაში, სამეცნიერო, საგანმანათლებლო,
რელიგიურ, საზოგადოებრივ ორგანიზაციასა და პოლიტიკური პარტიის სათავსში არსებული იმ
საგნის, დოკუმენტის, ნივთიერების თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა სამეცნიერო,
საგანმანათლებლო ობიექტის ჩხრეკა, ამოღება ან/და დაყადაღება, რომლის მიმართაც
არსებობს საჯაროდ გავრცელების გონივრული მოლოდინი.
კრძალვა არ ვრცელდება იმ შემთხვევაზე, როდესაც არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ
ამოსაღები საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი
დანაშაულის საგანი ან იარაღია.
ექსპერტიზა
თავდაპირველად ცალკე მტკიც იყო ახლა დოკუმენტია, არ აქვს დადგენილი ძალა
თუ მეცნიერების, ტექნიკის, ხელოვნების სათანადო დარგის ან ამა თუ იმ ხელობის
ექსპერტთა მონაწილეობის გარეშე შეუძლებელია საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე
ფაქტობრივ გარემოებათა დადგენა, ასევე თუ სხეულს ან ინფორმაციის შემცველ ობიექტს
აჩნევია საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე კვალი, ნიშანი ან თავისებურება, რომლის სწორად
გაგება და აღქმა სპეციალური ცოდნის გარეშე შეუძლებელია, ტარდება ექსპერტიზა.
სპეციალური ცოდნის, ჩვევებისა და გამოცდილების მქონე ფიზიკური პირი, რომელიც ამ
კოდექსით დადგენილი წესით, სისხლის სამართლის საქმეზე საჭირო გამოკვლევის
ჩასატარებლად და დასკვნის შესადგენად, მიწვეულია მხარის ან, მხარის შუამდგომლობით,
სასამართლოს მიერ. გარდა ამისა, ექსპერტი მხარეებსა და სასამართლოს დახმარებას უწევს
მტკიცებულებათა აღმოჩენაში, გამოკვლევასა და დემონსტრირებაში
ექსპერტიზის ჩატარების შესახებ დადგენილებაში და დაცვის მხარის მიმართვაში აღინიშნება
ექსპერტიზის დანიშვნის საფუძველი, ექსპერტის წინაშე დასმული კითხვები, საექსპერტო
დაწესებულების დასახელება ან იმ პირის გვარი, რომელსაც დაევალა ექსპერტიზის ჩატარება.
აჭირო გამოკვლევის ჩატარების შემდეგ ექსპერტი იძლევა დასკვნას. წერილობით დასკვნას იგი
ადასტურებს ხელმოწერით
ექსპერტის დასკვნაში უნდა აღინიშნოს ექსპერტის ვინაობა (სახელი, გვარი, განათლება,
სპეციალობა, სპეციალობით მუშაობის სტაჟი, სამეცნიერო ხარისხი და სამეცნიერო წოდება,
სამუშაო ადგილი და თანამდებობა), ის, რომ ექსპერტი გააფრთხილეს განზრახ არასწორი
დასკვნის მიცემისათვის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის შესახებ,
ექსპერტიზის ჩატარების საფუძველი, ვინ ესწრებოდა მას, რა მასალები გამოიყენა, რა საგანი,
დოკუმენტი, ნიმუში ან სხვა ობიექტი გამოიკვლია, რა გამოკვლევა ჩაატარა და რა მეთოდები
გამოიყენა ექსპერტმა, დასაბუთებული პასუხები დასმულ კითხვებზე, ექსპერტის
ინიციატივით დადგენილი და საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებანი.
უფლება აქვს: ა) გაეცნოს საექსპერტო კვლევისათვის საჭირო მასალას, ამოიწეროს საჭირო
ცნობა და გადაიღოს ასლი; ბ) მოითხოვოს დამატებითი მასალის წარდგენა; გამოკვლევის
პროცესში აიღოს მასრის, ტყვიისა და სხვა ობიექტის საცდელი ნიმუში; ექსპერტიზის ჩატარების
ინიციატორს მოსთხოვოს საექსპერტო კვლევისათვის საჭირო დამატებითი ინფორმაცია; გ)
უარი თქვას დასკვნის მიცემასა და ექსპერტიზის გაგრძელებაზე, თუ დასმული საკითხები
სცილდება მისი ცოდნის ფარგლებს, ან თუ მისთვის წარდგენილი მასალა საკმარისი არ არის
დასკვნის მისაცემად;
განმეორებითი ექსპერტიზა, ასევე ექსპეტიზა რამდენიმე დარგის და ერთი დარგის ბევრი
ესეიგი პროკურორს არ დაუკმაყოფილა მაგისტრმა მოსამართლემ განჩინება რომ ბრალდებულზე დაეკმაყოფილებინა შუამგდომლობა გირაოზე იმ მოტივით რომ პროკუროს არ ქონდა მტკიცებულებები რომ დაესაბუთებინა რომ საჭირო იყო აღკვეთის ღონისძიება პროკურორმა გაასაჩივრა სააპელაციოში სააპელაციოს მოსამართლემ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა შუამდგომლობა რომ საჭირო იყო გამოძიების გაგრძელება მაგრამ გადაწყვეტილება გამოიტანა მხარეების არგუმენტების მოსმენის გარეშე და რამდენად სწორი იყო ეს ქმედება
-
ამ კაზუსში უნდა განვიხილოთ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის ნორმები აღკვეთის ღონისძიებისა და საჩივრის განხილვის წესის შესახებ.
ამოხსნა
მაგისტრმა მოსამართლემ პროკურორის შუამდგომლობა არ დააკმაყოფილა, რადგან პროკურორმა ვერ წარმოადგინა საკმარისი მტკიცებულებები, რომლებიც დაასაბუთებდა აღკვეთის ღონისძიების (გირაოს) გამოყენების აუცილებლობას. ეს შეესაბამება სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მოთხოვნას, რომლის მიხედვითაც აღკვეთის ღონისძიება გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც არსებობს მისი გამოყენების კანონით გათვალისწინებული საფუძვლები და ისინი სათანადოდ არის დასაბუთებული.
პროკურორმა აღნიშნული განჩინება გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოში.
სააპელაციო სასამართლოს მოქმედება არ იყო კანონიერი, თუ მან საჩივარი განიხილა მხარეთა არგუმენტების მოსმენის გარეშე.
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 207-ე მუხლის მიხედვით, აღკვეთის ღონისძიებასთან დაკავშირებული განჩინების გასაჩივრებისას სააპელაციო სასამართლო საჩივარს განიხილავს ზეპირი მოსმენით, მხარეთა მონაწილეობით, თუ კანონით სხვა რამ არ არის დადგენილი. მხარეებს უნდა მიეცეთ შესაძლებლობა წარმოადგინონ თავიანთი პოზიციები, რადგან ეს უზრუნველყოფს შეჯიბრებითობისა და მხარეთა თანასწორობის პრინციპების დაცვას.
შესაბამისად, თუ სააპელაციო სასამართლომ მხოლოდ საქმის მასალების საფუძველზე, მხარეთა მოსმენის გარეშე მიიღო გადაწყვეტილება და ნაწილობრივ დააკმაყოფილა პროკურორის საჩივარი, მან დაარღვია საპროცესო კანონით დადგენილი განხილვის წესი.
დასკვნა
* მაგისტრი მოსამართლის მიერ შუამდგომლობის დაუკმაყოფილებლობა კანონიერია, თუ პროკურორმა ვერ დაასაბუთა აღკვეთის ღონისძიების აუცილებლობა.
* პროკურორს ჰქონდა განჩინების გასაჩივრების უფლება.
- სააპელაციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღება მხარეთა არგუმენტების მოსმენის გარეშე არ შეესაბამება სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 207-ე მუხლით დადგენილ წესს და არღვევს შეჯიბრებითობისა და სამართლიანი სასამართლოს პრინციპებს.
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოში ბრალდებულმა დააყენა შუამდგომლობა, რომელიც სხდომის თავმჯდომარე მოსამართლემ არ დააკმაყოფილა. ამის შემდეგ ბრალდებულმა გაასაჩივრა გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით უზენაეს სასამართლოში და მიუთითა, რომ გამამტყუნებელი განაჩენი უკანონო იყო, რადგან დაირღვა შეჯიბრებითობის პრინციპი. უზენაესმა სასამართლომ საჩივარი დააკმაყოფილა, გააუქმა განაჩენი და საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაუბრუნა ხელახლა განსახილველად.
სამართლებრივი შეფასება
კაზუსში დაშვებულია ორი სამართლებრივი შეცდომა.
I. არასწორია გასაჩივრების წესი
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენი სააპელაციო წესით არ საჩივრდება.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 266-ე მუხლის მიხედვით, ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენი შეიძლება გასაჩივრდეს მხოლოდ საკასაციო წესით.
შესაბამისად, ბრალდებულს უნდა მიემართა საკასაციო საჩივრით და არა სააპელაციო წესით.
II. არასწორია საქმის იმავე ნაფიც მსაჯულებთან დაბრუნება
თუ საკასაციო სასამართლო დაადგენს, რომ სასამართლო განხილვისას დაირღვა, მაგალითად, შეჯიბრებითობის პრინციპი (რაც წარმოადგენს პროცესის არსებით დარღვევას), მას შეუძლია გააუქმოს გამამტყუნებელი განაჩენი და საქმე ხელახლა განსახილველად დააბრუნოს.
თუმცა საქმე არ შეიძლება დაუბრუნდეს იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას, რადგან მათ უკვე აქვთ გამოხატული პოზიცია ბრალდებულის ბრალეულობის შესახებ. ხელახალი განხილვა უნდა ჩატარდეს ახალი ნაფიც მსაჯულების შემადგენლობით, რათა დაცული იყოს მიუკერძოებლობისა და სამართლიანი სასამართლოს პრინციპები.
დასკვნა
კაზუსში დაშვებულია ორი დარღვევა:
1. დაირღვა გასაჩივრების წესი — ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენი საქართველოს სსსკ-ის 266-ე მუხლის საფუძველზე საჩივრდება მხოლოდ საკასაციო წესით და არა სააპელაციო წესით.
2. არასწორია საქმის იმავე ნაფიც მსაჯულებთან დაბრუნება — განაჩენის გაუქმების შემთხვევაში საქმე უნდა განიხილოს ახალმა ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობამ და არა იმავემ.
დაცვის მხარემ შუამდგომლობით მიმართა სასამართლოს ქონებაზე ყადაღის დადების თაობაზეო, თავისი არგუმენტებითო შემდეგ ეს სასამართლომ არ მიიღოო რადგან არ გამოოცხადა პირველ სხდომაზე ავტორი ვინც შეიტანა სარჩელი მოკლედ სასამართლოში თან ასევე ეწერა გამოცხადების დღე და თარიღი სასამართლომ გაგებინა წინასწარ მაგრამ მაინც არ მივიდა.შემდეგ ეს დაცვის მხარემ არასწორი ინგორმაციის გამო ვერ მოახერხა მისვლაო და დაცვის მხარემ სააპელაციოში გაასაჩივრა კიდევ და განხილვისას არც იქ დაუკმაყოფილეს საჩივარი და მოსამართლემ არ მიიღო ეს საქმეო და შეაფასეთ ამ საქმის სამართლებრივი შედეგიოო
- და მე მივყევი მოსამართლის გადაწყვრტილებას სწორი იყო თქო 144 გამოვიყენე ერთი 3 ნაწილი მანდდ წერი თუ არ გამოცხადდა ავტორიი მაშინ შუამდგომლობა არ დაკმაყოფილდებაო
—დაცვის მხარემ სასამართლოს მიმართა ქონებაზე ყადაღის დადების შუამდგომლობით. შუამდგომლობის ავტორი არ გამოცხადდა სხდომაზე, მიუხედავად იმისა, რომ იგი სათანადოდ იყო დაბარებული. სასამართლომ შუამდგომლობა არ დააკმაყოფილა. სააპელაციო სასამართლომ გადაწყვეტილება ძალაში დატოვა.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით:
* აღკვეთის ღონისძიების (მათ შორის ქონებაზე ყადაღის) შუამდგომლობა განიხილება სასამართლოს მიერ;
* მხარის სათანადო დაბარების შემთხვევაში მისი გამოუცხადებლობა ავტომატურად არ აბრკოლებს საქმის განხილვას;
* სასამართლო უფლებამოსილია საქმე განიხილოს მხარის გარეშე, თუ ეს არ ართულებს საქმის არსებით განხილვას.
ამ შემთხვევაში:
* შუამდგომლობის ავტორი იყო სათანადოდ დაბარებული;
* იგი არ გამოცხადდა სხდომაზე;
* მის მიერ მითითებული მიზეზი („არასწორი ინფორმაცია“) არ წარმოადგენს ობიექტურ საპატიო მიზეზს.
ამიტომ სასამართლოს ჰქონდა უფლება:
* განეხილა შუამდგომლობა მის გარეშე;
* შეეფასებინა წარმოდგენილი მასალები;
* და არ დაეკმაყოფილებინა შუამდგომლობა, თუ არ იყო საკმარისი საფუძველი.
სააპელაციო სასამართლოს შეფასება
სააპელაციო სასამართლო ამოწმებს:
* იყო თუ არა პროცესუალური დარღვევა;
* სწორად გამოიყენა თუ არა პირველი ინსტანციის სასამართლომ დისკრეცია.
თუ მხარე სათანადოდ იყო დაბარებული და არ არსებობდა საპატიო მიზეზი,
სააპელაციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება არის კანონშესაბამისი.
შუამდგომლობის არ დაკმაყოფილება მხოლოდ გამოუცხადებლობის საფუძველზე ფორმალურად დასაშვებია მხოლოდ მაშინ, როდესაც:
* მხარე სათანადოდ იყო დაბარებული;
* არ არსებობდა საპატიო მიზეზი;
* და სასამართლომ მიიჩნია, რომ მისი არყოფნა აფერხებდა განხილვას.
ამ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არის სწორი და კანონიერად დასაბუთებული.
საქმის არსებითი განხილვა უნდა დაიწყოს წინასასამართლო სხდომის დასრულებიდან არაუგვიანეს 14 დღისა, თუ სასამართლო სხვა ვადას არ განსაზღვრავს ან დამატებითი დრო არ არის საჭირო (მაგ., ნაფიც მსაჯულთა შესარჩევად).
ნორმის მიზანია საქმის გონივრულ ვადაში განხილვა და გადაწყვეტილების დროულად გამოტანა. გონივრულ ვადად მიიჩნევა პერიოდი, როდესაც საქმის განხილვა გაუმართლებლად არ ჭიანურდება. სისხლის სამართლის საქმეზე გონივრული ვადის ათვლა იწყება პირისთვის ბრალდების ოფიციალურად წარდგენიდან და სრულდება უმაღლესი ინსტანციის საბოლოო გადაწყვეტილებით.
საქმის არსებით განხილვას წარმართავს სხდომის თავმჯდომარე. ერთპიროვნული განხილვისას იგი არის მოსამართლე, რომელიც:
* აცხადებს საქმეს;
* ადგენს ბრალდებულის ვინაობას;
* განუმარტავს მხარეებს უფლებებსა და მოვალეობებს;
* უზრუნველყოფს მტკიცებულებების წარდგენასა და გამოკვლევას;
* იცავს სასამართლო სხდომაზე წესრიგს;
* ახორციელებს კანონით გათვალისწინებულ სხვა უფლებამოსილებებს.
⸻
დათვალიერება – ცნება, მიზნები, სახეები
დათვალიერება არის საგამოძიებო მოქმედება, რომლის მიზანია:
* დანაშაულის კვალის აღმოჩენა;
* ნივთიერი მტკიცებულებების მოძიება;
* შემთხვევის გარემოებების დადგენა;
* საქმისათვის მნიშვნელოვანი სხვა გარემოებების გარკვევა.
დათვალიერების სახეებია:
* შემთხვევის ადგილის;
* სხვა ადგილის;
* გვამის;
* საგნის, დოკუმენტის ან ინფორმაციის შემცველი ობიექტის.
თუ დათვალიერება ეხება კერძო საკუთრებას, იგი ტარდება სასამართლოს განჩინებით. განჩინების გარეშე დასაშვებია მხოლოდ:
* მესაკუთრის წერილობითი თანხმობით;
* ან გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში.
თუ ადგილი არ წარმოადგენს კერძო საკუთრებას, დათვალიერება ტარდება სასამართლოს განჩინების გარეშე და გამომძიებელი მხოლოდ ადგენს დათვალიერების ოქმს.
კარგი, ზუსტად იმავე სტილში გიწერ — საშუალოდ შემოკლებულად, რომ გამოცდაზე მარტივად მოყვე.
⸻
საპროცესო შეთანხმება
საპროცესო შეთანხმება არის სასამართლოს მიერ საქმის არსებითი განხილვის გარეშე განაჩენის გამოტანის საფუძველი. მისი მიხედვით, ბრალდებული აღიარებს დანაშაულს და პროკურორთან თანხმდება სასჯელზე, ბრალდების შემსუბუქებაზე ან ნაწილობრივ მოხსნაზე.
შეთანხმება შეიძლება ასევე მოიცავდეს:
* თანამშრომლობას გამოძიებასთან;
* ზიანის მთლიანად ან ნაწილობრივ ანაზღაურებას.
საპროცესო შეთანხმება იდება ზემდგომი პროკურორის წინასწარი წერილობითი თანხმობით.
შეთანხმების შეთავაზება შეუძლია როგორც ბრალდებულს, ისე პროკურორს. სასამართლოსაც შეუძლია მხარეებს ჰკითხოს, არსებობს თუ არა შეთანხმების დადების შესაძლებლობა.
საპროცესო შეთანხმება შეიძლება დაიდოს სისხლის სამართლის პროცესის ნებისმიერ ეტაპზე. თუ შეთანხმების პირობები არ შესრულდება, ეს შეიძლება გახდეს განაჩენის გასაჩივრების საფუძველი.
⸻
წინასასამართლო სხდომა და ნაფიცი მსაჯულების კანდიდატთა შერჩევა
წინასასამართლო სხდომაზე მოსამართლე ამზადებს საქმეს არსებითი განხილვისთვის. იგი ამოწმებს, აღიარებს თუ არა ბრალდებული დანაშაულს, არსებობს თუ არა საპროცესო შეთანხმების შესაძლებლობა და საჭიროების შემთხვევაში განმარტავს შეცვლილი ბრალდების არსსა და სასჯელს.
წინასასამართლო სხდომაზე მოსამართლე:
* განიხილავს მტკიცებულებების დასაშვებობას;
* წყვეტს აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების, შეცვლის ან გაუქმების საკითხს;
* განიხილავს საპროცესო კონფისკაციისა და სხვა შუამდგომლობებს;
* წყვეტს საქმის არსებით განხილვაზე გადაცემის საკითხს.
ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია მტკიცებულებების დასაშვებობა. თუ მტკიცებულება კანონის დარღვევით არის მოპოვებული, სასამართლო ვალდებულია იგი დაუშვებლად ცნოს.
ნაფიცი მსაჯულების კანდიდატთა შერჩევა
ნაფიცი მსაჯულების კანდიდატებს მოსამართლე შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით არჩევს 18 წელს მიღწეულ მოქალაქეთა სიიდან. კანდიდატთა რაოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს 100 პირს.
ნაფიცი მსაჯული ვერ იქნება:
* სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობის პირი;
* გამომძიებელი;
* პოლიციელი;
* სამხედრო;
* სასულიერო პირი;
* ამ საქმის მონაწილე;
* ბრალდებული;
* იურისტი;
* ფსიქოლოგი ან ფსიქიატრი;
* სხვა პირი, რომლის მიუკერძოებლობაც ეჭვს იწვევს.
კასაცია სისხლის სამართლის პროცესში
კასაცია არის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გასაჩივრება საქართველოს უზენაეს სასამართლოში. მისი მიზანია კანონის სწორი გამოყენებისა და ერთიანი სასამართლო პრაქტიკის უზრუნველყოფა.
საქართველოში საკასაციო ინსტანცია მხოლოდ უზენაესი სასამართლოა, ხოლო სისხლის სამართლის საქმეებს განიხილავს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატა სამი მოსამართლის შემადგენლობით.
განაჩენი შეიძლება შეიცვალოს ან გაუქმდეს, თუ:
* სასამართლომ არასწორად გამოიყენა სისხლის სამართლის კანონი;
* არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა;
* არასწორად განმარტა კანონი.
საკასაციო საჩივარი შეიძლება შეეხებოდეს მთელ ან მხოლოდ ნაწილობრივ განაჩენს. საჩივარში აუცილებლად უნდა იყოს მითითებული, რა ნაწილში საჩივრდება გადაწყვეტილება და რა საფუძვლით.
სააპელაციო სასამართლო საჩივრის ასლს 5 დღის ვადაში უგზავნის მეორე მხარეს, შემდეგ კი საქმეს გადასცემს უზენაეს სასამართლოს.
უზენაეს სასამართლოს შეუძლია ზეპირი მოსმენის გარეშე გადაწყვიტოს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი.
⸻
დაკავება სისხლის სამართლის პროცესში
დაკავება არის პირის თავისუფლების დროებითი შეზღუდვა, რომლის მიზანია გამოძიების უზრუნველყოფა და მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლის თავიდან აცილება.
დაკავების მიზნებია:
* პირის სასამართლოში წარდგენის უზრუნველყოფა;
* მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლის პრევენცია;
* დანაშაულის ჩადენის შესახებ არსებული ვარაუდის გადამოწმება.
პირი დაკავებულად ითვლება იმ მომენტიდან, როდესაც უფლებამოსილი პირი აცნობებს, რომ იგი დაკავებულია და აღარ შეუძლია თავისუფლად დატოვოს ადგილი.
დაკავება კანონიერია, თუ:
* არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ პირმა ჩაიდინა დანაშაული;
* არსებობს მიმალვის ან მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლის საფრთხე;
* დაკავება აუცილებელია ამ საფრთხის თავიდან ასაცილებლად.
დაკავების სახეებია:
1. სასამართლოს განჩინებით;
2. გადაუდებელი აუცილებლობის საფუძველზე.
სასამართლოს განჩინების გარეშე დაკავება შესაძლებელია, თუ:
* პირს წაასწრეს დანაშაულის ჩადენისას ან ჩადენისთანავე;
* იგი დანაშაულის ადგილზე ამოიცნეს;
* მასზე ან მის ტანსაცმელზე აღმოჩნდა დანაშაულის აშკარა კვალი;
* თვითმხილველმა ამოიცნო;
* არსებობს მიმალვის საფრთხე;
* პირი ძებნილია.
დაკავების უფლება აქვთ გამომძიებელს, პოლიციელსა და სხვა უფლებამოსილ სამართალდამცავ პირს.
1) აღკვეთის ღონისძიება – გირაო და სააპელაციო განხილვა
აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძვლები განსაზღვრულია საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 198-ე მუხლით, რომლის მიხედვითაც იგი გამოიყენება მაშინ, როდესაც არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი ბრალდებულის მიერ დანაშაულის ჩადენის შესახებ და არსებობს რისკი, რომ იგი მიიმალება, გაანადგურებს მტკიცებულებებს ან ჩაიდენს ახალ დანაშაულს.
მოცემულ შემთხვევაში მოსამართლემ არ დააკმაყოფილა პროკურორის შუამდგომლობა გირაოს გამოყენებაზე იმ საფუძვლით, რომ საქმეში არ იყო საკმარისი მასალები, რაც შეესაბამება 198-ე მუხლით დადგენილ სტანდარტს, რადგან აღკვეთის ღონისძიება უნდა ეფუძნებოდეს დასაბუთებულ ვარაუდს და არა ფორმალურ ბრალდებას.
პროკურორმა განჩინება გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოში, რომლის განხილვისას მოქმედებს სსსკ 292-ე მუხლი, რომელიც ადგენს გასაჩივრების წესს, ხოლო პროცესის წარმართვისას სავალდებულოა შეჯიბრებითობის პრინციპი (სსსკ 9-ე მუხლი) და მხარეთა თანასწორობა (სსსკ 25-ე მუხლი).
სააპელაციო სასამართლომ საქმე ზეპირი მოსმენის გარეშე განიხილა, რაც ეწინააღმდეგება შეჯიბრებითობის პრინციპს, რადგან მხარეებს უნდა ჰქონდეთ შესაძლებლობა წარმოადგინონ არგუმენტები. შესაბამისად, დაირღვა სსსკ 9-ე და 25-ე მუხლები.
ამასთან, სააპელაციო სასამართლომ ფაქტობრივად შეცვალა პირველი ინსტანციის მტკიცებითი შეფასება, რაც უნდა განხორციელდეს მხოლოდ კანონით დადგენილი პროცედურული წესით.
დასკვნა: სააპელაციო სასამართლოს ქმედება არის პროცედურულად დარღვეული, რადგან საქმე განხილულია მხარეთა მონაწილეობის გარეშე და დარღვეულია შეჯიბრებითობის პრინციპი.
⸻
2) ნაფიც მსაჯულთა დაშლა მუქარის გამო
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს საქმიანობა რეგულირდება სსსკ 220–261-ე მუხლებით, ხოლო სამართლიანი სასამართლოს უფლება უზრუნველყოფილია სსსკ 6-ე მუხლით.
მოცემულ შემთხვევაში ბრალდებულმა ნაფიც მსაჯულებს მიმართა მუქარით, რაც რეალურ საფრთხეს უქმნის მათ სიცოცხლესა და ჯანმრთელობას. ასეთ ვითარებაში საფრთხე ექმნება ნაფიც მსაჯულთა დამოუკიდებლობას და სამართლიანი სასამართლოს განხორციელებას.
შესაბამისად, სასამართლოს უფლება აქვს მიიღოს გადაწყვეტილება ნაფიც მსაჯულთა პროცესის შეწყვეტაზე, ვინაიდან მისი გაგრძელება შეუძლებელი ხდება უსაფრთხოების გამო (სსსკ 220–261).
თუმცა პროცესუალური წესის მიხედვით, ასეთი გადაწყვეტილების შემდეგ საქმე ჩვეულებრივ უნდა გაგრძელდეს კანონით დადგენილი ალტერნატიული წესით და არა თვითნებურად პირველი ინსტანციის მოსამართლის მიერ სრული განხილვით, თუ ამის პირდაპირი საფუძველი არ არსებობს.
დასკვნა: ნაფიც მსაჯულთა პროცესის შეწყვეტა შეიძლება იყოს დასაშვები, თუმცა საქმის ერთპიროვნულად განხილვა პირველი ინსტანციის წესით წარმოადგენს პროცედურულ დარღვევას.
⸻
3) სააპელაციო განხილვა მხოლოდ ორი ბრალდებულის მიმართ
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 292-ე და 293-ე მუხლების მიხედვით, სააპელაციო სასამართლო განიხილავს მხოლოდ იმ ნაწილს, რაც გასაჩივრებულია.
მოცემულ შემთხვევაში სამ ბრალდებულს ერთი და იგივე განაჩენი დაედო, თუმცა მხოლოდ ორმა გაასაჩივრა. შესაბამისად, მესამე ბრალდებული არ გახდა სააპელაციო განხილვის საგანი, რადგან მან არ გამოიყენა გასაჩივრების უფლება.
სისხლის სამართლის პროცესში მოქმედებს დისპოზიციურობის პრინციპი, რომლის მიხედვითაც მხარე თავად განსაზღვრავს გასაჩივრების ფარგლებს. ამასთან, სასამართლო ვალდებულია იმოქმედოს მხოლოდ გასაჩივრებული ნაწილის ფარგლებში.
თუმცა, თუ საქმე არის ერთიანი და განუყოფელი, სასამართლოს შეუძლია განიხილოს შედეგების ერთიანობა სამართლიანი მართლმსაჯულების უზრუნველსაყოფად (სსსკ 9-ე და 25-ე მუხლები).
დასკვნა: სააპელაციო სასამართლოს ქმედება ძირითადად სწორია, რადგან მან იმოქმედა გასაჩივრების ფარგლებით, თუმცა საჭირო იყო საქმის ერთიანობის შეფასება.
⸻
4) ადვოკატის შეცვლა და ჩხრეკის „განჩინება“
ა) ადვოკატის შეცვლა
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 38-ე და 45-ე მუხლების მიხედვით, ბრალდებულს აქვს უფლება თავისუფლად აირჩიოს და ნებისმიერ დროს შეცვალოს დამცველი.
მოცემულ შემთხვევაში გამომძიებელმა უარი თქვა ადვოკატის შეცვლაზე იმ საფუძვლით, რომ არსებული ადვოკატი კარგად ასრულებდა თავის მოვალეობას. თუმცა ასეთი შეფასება სცდება გამომძიებლის უფლებამოსილებას, რადგან ადვოკატის არჩევა წარმოადგენს ბრალდებულის კონსტიტუციურ და საპროცესო უფლებას.
შესაბამისად, გამომძიებლის გადაწყვეტილება არღვევს სსსკ 38-ე და 45-ე მუხლებს.
დასკვნა: ქმედება არის უკანონო.
⸻
ბ) ადვოკატის მიერ ჩხრეკის „განჩინება“
ჩხრეკა წარმოადგენს საგამოძიებო მოქმედებას, რომელიც რეგულირდება სსსკ 119–121-ე მუხლებით.
კანონის მიხედვით, ჩხრეკა ტარდება მხოლოდ სასამართლოს განჩინებით ან კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ გადაუდებელ შემთხვევებში. ასეთი უფლებამოსილება გააჩნია მხოლოდ უფლებამოსილ საგამოძიებო ორგანოებს და სასამართლოს.
ადვოკატი არ წარმოადგენს არც საგამოძიებო ორგანოს და არც სასამართლოს, შესაბამისად მას არ გააჩნია უფლება გამოსცეს ჩხრეკის ჩატარების შესახებ რაიმე საპროცესო აქტი.
დასკვნა: ადვოკატის მიერ ჩხრეკის „განჩინება“ არის იურიდიულად არარსებული და ეწინააღმდეგება სსსკ 119–121-ე მუხლებს.
1. რას გულისხმობს დისკრეციული უფლებამოსილება
დისკრეციული უფლებამოსილება არის ადმინისტრაციული ორგანოს უფლება, კანონის ფარგლებში რამდენიმე შესაძლო გადაწყვეტილებიდან შეარჩიოს ყველაზე შესაბამისი. ასეთ შემთხვევაში კანონი არ განსაზღვრავს ერთ კონკრეტულ შედეგს და ორგანოს უტოვებს არჩევანის შესაძლებლობას. დისკრეციის საპირისპიროა იმპერატიული მოწესრიგება, როდესაც კანონი ზუსტად ადგენს, რა გადაწყვეტილება უნდა მიიღოს ორგანომ.
განასხვავებენ: დისკრეციას „თუ“-ში — განახორციელოს თუ არა გარკვეული მოქმედება; დისკრეციას „როგორ“-ში — როგორ და რა ფორმით განახორციელოს მოქმედება.
მაგალითად, თუ კანონი ჯარიმას განსაზღვრავს 500-დან 1000 ლარამდე, ადმინისტრაციული ორგანო თავად წყვეტს კონკრეტულ ოდენობას ამ ფარგლებში.
2. აღსრულების საშუალებები
აღსრულების საშუალებები გამოიყენება მაშინ, როდესაც პირი ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს (ინდაქტს) ნებაყოფლობით დადგენილ ვადაში არ ასრულებს.
ადმინისტრაციულ ორგანოს შეუძლია გამოიყენოს: ინდაქტის აღსრულების დავალება სხვა პირისთვის; ჯარიმა; უშუალო იძულება.
აღსრულების საშუალებები გამოიყენება მათი სიმძიმის ხარისხის გათვალისწინებით, თანმიმდევრულად. ადმინისტრაციული ორგანო ირჩევს ისეთ საშუალებას, რომელიც უზრუნველყოფს აქტის სწრაფ, ნაკლებხარჯიან აღსრულებას და მინიმალურ ზიანს მიაყენებს პირსა და საზოგადოებას. აღსრულების საშუალების გამოყენება წყდება ინდაქტის აღსრულებისთანავე.
3. დაინტერესებული მხარის მონაწილეობა სამივე წარმოებაში
სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპიდან გამომდინარე, ადმინისტრაციულ წარმოებაში მოქალაქეს ენიჭება აქტიური როლი. დაინტერესებულ მხარეს აქვს: საკუთარი აზრის გამოთქმის უფლება; ადმინისტრაციული მასალების გაცნობის უფლება; შუამდგომლობების აღძვრის, მტკიცებულებების წარდგენისა და ზეპირი განცხადების გაკეთების უფლება; სამართლებრივი დახმარების უფლება.
ადმინისტრაციული ორგანო დაინტერესებულ მხარეს ჩააბამს წარმოებაში მისი მოთხოვნის საფუძველზე, ხოლო კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში ვალდებულია უზრუნველყოს მისი მონაწილეობა.
ფორმალურ ადმინისტრაციულ წარმოებაში ორგანო ვალდებულია ყველა დაინტერესებულ მხარეს აცნობოს წარმოების შესახებ და მისცეს შესაძლებლობა, წარმოადგინოს საკუთარი მოსაზრება საქმესთან დაკავშირებულ ყველა გარემოებაზე. ეს ფორმალურ წარმოებაში მონაწილეობის უფრო ფართო გარანტიას ქმნის, ვიდრე მარტივ ადმინისტრაციულ წარმოებაში.
4. სახელმწიფო პასუხისმგებლობის სახეები
საჯარო მოხელის პასუხისმგებლობა – საჯარო მოხელე, რომლის ქმედებამ ან უმოქმედობამ გამოიწვია ზიანი, პასუხისმგებელია მის ანაზღაურებაზე.
სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა – სახელმწიფო პასუხს აგებს საჯარო მოხელის მიერ სამსახურებრივი საქმიანობისას მიყენებულ ზიანზე და ვალდებულია აანაზღაუროს იგი.
სოლიდარული პასუხისმგებლობა – საჯარო მოხელე და სახელმწიფო ერთად აგებენ პასუხს ზიანისთვის და დაზარალებულს შეუძლია ანაზღაურება მოსთხოვოს როგორც ერთს, ისე ორივეს.
5. სახელმწიფოს პასუხისმგელობის შინაარსი
სახელმწიფო პასუხისმგებელია მისი ორგანოებისა და საჯარო მოხელეების მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანის ანაზღაურებაზე. თუ დადასტურდება, რომ ზიანი საჯარო მოხელის ქმედებამ გამოიწვია, დავაში მოპასუხედ გამოვა შესაბამისი ადმინისტრაციული ორგანო და ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან.
6. წარმოების სახეების განსხვავება
მარტივი ადმინისტრაციული წარმოება
მარტივი ადმინისტრაციული წარმოება ადმინისტრაციული წარმოების ძირითადი სახეა და გამოიყენება მაშინ, როდესაც კანონი პირდაპირ არ ითვალისწინებს სხვა სახის წარმოებას.
მისი მიზანია: ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის (ინდაქტის) მომზადება, გამოცემა და აღსრულება; ადმინისტრაციული ხელშეკრულების მომზადება, დადება ან გაუქმება; ადმინისტრაციული საჩივრის გადაწყვეტა.
მარტივი ადმინისტრაციული წარმოებისას დაინტერესებული პირის სავალდებულო მონაწილეობა არ არის აუცილებელი და გადაწყვეტილება შეიძლება მიღებულ იქნეს განმცხადებლის დაუსწრებლად, ადმინისტრაციული წარმოების მასალებზე დაყრდნობით.
განსხვავება: ფორმალური ადმინისტრაციული წარმოებისგან განსხვავებით, მარტივ წარმოებაში დაინტერესებული მხარის ჩართვა და მოსმენა ყოველთვის სავალდებულო არ არის.
7. ფორმალური ადმინისტრაციული წარმოება
ფორმალური ადმინისტრაციული წარმოება გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც ამას კანონი პირდაპირ ითვალისწინებს. იგი ტარდება იმ შემთხვევებში, როდესაც გადაწყვეტილებამ შეიძლება გამოიწვიოს ადამიანის უფლებების არსებითი შეზღუდვა ან მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს საჯარო ინტერესებზე.
მისი ძირითადი თავისებურებებია: დაინტერესებული მხარის მონაწილეობის უზრუნველყოფა; მოწმისა და ექსპერტის მონაწილეობა და შესაბამისი ვალდებულებები; ზეპირი მოსმენის სხდომის ჩატარების სავალდებულოობა; ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის (ინდაქტის) გამოცემა ზეპირი მოსმენიდან 5 დღის ვადაში.
8. საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება
საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც ამას კანონი პირდაპირ ითვალისწინებს. იგი ტარდება იმ შემთხვევებში, როდესაც საკითხი ეხება პირთა ფართო წრის ინტერესებს ან ამის შესახებ სპეციალური მითითება არსებობს კანონში.
საჯარო ადმინისტრაციული წარმოების გამოყენების ძირითადი შემთხვევებია: როდესაც ამას პირდაპირ ითვალისწინებს სზაკ-ი; როდესაც გადაწყვეტილება ეხება პირთა ფართო წრის ინტერესებს; როდესაც ცალკეული კანონი სპეციალურად მოითხოვს გადაწყვეტილების მიღებას საჯარო ადმინისტრაციული წარმოების გზით.
თავისებურება: ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებულია საჯაროდ გამოაქვეყნოს ცნობა წარმოების დაწყებისა და საკითხის განხილვის შესახებ, რათა დაინტერესებულ პირებს მიეცეთ მონაწილეობის შესაძლებლობა.
9. ინდაქტსა და ნორმაქტს შორის განსხვავება
ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი (ნორმაქტი) ადგენს ქცევის ზოგად წესს და ახდენს კანონის დეტალიზაციას. მისი გამოცემა შეუძლია მხოლოდ სპეციალურად უფლებამოსილ ადმინისტრაციულ ორგანოს, კანონის საფუძველზე და კანონით განსაზღვრული მიზნის, საკითხისა და ფარგლების ფარგლებში.
ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი (ინდაქტი) კი ეხება კონკრეტულ პირს ან კონკრეტულ შემთხვევას. იგი ახდენს კანონის მოთხოვნების ინდივიდუალიზაციასა და კონკრეტიზაციას. ინდაქტის საფუძველზე ადმინისტრაციული ორგანო წყვეტს კონკრეტულ საქმეს და საჭიროების შემთხვევაში უზრუნველყოფს მის აღსრულებას.
10. რეალაქტსა და ინდაქტს შორის განსხვავება
ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი (ინდაქტი) არის ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილება, რომელიც მიმართულია კონკრეტული პირის ან შემთხვევის მიმართ და იწვევს სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობას, შეცვლას ან შეწყვეტას. იგი ახდენს კანონის მოთხოვნების კონკრეტულ პირებსა და შემთხვევებზე გავრცელებას.
რეალაქტი კი არის ადმინისტრაციული ორგანოს ისეთი მოქმედება, რომელიც მიმართულია არა სამართლებრივი შედეგის, არამედ ფაქტობრივი შედეგის დადგომისკენ. მაგალითად, ქუჩების დასუფთავება, გზების მოვლა ან მოსახლეობის სასმელი წყლით მომარაგება.
11. თანასწორობის პრინციპი
თანასწორობის პრინციპის მიხედვით, ყველა პირი კანონისა და ადმინისტრაციული ორგანოს წინაშე თანასწორია. ეს პრინციპი ირღვევა მაშინ, როდესაც არსებითად თანასწორ პირებს განსხვავებულად ექცევიან ან არსებითად განსხვავებულ პირებს – ერთნაირად.
თანასწორობის შეფასება ხდება ორ ეტაპად: უნდა დადგინდეს, არიან თუ არა შესადარებელი სუბიექტები არსებითად თანასწორნი; უნდა შემოწმდეს, ემყარება თუ არა განსხვავებული მოპყრობა წინასწარ განსაზღვრულ და ობიექტურ კრიტერიუმებს.
მაგალითი: თუ სტიპენდიის კონკურსში ორ სტუდენტს ერთნაირი შედეგი აქვს, მაგრამ სტიპენდია ერთ-ერთს მიენიჭება ისეთი კრიტერიუმით, რომელიც წინასწარ არ იყო განსაზღვრული (მაგ., დევნილის სტატუსი), ეს შეიძლება ჩაითვალოს თანასწორობის პრინციპის დარღვევად.
12. მიუკერძოებლობის პრინციპი
მიუკერძოებლობის პრინციპი ნიშნავს, რომ გადაწყვეტილების მიმღები პირი უნდა იყოს ობიექტური და არ უნდა ჰქონდეს პირადი ინტერესი საქმის შედეგის მიმართ. ეს პრინციპი ვრცელდება არა მხოლოდ გადაწყვეტილების მიმღებ თანამდებობის პირზე, არამედ ყველა იმ პირზე, რომელიც მონაწილეობს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ან შეუძლია მასზე გავლენის მოხდენა.
მიუკერძოებლობა ეჭვქვეშ დგება, თუ პირი არის მხარის ნათესავი, ადრე მონაწილეობდა საქმეში როგორც ექსპერტი, ან გადაწყვეტილებიდან პირად სარგებელს იღებს. ასეთ შემთხვევაში ხდება მისი აცილება, ხოლო დაინტერესებულ პირს შეუძლია აცილება მოითხოვოს გადაწყვეტილების მიღებამდე.
13. საჯარო მართველობის განმახორციელებელი სუბიექტები
საჯარო მმართველობის განმახორციელებელი სუბიექტი შეიძლება იყოს როგორც სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანო, ასევე კონკრეტული თანამდებობის პირი. ზოგიერთ შემთხვევაში საჯარო უფლებამოსილებას შეიძლება ახორციელებდეს კერძო სამართლის სუბიექტიც, თუ მას ეს უფლებამოსილება კანონით აქვს მინიჭებული.
მაგალითები: მერი, მინისტრი, პრემიერ-მინისტრი, აგრეთვე კერძო ორგანიზაცია, რომელსაც კანონით გადაცემული აქვს საჯარო ფუნქციის განხორციელება.
14. დისკრეციული უფლებამოსილება
დისკრეციული უფლებამოსილება არის ადმინისტრაციული ორგანოს უფლება, კანონის ფარგლებში რამდენიმე შესაძლო გადაწყვეტილებიდან შეარჩიოს ყველაზე შესაბამისი. დისკრეცია გულისხმობს არჩევანის შესაძლებლობას, როდესაც კანონი არ განსაზღვრავს მხოლოდ ერთ შედეგს და ადმინისტრაციულ ორგანოს აძლევს გადაწყვეტილების მიღების თავისუფლებას.
15. საჯარო მმართველობის ფუნქციები
კანონის აღსრულება – საჯარო მმართველობა უზრუნველყოფს კანონების პრაქტიკაში განხორციელებას და მათ ამოქმედებას. ძირითადი უფლებების განხორციელება – სახელმწიფო ვალდებულია ხელი შეუწყოს კონსტიტუციით გარანტირებული უფლებებისა და თავისუფლებების რეალიზაციას. წესრიგი, დაცვა და მომსახურება მომწესრიგებელი ფუნქცია – სხვადასხვა ურთიერთობის მოწესრიგება (მაგ.: ნებართვები, ლიცენზიები). დაცვითი ფუნქცია – საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. მომსახურების ფუნქცია – საზოგადოებისთვის აუცილებელი მომსახურებების გაწევა (მაგ.: პარკები, სკვერები, კომუნალური მომსახურებები).
16. რა არის საჩივარი?
საჩივარი არის პირის უფლების დაცვის საშუალება, რომლის მეშვეობითაც იგი ასაჩივრებს ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილებას ან ქმედებას. საჩივარში უნდა მიეთითოს: ვინ ასაჩივრებს; რას ასაჩივრებს; რომელ აქტს ასაჩივრებს; რა მოთხოვნა აქვს.
17. ადმინისტრაციული წარმოების სახეები
ადმინისტრაციული წარმოების სამი სახეა: მარტივი ადმინისტრაციული წარმოება; ფორმალური ადმინისტრაციული წარმოება; საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება. მთავარი და ძირითადი სახეა მარტივი ადმინისტრაციული წარმოება. ფორმალური და საჯარო წარმოებები ეფუძნება მარტივ წარმოებას, თუმცა დამატებით ითვალისწინებენ სპეციალურ პროცედურებს, განსაკუთრებით დაინტერესებულ პირთა მონაწილეობისა და ზეპირი მოსმენის კუთხით.
18. ინდივიდუალურ სამართლებრივი აქტის ფუნქციები
მატერიალურ-სამართლებრივი ფუნქცია – კანონის მოთხოვნების კონკრეტიზაცია კონკრეტული პირისა და შემთხვევის მიმართ. აღსრულების ფუნქცია – ინდაქტი არა მხოლოდ გამოიცემა, არამედ უნდა აღსრულდეს კიდეც. საპროცედურო (წარმოების) ფუნქცია – ადმინისტრაციული წარმოების შედეგი, როგორც წესი, ინდაქტის გამოცემაა. საპროცესო-სამართლებრივი ფუნქცია – ინდაქტი წარმოადგენს სასამართლოში გასაჩივრების ძირითად ობიექტს.
19. თანასწორობის და მიუკერძოებლობის პრინციპი
მიუკერძოებლობის პრინციპი ნიშნავს, რომ გადაწყვეტილების მიმღებ პირს არ უნდა ჰქონდეს პირადი ინტერესი საქმის შედეგის მიმართ. ეს მოთხოვნა ვრცელდება ყველა იმ პირზე, რომელიც მონაწილეობს გადაწყვეტილების მიღებაში ან შეუძლია მასზე გავლენის მოხდენა.
თანასწორობის პრინციპი ნიშნავს, რომ ყველა პირი კანონისა და ადმინისტრაციული ორგანოს წინაშე თანასწორია. არსებითად თანასწორ პირებს თანასწორად უნდა მოეპყრონ, ხოლო განსხვავებულ პირებს – მათი განსხვავების შესაბამისად.
20. აქტის ბათილობისას კანონიერი ნდობა
კანონიერი ნდობის პრინციპი გამომდინარეობს სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპიდან და იცავს პირს ადმინისტრაციული ორგანოს ისეთი მოქმედებისგან, რომელიც მის კანონიერ მოლოდინს გააცრუებს.
სზაკ-ის მიხედვით, აღმჭურველი ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა დაუშვებელია, თუ პირს ამ აქტის მიმართ კანონიერი ნდობა აქვს. კანონიერი ნდობა არსებობს მაშინ, როდესაც პირმა აქტის საფუძველზე განახორციელა იურიდიული მნიშვნელობის მოქმედება და აქტის ბათილად ცნობით მას ზიანი მიადგება.
21. ორგანიზებული მოწყობის სამართლებრივი ფორმები
საჯარო მმართველობის ორგანიზაციული მოწყობისას მნიშვნელოვანია, როგორ ყალიბდება ადმინისტრაციული ორგანოს ნება. მონოკრატიული ორგანო – გადაწყვეტილებას იღებს ერთი პირი. კოლეგიური ორგანო – გადაწყვეტილება მიიღება უფლებამოსილი წევრების უმრავლესობის ნებით.
საჯარო მმართველობას აქვს ორგანიზაციული ფორმის არჩევის თავისუფლება. კერძო-სამართლებრივი ორგანიზაციული ფორმები რეგულირდება კერძო სამართლით და ადმინისტრაციული სამართლის უშუალო შესწავლის საგანს არ წარმოადგენს.
22. სახელმწიფო პასუხისმგებლობის პრინციპი
სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა ეფუძნება იმ პრეზუმფციას, რომ საჯარო მოხელე უფლებამოსილების განხორციელებისას მოქმედებს სახელმწიფოს ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახელით.
სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპიდან გამომდინარე, თუ პირის უფლება დაირღვა სახელმწიფო ორგანოს ან საჯარო მოხელის ქმედებით, სახელმწიფო ვალდებულია აღმოფხვრას დარღვევა და, საჭიროების შემთხვევაში, აანაზღაუროს მიყენებული ზიანი.
23. აღსრულების უზრუნველყოფის პროცესი
ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს, როგორც წესი, აღასრულებს მისი გამომცემი ადმინისტრაციული ორგანო. აღსრულების უფლებამოსილება შეიძლება დელეგირდეს სხვა ადმინისტრაციულ ორგანოზე ერთჯერადად ან განსაზღვრული ვადით.
აღსრულების უფლება აქვს მხოლოდ უფლებამოსილ თანამდებობის პირს. აღსრულების საშუალებების შერჩევისას ადმინისტრაციულ ორგანოს აქვს დისკრეციული უფლებამოსილება და უნდა შეარჩიოს ყველაზე ეფექტური, ნაკლებად შემზღუდავი და გამოსადეგი საშუალება.
24. რა სახის სახელმწიფო პასუხისმგებლობის მოდელები არსებობს?
არსებობს სახელმწიფო პასუხისმგებლობის სამი ძირითადი მოდელი: საჯარო მოხელის პასუხისმგებლობა – ზიანის ანაზღაურებაზე უშუალოდ პასუხისმგებელია ის მოხელე, რომლის ქმედებამაც ზიანი გამოიწვია. სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა – სახელმწიფო იღებს პასუხისმგებლობას მოხელის ქმედების შედეგებზე და ანაზღაურებს ზიანს. სოლიდარული პასუხისმგებლობა – ზიანისთვის ერთდროულად აგებენ პასუხს როგორც სახელმწიფო, ისე საჯარო მოხელე.
25. რას გულისხმობს ინკვიზიციურობის პრინციპი ადმინისტრაციულ სამართალში საჩივრის განხილვის დროს?
ინკვიზიციურობის პრინციპი ნიშნავს, რომ სასამართლო არ არის შეზღუდული მხოლოდ მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებებით და თავადაც აქტიურად მონაწილეობს საქმის გარემოებების დადგენაში.
მოსამართლეს შეუძლია: საკუთარი ინიციატივით მოიპოვოს მტკიცებულებები; მხარეებს მისცეს მითითებები; მოითხოვოს სარჩელის დაზუსტება; მოიწვიოს მესამე პირები; დაავალოს მხარეებს მტკიცებულებების წარმოდგენა.
26. რა შემთხვევაში ხდება ადმინისტრაციულ წარმოებაში გაშვებული ვადის აღდგენა?
გაშვებული ვადა აღდგება, თუ დაინტერესებულმა მხარემ ვადა საპატიო მიზეზით გაუშვა, მაგალითად: დაუძლეველი ძალის გამო; ავადმყოფობის გამო; ადმინისტრაციული ორგანოს მიზეზით; სხვა საპატიო გარემოების არსებობისას.
პირმა ვადის აღდგენის შესახებ წერილობითი განცხადებით უნდა მიმართოს ადმინისტრაციულ ორგანოს მიზეზის აღმოფხვრიდან არაუგვიანეს 15 დღისა და წარადგინოს შესაბამისი დამადასტურებელი დოკუმენტები.
27. რას გულისხმობს აღმასრულებელი პრივილეგია?
აღმასრულებელი პრივილეგია ნიშნავს საჯარო დაწესებულებებისა და საჯარო მოსამსახურეების გათავისუფლებას კანონით გათვალისწინებული გარკვეული ვალდებულებებისაგან, იმ შემთხვევებში, როდესაც ამას კანონი უშვებს.
28. რა არის ინდივიდუალური ადმნისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის 4 ძირითადი ფუნქცია?
მატერიალურ-სამართლებრივი ფუნქცია – კანონის მოთხოვნების კონკრეტულ პირებსა და შემთხვევებზე გავრცელება. აღსრულებით-სამართლებრივი ფუნქცია – ადმინისტრაციულ ორგანოს აძლევს აქტის აღსრულების შესაძლებლობას. წარმოებით-სამართლებრივი ფუნქცია – ადმინისტრაციული წარმოების საბოლოო შედეგი არის ინდაქტის გამოცემა. საპროცესო-სამართლებრივი ფუნქცია – პირს აძლევს შესაძლებლობას დაიცვას თავისი უფლებები აქტის გასაჩივრების გზით.
29. ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის თანახმად რა შემთხვევაში ტარდება საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება?
საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება ტარდება: სახელმწიფო ან მუნიციპალური საკუთრების განკარგვის, ლიცენზირების, გარემოსდაცვითი და სამშენებლო ნებართვების, სტანდარტიზაციისა და სატელეკომუნიკაციო სიხშირეების განაწილების საკითხებზე; როდესაც გადაწყვეტილება ეხება პირთა ფართო წრის ინტერესებს; როდესაც ცალკეული კანონი პირდაპირ ითვალისწინებს საჯარო ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარებას. თავისებურება: ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებულია საჯაროდ გამოაქვეყნოს ცნობა წარმოების შესახებ.
30. ერთმანეთისგან გამიჯნეთ ლიცენზია და ნებართვა
ლიცენზია – ადმინისტრაციული აქტის საფუძველზე მინიჭებული უფლება, განუსაზღვრელი ვადით განხორციელდეს კანონით განსაზღვრული საქმიანობა.
ნებართვა – ადმინისტრაციული აქტის საფუძველზე მინიჭებული უფლება, ერთჯერადად ან განსაზღვრული ვადით განხორციელდეს კონკრეტული საქმიანობა კანონით დადგენილი პირობების დაცვით.
31. რადროსაა აქტი ბათილი რა დროს ძალადაკარგული?
ბათილი აქტი არის ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, რომელიც ეწინააღმდეგება კანონს ან რომლის გამოცემისას არსებითად დაირღვა კანონით დადგენილი მოთხოვნები.
ძალადაკარგული აქტი არის აქტი, რომელმაც შეწყვიტა მოქმედება ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილებით ან კანონით განსაზღვრული სხვა საფუძვლით.
32. საჯარო მმარველობის ფუნქციაები: კანონის აღსრულება; ძირითადი უფლების განხორციელება; წესრიგის დაცვის მომსახურება.
კაზუსი
თბილისის მერიამ გამოაცხადა აუქციონი ქალაქის ერთ-ერთ უბანში არსებული ტერიტორიის დასუფთავებისა და კეთილმოწყობის
სამუშაოების ჩასატარებლად. აუქციონის პირობა ითვალისწინებდა, რომ აუქციონში გამარჯვებულ პირს უნდა მოეწყო 1500 კვ.მ-ზე
დასასვენებელი სკვერი, საბავშვო ატრაქციონებით (საქანელები, სასრიალოები და ა.შ.) და სპორტული მოედანი შესაბამისი ტრენაჟორებით. აუქციონში გაიმარჯვა შპს „კრეატივ-ჯგუფმა“, რომელთანაც თბილისის მერიამ 2018 წლის 10 ნოემბერს დადო ხელშკრულება სამუშაოების ჩატარების შესახებ ხელშეკრულების თანახმად, შპს ვალდებული იყო, მოეწყო ტერიტორიაზე თანამედროვე სტანდარტების შესაბამისი მაღალი ხარისხის სკვერი, უსაფრთხო საბავშვო ატრაქციონები და გამართული სპორტული ტრენაჟორები. ამასთან, კომპანია ვალდებული იყო სამუშაოების დასრულებიდან 1 წლის განმავლობაში პერიოდული მონიტორინგი ჩაეტარებინა ტერიტორიაზე და გაეკონტროლებინა ყველანაირი აღჭურვილობის უსაფრთხოდ ფუნქციონირება.
თავის მხრივ, მერიამ აიღო ვალდებულება, რომ იჯარით გადასცემდა ამ ტერიტორიის ნაწილს კომპანიას, სადაც მას შეეძლო კომერციული ფართის მოწყობა. სკვერთან ახლოს მცხოვრებმა მიხეილმა 2019 წლის 20 მაისს გადაწყვიტა შვილიშვილთან ერთად გასეირნება და მიაშურა ახალგახსნილ სკვერს. საბავშვო ატრაქციებით დაინტერესებულმა პატარა ნიკუშამ სიხარულით მიაშურა
საქანელას, თუმცა სულ რამდენიმე წუთის შემდეგ საქანელას მთავარი ჯაჭვი მოწყდა კონსტრუქციას, რის შედეგადაც ნიკუშა გადმოვარდა და მიიღო ჯანმრთელობის დაზიანება. ბაბუამ ის სასწრაფო დახმარების მანქანით გადაიყვანა კლინიკაში, სადაც ბავშვა 1 კვირა დაჰყო და მკურნალობის ხარჯმა შეადგინა 2000 ლარი. (ოკისგან გონს მოსულმა მიხეილმა 10 ივნისს საჩივრით მიმართა მერიას და მოითხოვა 2000 ლარის ზიანის ანაზღაურება, რასაც ასაბუთებდა იმით, რომ ბავშვმა დაზიანება მიიღო გაუმართავი ატრაქციონის გამო.
დავალება:
1. იმსჯელეთ მიხეილის მოთხოვნის ფორმასა (რა უნდა მოეთხოვა მიხეილს) და სამართლებრივ საფუძველზე.
2. შეამოწმეთ საჩივრის დასაშვებობა.
1) მიხეილის მოთხოვნის ფორმა და სამართლებრივი საფუძველი
მოთხოვნის ფორმა: მიხეილს უნდა მოეთხოვა ზიანის ანაზღაურება თბილისის მუნიციპალიტეტისგან (მერიისგან), კერძოდ: 2000 ლარის ოდენობით მკურნალობის ხარჯების ანაზღაურება; ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის კომპენსაცია. ეს არის ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის მოთხოვნა (ზიანის ანაზღაურება).
სამართლებრივი საფუძველი
მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის: 207-ე მუხლი – ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება სამოქალაქო სამართლის წესები; 208-ე მუხლი – მუნიციპალიტეტი პასუხისმგებელია მისი ორგანოს ან მის მიერ დელეგირებული პირის მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებულ ზიანზე.
მოცემულ შემთხვევაში სკვერის მოწყობა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა წარმოადგენს მუნიციპალურ საჯარო ფუნქციას, ხოლო ატრაქციონის გაუმართაობით გამოწვეული ზიანი დაკავშირებულია ამ ფუნქციის შესრულებასთან.
შუალედური დასკვნა : მიხეილს უფლება აქვს მოითხოვოს თბილისის მერიისგან 2000 ლარის ზიანის ანაზღაურება სზაკ-ის 207-ე და 208-ე მუხლების საფუძველზე.
2) საჩივრის დასაშვებობა
დასაშვებობის შემოწმება
1. დაინტერესებული პირი: დაინტერესებული პირია მიხეილი, რადგან: მის შვილიშვილს მიადგა ჯანმრთელობის დაზიანება; მას დაეკისრა მკურნალობის ხარჯი. - მოთხოვნის უფლება არსებობს
2. უფლებამოსილი ორგანო: საჩივარი წარდგენილია თბილისის მერიაში, რომელიც: წარმოადგენს პასუხისმგებელ ადმინისტრაციულ ორგანოს; არის შესაძლო ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული სუბიექტი. - სწორი ადრესატი
3. ვადა: ფაქტებიდან გამომდინარე (ზიანის დადგომიდან მალევე მიმართვა), არ იკვეთება ვადის დარღვევა. - ვადა დაცულია
4. მოთხოვნის სამართლებრივი ხასიათი
მოთხოვნა ეხება: ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას; ეს არის ადმინისტრაციული დავა და ექვემდებარება ადმინისტრაციულ წარმოებას. - დასაშვები საგანი
შუალედური დასკვა 2
მიხეილის საჩივარი არის დასაშვები, რადგან: არსებობს დაინტერესებული პირი; საჩივარი მიმართულია უფლებამოსილ ადმინისტრაციულ ორგანოს; ვადა დაცულია; მოთხოვნა ეხება ადმინისტრაციულ სამართლებრივ პასუხისმგებლობას.
დასკვნა: შეუძლია აინაღზღაუროს და მოითხოვოს ზიანის ანაღღაურება
ფაქტობრივი გარემოება:
პროკურორმა მიმართა მაგისტრატ მოსამართლეს ბრალდებულისთვის აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების მოთხოვნით. ბრალდებულს ადვოკატი არ ჰყავს. მოსამართლემ დანიშნა სხდომა და განიხილა შუამდგომლობა ისე, რომ დაცვა სრულყოფილად უზრუნველყოფილი არ იყო.
სამართლებრივი შეფასება
1. ბრალდებულს აქვს დაცვის უფლება.
* სსსკ-ის 38-ე მუხლი – ბრალდებულის უფლებები, მათ შორის ადვოკატის ყოლისა და დაცვის უფლება.
* სსსკ-ის 45-ე მუხლი – დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა იმ შემთხვევებში, როდესაც განიხილება ბრალდებულის თავისუფლების შეზღუდვის საკითხი (მათ შორის აღკვეთის ღონისძიება).
2. აღკვეთის ღონისძიების განხილვა დამცველის გარეშე დაუშვებელია, თუ დამცველის მონაწილეობა სავალდებულოა.
* სსსკ-ის 198-ე მუხლი – აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძვლები.
* სსსკ-ის 199-ე მუხლი – აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების წესი და სასამართლო განხილვა.
3. მოსამართლე ვალდებულია უზრუნველყოს დაცვის უფლების რეალიზაცია.
* თუ ბრალდებულს ადვოკატი არ ჰყავს და მისი მონაწილეობა სავალდებულოა, მოსამართლემ უნდა უზრუნველყოს სახელმწიფოს მიერ დამცველის დანიშვნა და მხოლოდ ამის შემდეგ განიხილოს შუამდგომლობა.
დასკვნა
მოსამართლის მოქმედება არ არის კანონიერი, თუ მან აღკვეთის ღონისძიების საკითხი განიხილა დამცველის მონაწილეობის გარეშე, მაშინ როდესაც დამცველის მონაწილეობა სავალდებულო იყო.
დარღვეული ნორმებია:
* სსსკ-ის 38-ე მუხლი – ბრალდებულის დაცვის უფლება;
* სსსკ-ის 45-ე მუხლი – დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა;
* სსსკ-ის 198-ე და 199-ე მუხლები – აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებისა და განხილვის წესი.
გამოცდისთვის მოკლე პასუხი
პროკურორის შუამდგომლობის განხილვა აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების შესახებ დამცველის გარეშე ეწინააღმდეგება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსს. ბრალდებულის დაცვის უფლება გარანტირებულია სსსკ-ის 38-ე მუხლით, ხოლო დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა – 45-ე მუხლით. აღკვეთის ღონისძიების განხილვის წესი რეგულირდება 198-ე და 199-ე მუხლებით. ამიტომ მოსამართლე ვალდებული იყო უზრუნველეყო ადვოკატის მონაწილეობა და მხოლოდ ამის შემდეგ განეხილა პროკურორის შუამდგომლობა.
ეს კაზუსი ეხება ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენის გასაჩივრების ფარგლებს, საპროცესო დარღვევას და საკასაციო სასამართლოს უფლებამოსილებას.
კაზუსის ამოხსნა
ფაქტობრივი გარემოებები:
ნაფიცმა მსაჯულებმა გამოიტანეს გამამტყუნებელი განაჩენი. სასამართლო სხდომის მიმდინარეობისას მხარემ დააყენა შუამდგომლობა, რომელიც სხდომის მდივანმა არ დააკმაყოფილა. ამის საფუძველზე მხარემ გაასაჩივრა განაჩენი საკასაციო წესით. უზენაესი სასამართლოს კოლეგიამ საჩივარი დააკმაყოფილა და საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაუბრუნა ხელახლა განსახილველად.
⸻
სამართლებრივი შეფასება
1. ჰქონდა თუ არა სხდომის მდივანს შუამდგომლობის გადაწყვეტის უფლებამოსილება?
არა.
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, შუამდგომლობებს წყვეტს სასამართლო (მოსამართლე) და არა სხდომის მდივანი.
➡️ შესაბამისად, სხდომის მდივნის მიერ შუამდგომლობის დაუკმაყოფილებლობა წარმოადგენს საპროცესო კანონის არსებით დარღვევას.
⸻
2. ექვემდებარება თუ არა ნაფიც მსაჯულთა განაჩენი საკასაციო წესით გასაჩივრებას?
დიახ.
სსსკ-ის 266-ე მუხლი – ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენის გასაჩივრების საფუძვლები.
ნაფიც მსაჯულთა მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები არ მოწმდება, თუმცა შესაძლებელია გასაჩივრდეს:
* საპროცესო კანონის არსებითი დარღვევა;
* კანონის არასწორი გამოყენება;
* სხვა კანონით გათვალისწინებული საფუძვლები.
⸻
3. სწორად მოიქცა თუ არა უზენაესმა სასამართლომ?
არა.
თუ საკასაციო სასამართლო აუქმებს ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენს, საქმე არ შეიძლება დაუბრუნდეს იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას, რადგან მათ უკვე ჩამოუყალიბდათ პოზიცია ბრალდებულის ბრალეულობის შესახებ.
საქმე უნდა განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა ახალმა შემადგენლობამ.
⸻
დასკვნა
* სხდომის მდივანს არ ჰქონდა შუამდგომლობის განხილვისა და გადაწყვეტის უფლებამოსილება.
* ეს წარმოადგენს საპროცესო კანონის არსებით დარღვევას.
* ამიტომ საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილება იყო კანონიერი.
* თუმცა უზენაესმა სასამართლომ არასწორად დააბრუნა საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობაში. საქმე უნდა გადაცემოდა სხვა (ახალ) ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას.
⸻
გამოცდისთვის მიუთითე მუხლები
* სსსკ-ის 266-ე მუხლი – ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენის საკასაციო გასაჩივრების საფუძვლები.
* სსსკ-ის 297-ე მუხლი – საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები და უფლებამოსილება.
* სსსკ-ის ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს შესახებ ნორმები (თავი XXIII) – საქმის ხელახლა განხილვისას საქმე უნდა განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა ახალმა შემადგენლობამ და არა იმავე შემადგენლობამ.
გამოცდისთვის დასკვნა (მოკლედ):
სხდომის მდივანს არ ჰქონდა შუამდგომლობის გადაწყვეტის უფლებამოსილება, ამიტომ დაირღვა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი. აღნიშნული დარღვევა წარმოადგენს განაჩენის გაუქმების საფუძველს (სსსკ-ის 266-ე მუხლი). თუმცა უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომ საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაბრუნებოდა, არაკანონიერია, რადგან ხელახალი განხილვა უნდა ჩატარდეს ახალი ნაფიც მსაჯულების შემადგენლობით.
მოცემული კაზუსი ეხება პროკურორის მიერ მაგისტრატი მოსამართლისთვის ბრალდებულზე აღკვეთის ღონისძიების მოთხოვნით მიმართვას, როდესაც ბრალდებულს გამოძიების ეტაპზე არ ჰყავს ადვოკატი, ხოლო მოსამართლე დანიშნავს სხდომას და მსჯელობს აღკვეთის ღონისძიებაზე.
კაზუსის სამართლებრივი ანალიზი (საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით)
ფაქტობრივი გარემოება:
პროკურორმა მიმართა მაგისტრატ მოსამართლეს ბრალდებულისთვის აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების მოთხოვნით. ბრალდებულს ადვოკატი არ ჰყავს. მოსამართლემ დანიშნა სხდომა და განიხილა შუამდგომლობა ისე, რომ დაცვა სრულყოფილად უზრუნველყოფილი არ იყო.
სამართლებრივი შეფასება
1. ბრალდებულს აქვს დაცვის უფლება.
* სსსკ-ის 38-ე მუხლი – ბრალდებულის უფლებები, მათ შორის ადვოკატის ყოლისა და დაცვის უფლება.
* სსსკ-ის 45-ე მუხლი – დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა იმ შემთხვევებში, როდესაც განიხილება ბრალდებულის თავისუფლების შეზღუდვის საკითხი (მათ შორის აღკვეთის ღონისძიება).
2. აღკვეთის ღონისძიების განხილვა დამცველის გარეშე დაუშვებელია, თუ დამცველის მონაწილეობა სავალდებულოა.
* სსსკ-ის 198-ე მუხლი – აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძვლები.
* სსსკ-ის 199-ე მუხლი – აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების წესი და სასამართლო განხილვა.
3. მოსამართლე ვალდებულია უზრუნველყოს დაცვის უფლების რეალიზაცია.
* თუ ბრალდებულს ადვოკატი არ ჰყავს და მისი მონაწილეობა სავალდებულოა, მოსამართლემ უნდა უზრუნველყოს სახელმწიფოს მიერ დამცველის დანიშვნა და მხოლოდ ამის შემდეგ განიხილოს შუამდგომლობა.
დასკვნა
მოსამართლის მოქმედება არ არის კანონიერი, თუ მან აღკვეთის ღონისძიების საკითხი განიხილა დამცველის მონაწილეობის გარეშე, მაშინ როდესაც დამცველის მონაწილეობა სავალდებულო იყო.
დარღვეული ნორმებია:
* სსსკ-ის 38-ე მუხლი – ბრალდებულის დაცვის უფლება;
* სსსკ-ის 45-ე მუხლი – დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა;
* სსსკ-ის 198-ე და 199-ე მუხლები – აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებისა და განხილვის წესი.
გამოცდისთვის მოკლე პასუხი
პროკურორის შუამდგომლობის განხილვა აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების შესახებ დამცველის გარეშე ეწინააღმდეგება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსს. ბრალდებულის დაცვის უფლება გარანტირებულია სსსკ-ის 38-ე მუხლით, ხოლო დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა – 45-ე მუხლით. აღკვეთის ღონისძიების განხილვის წესი რეგულირდება 198-ე და 199-ე მუხლებით. ამიტომ მოსამართლე ვალდებული იყო უზრუნველეყო ადვოკატის მონაწილეობა და მხოლოდ ამის შემდეგ განეხილა პროკურორის შუამდგომლობა.
ეს კაზუსი ეხება ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენის გასაჩივრების ფარგლებს, საპროცესო დარღვევას და საკასაციო სასამართლოს უფლებამოსილებას.
კაზუსის ამოხსნა
ფაქტობრივი გარემოებები:
ნაფიცმა მსაჯულებმა გამოიტანეს გამამტყუნებელი განაჩენი. სასამართლო სხდომის მიმდინარეობისას მხარემ დააყენა შუამდგომლობა, რომელიც სხდომის მდივანმა არ დააკმაყოფილა. ამის საფუძველზე მხარემ გაასაჩივრა განაჩენი საკასაციო წესით. უზენაესი სასამართლოს კოლეგიამ საჩივარი დააკმაყოფილა და საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაუბრუნა ხელახლა განსახილველად.
⸻
სამართლებრივი შეფასება
1. ჰქონდა თუ არა სხდომის მდივანს შუამდგომლობის გადაწყვეტის უფლებამოსილება?
არა.
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, შუამდგომლობებს წყვეტს სასამართლო (მოსამართლე) და არა სხდომის მდივანი.
➡️ შესაბამისად, სხდომის მდივნის მიერ შუამდგომლობის დაუკმაყოფილებლობა წარმოადგენს საპროცესო კანონის არსებით დარღვევას.
⸻
2. ექვემდებარება თუ არა ნაფიც მსაჯულთა განაჩენი საკასაციო წესით გასაჩივრებას?
დიახ.
სსსკ-ის 266-ე მუხლი – ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენის გასაჩივრების საფუძვლები.
ნაფიც მსაჯულთა მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები არ მოწმდება, თუმცა შესაძლებელია გასაჩივრდეს:
* საპროცესო კანონის არსებითი დარღვევა;
* კანონის არასწორი გამოყენება;
* სხვა კანონით გათვალისწინებული საფუძვლები.
⸻
3. სწორად მოიქცა თუ არა უზენაესმა სასამართლომ?
არა.
თუ საკასაციო სასამართლო აუქმებს ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენს, საქმე არ შეიძლება დაუბრუნდეს იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას, რადგან მათ უკვე ჩამოუყალიბდათ პოზიცია ბრალდებულის ბრალეულობის შესახებ.
საქმე უნდა განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა ახალმა შემადგენლობამ.
⸻
დასკვნა
* სხდომის მდივანს არ ჰქონდა შუამდგომლობის განხილვისა და გადაწყვეტის უფლებამოსილება.
* ეს წარმოადგენს საპროცესო კანონის არსებით დარღვევას.
* ამიტომ საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილება იყო კანონიერი.
* თუმცა უზენაესმა სასამართლომ არასწორად დააბრუნა საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობაში. საქმე უნდა გადაცემოდა სხვა (ახალ) ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას.
⸻
გამოცდისთვის მიუთითე მუხლები
* სსსკ-ის 266-ე მუხლი – ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენის საკასაციო გასაჩივრების საფუძვლები.
* სსსკ-ის 297-ე მუხლი – საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები და უფლებამოსილება.
* სსსკ-ის ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს შესახებ ნორმები (თავი XXIII) – საქმის ხელახლა განხილვისას საქმე უნდა განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა ახალმა შემადგენლობამ და არა იმავე შემადგენლობამ.
გამოცდისთვის დასკვნა (მოკლედ):
სხდომის მდივანს არ ჰქონდა შუამდგომლობის გადაწყვეტის უფლებამოსილება, ამიტომ დაირღვა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი. აღნიშნული დარღვევა წარმოადგენს განაჩენის გაუქმების საფუძველს (სსსკ-ის 266-ე მუხლი). თუმცა უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომ საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაბრუნებოდა, არაკანონიერია, რადგან ხელახალი განხილვა უნდა ჩატარდეს ახალი ნაფიც მსაჯულების შემადგენლობით.
თუ საქმე ეხება აღკვეთის ღონისძიების (გირაოს) გამოყენების შესახებ სააპელაციო საჩივარს, მაშინ ძირითადი სამართლებრივი ნორმებია:
1. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 198-ე მუხლი – ადგენს, რომ აღკვეთის ღონისძიება გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც არსებობს დასაბუთებული აუცილებლობა (მაგ., მიმალვის, მტკიცებულებების განადგურების, მოწმეებზე ზემოქმედების ან ახალი დანაშაულის ჩადენის საფრთხე). ამ გარემოებების მტკიცების ტვირთი პროკურორს ეკისრება.
2. 199-ე მუხლი – განსაზღვრავს აღკვეთის ღონისძიებების სახეებს, მათ შორის გირაოს.
3. 206-ე მუხლი – არეგულირებს აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების საკითხის განხილვას და მისი გასაჩივრების წესს. სააპელაციო სასამართლომ საჩივარი უნდა განიხილოს კანონით დადგენილი საპროცესო წესების დაცვით.
4. საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლი – უზრუნველყოფს სამართლიანი სასამართლოს უფლებას, რომელიც მოიცავს მხარეთა თანასწორობასა და შეჯიბრებითობის პრინციპს.
თუ, როგორც თქვენ აღწერთ, სააპელაციო სასამართლომ არსებითი გადაწყვეტილება მიიღო მხარეთა არგუმენტების მოსმენის გარეშე, ეს შეიძლება იყოს საპროცესო დარღვევა, რადგან:
* ზეპირი მოსმენის გარეშე სააპელაციო სასამართლო მხოლოდ გარკვეულ პროცედურულ საკითხებს (მაგალითად, საჩივრის დასაშვებობას) წყვეტს.
* თუ სასამართლომ უკვე იმსჯელა იმაზე, არსებობდა თუ არა აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძველი და შეცვალა პირველი ინსტანციის შეფასება მხარეთა მოსმენის გარეშე, ეს შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს სამართლიანი სასამართლოსა და შეჯიბრებითობის პრინციპს.
სისხლის სამართლის საპროცესო 2 ფინალური
1. კასაცია სისხლის სამართლის პროცესში
კასაცია არის სააპელაციო სასამართლოს განაჩენის გასაჩივრება საქართველოს უზენაეს სასამართლოში. იგი არის მესამე და ბოლო ინსტანცია.
განაჩენი უკანონოა
თუ:
-არსებითად დაირღვა სსსკ;
-ქმედება არასწორად დაკვალიფიცირდა;
-დანიშნული სასჯელი აშკარად შეუსაბამოა.
საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საფუძვლები
კასატორმა უნდა დაასაბუთოს, რომ:
* საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი პრაქტიკისთვის;
* არსებობს ახალი სამართლებრივი პრობლემა;
* სააპელაციო სასამართლო გადაუხვია უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკას;
* დაირღვა მატერიალური ან საპროცესო სამართალი;
* გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკას;
* კასატორი არასრულწლოვანია.
უზენაესმა სასამართლომ შეიძლება
* გააუქმოს გამამტყუნებელი განაჩენი და მიიღოს გამამართლებელი;
* გააუქმოს გამამართლებელი და მიიღოს გამამტყუნებელი;
* შეცვალოს განაჩენი;
* უცვლელად დატოვოს განაჩენი.
მნიშვნელოვანი: კასატორის მდგომარეობა არ შეიძლება გაუარესდეს.
განიხილავს:
უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატა (3 მოსამართლე).
დიდ პალატაში გადაეცემა, თუ:
* საქმე მნიშვნელოვანია ერთიანი პრაქტიკისთვის;
* წარმოადგენს იშვიათ სამართლებრივ პრობლემას.
2. საპროცესო შეთანხმება
საპროცესო შეთანხმება — შეთანხმებაა პროკურორსა და ბრალდებულს შორის.
სსსკ 209-ე მუხლი
ბრალდებული:
* აღიარებს დანაშაულს;
* თანხმდება სასჯელზე, ბრალდების შემსუბუქებაზე ან ნაწილობრივ მოხსნაზე.
შეთანხმება შეიძლება მოიცავდეს:
* თანამშრომლობას;
* ზიანის ანაზღაურებას.
სთავაზობს
* პროკურორი;
* ბრალდებული/მსჯავრდებული.
პროკურორი ვალდებულია
აუხსნას, რომ:
* სასამართლო მტკიცებულებების სრულ გამოკვლევას აღარ ატარებს;
* გამოტანილი იქნება გამამტყუნებელი განაჩენი;
* შეთანხმება არ ათავისუფლებს სამოქალაქო პასუხისმგებლობისგან (გარდა გენერალური პროკურორის განსაკუთრებული შუამდგომლობისა).
სასამართლო ამოწმებს რომ შეთანხმება:
* ნებაყოფლობითია;
* არ არის იძულების, მუქარის ან მოტყუების შედეგი;
* ბრალდებულს ჰყავდა ადვოკატი;
* აცნობიერებს ბრალდებას, სასჯელსა და უფლებებს;
* ეთანხმება ყველა პირობას.
შესაძლებელია პროცესის ნებისმიერ ეტაპზე.
პროკურორი ვალდებულია დაზარალებულთან კონსულტაცია გაიაროს, თუმცა დაზარალებული შეთანხმებას ვერ ასაჩივრებს.
3.წინასასამართლო სხდომა, ნაფიცი მსაჯულები
წინასასამართლო სხდომა ტარდება დაკავებიდან ან ბრალდების წარდგენიდან არაუგვიანეს 60 დღისა.
მოსამართლე:
* განმარტავს ბრალდებასა და სასჯელს;
* არკვევს აღიარებს თუ არა ბრალდებული დანაშაულს;
* ამოწმებს საპროცესო შეთანხმების შესაძლებლობას;
* განიხილავს მტკიცებულებების დასაშვებობას;
* წყვეტს საქმის არსებით განხილვაზე გადაცემას (ალბათობის მაღალი ხარისხის სტანდარტი).
თუ საქმე ნაფიც მსაჯულთა განსჯადია
მოსამართლე:
* უხსნის ბრალდებულს ნაფიც მსაჯულთა უფლებებს;
* ეკითხება სურს თუ არა ნაფიცები.
თუ თანახმაა:
* ინიშნება ნაფიც მსაჯულთა შერჩევის სხდომა.
ნაფიც მსაჯულთა შერჩევა
* შემთხვევითი შერჩევა 300-მდე კანდიდატიდან;
* კანდიდატებს 15 დღით ადრე ეგზავნებათ კითხვარი;
* 5 დღეში აბრუნებენ შევსებულს.
თავმჯდომარე სხდომის დასაწყისში:
* წარადგენს თავს;
* განმარტავს საქმის არსს;
* განმარტავს გამოსაყენებელ კანონს;
* აცნობს პროცედურებს.
აცილება
* დასაბუთებული — შეუზღუდავად;
* დაუსაბუთებელი — ჩვეულებრივ 6, უვადო თავისუფლების აღკვეთის საქმეზე 10.
4.საქმის არსებითი განხილვა სასამართლოში -
იწყება წინასასამართლო სხდომიდან არაუგვიანეს 14 დღისა (თუ სხვა ვადა არ განისაზღვრა).
სხდომის დაწყება. თავმჯდომარე:
* აცხადებს სასამართლოს შემადგენლობას;
* ამოწმებს აცილების საკითხს;
* განმარტავს ბრალდებულის უფლებებს;
* განმარტავს ბრალდებასა და სასჯელის მინიმუმ-მაქსიმუმს.
სხდომის ეტაპები
1. შუამდგომლობები;
2. დამატებითი მტკიცებულებების დასაშვებობა;
3. მხარეთა შესავალი სიტყვები;
4. მტკიცებულებების გამოკვლევა (მოწმეები, დოკუმენტები და სხვ.);
5. დასკვნითი სიტყვები;
6. რეპლიკა;
7. ბრალდებულის საბოლოო სიტყვა;
8. სათათბირო ოთახი;
9. განაჩენის გამოცხადება საქართველოს სახელით.
ბრალდებულის საბოლოო სიტყვის შემდეგ სასამართლო გადის სათათბირო ოთახში.
ნაფიც მსაჯულებთან:
* თავმჯდომარე წილისყრით ნიშნავს უფროს მსაჯულს;
* მსაჯულები დებენ ფიცს;
* გადიან სათათბიროდ ვერდიქტის მისაღებად..
კაზუსი №1
პროკურორმა დ. კაპანაძემ მოითხოვა აღკვეთის ღონისძიების სახით გირაოს გამოყენება. მოსამართლემ არ დააკმაყოფილა შუამდგომლობა, რადგან საქმეში არ იყო საკმარისი მასალები. პროკურორმა განჩინება გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიაში. სააპელაციო სასამართლომ საჩივარი ზეპირი მოსმენის გარეშე განიხილა, გააუქმა განჩინება და მიუთითა, რომ საქმეში საკმარისი ფაქტები იყო და გამოძიება აუცილებლად უნდა გაგრძელდეს.
ამოხსნა
მოცემულ შემთხვევაში განსახილველია, რამდენად კანონიერია სააპელაციო სასამართლოს მოქმედება.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 206-ე მუხლის თანახმად, აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების ან გამოყენებაზე უარის თქმის შესახებ მოსამართლის განჩინება შეიძლება გასაჩივრდეს სააპელაციო სასამართლოში. შესაბამისად, პროკურორის მიერ განჩინების გასაჩივრება კანონს სრულად შეესაბამება.
ასევე, ამავე მუხლის საფუძველზე, სააპელაციო სასამართლო უფლებამოსილია საჩივარი ზეპირი მოსმენის გარეშე განიხილოს, ამიტომ ამ ნაწილში მოსამართლის მოქმედება კანონიერია.
თუმცა, სააპელაციო სასამართლოს უფლებამოსილება შემოიფარგლება მხოლოდ იმით, რომ შეამოწმოს პირველი ინსტანციის მოსამართლის განჩინების კანონიერება და დასაბუთებულობა. სასამართლოს არ გააჩნია უფლებამოსილება, მიუთითოს საგამოძიებო ორგანოს ან პროკურორს, რომ „გამოძიება აუცილებლად უნდა გაგრძელდეს“, რადგან გამოძიების წარმართვა და მისი მიმართულების განსაზღვრა ბრალდების მხარის კომპეტენციაა და არა სასამართლოსი.
დასკვნა: სააპელაციო სასამართლოს მიერ საჩივრის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვა და პირველი ინსტანციის განჩინების გაუქმება დასაშვებია, თუმცა მითითება, რომ გამოძიება აუცილებლად უნდა გაგრძელდეს, სცილდება სასამართლოს უფლებამოსილებას. ამიტომ სასამართლოს ქმედება ნაწილობრივ კანონიერია.
კაზუსი №2
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოში საქმის განხილვისას ბრალდებულმა ნაფიც მსაჯულებს რეალური მუქარა მიაყენა. მუქარა ქმნიდა რეალურ საფრთხეს მათი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის. ამის გამო მოსამართლემ გააუქმა ნაფიც მსაჯულთა სასამართლო და საქმე თავად, პირველი ინსტანციის წესით განიხილა.
ამოხსნა
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, ნაფიც მსაჯულთა სასამართლო წარმოადგენს ბრალდებულის კონსტიტუციურ საპროცესო უფლებას, თუმცა იგი არ არის აბსოლუტური და შეიძლება შეიზღუდოს მაშინ, როდესაც მისი განხორციელება შეუძლებელია ან საფრთხე ექმნება პროცესის უსაფრთხოებასა და მართლმსაჯულების ინტერესებს.
სსსკ-ის ნორმების შესაბამისად, თუ პროცესში წარმოიშობა ისეთი გარემოება, რომელიც რეალურად საფრთხეს უქმნის ნაფიც მსაჯულთა სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას ან დამოუკიდებელ გადაწყვეტილების მიღებას, სასამართლო უფლებამოსილია შეწყვიტოს ნაფიც მსაჯულთა მონაწილეობით განხილვა და საქმე განიხილოს საერთო წესით.
მოცემულ შემთხვევაში ბრალდებულის მხრიდან განხორციელდა რეალური მუქარა, რაც პირდაპირ შეეხო ნაფიც მსაჯულთა უსაფრთხოებას და შეუძლებელი გახადა პროცესის ნორმალური მიმდინარეობა.
დასკვნა: მოსამართლის მოქმედება კანონიერია.
კაზუსი №3
სამ ბრალდებულს პირველი ინსტანციის სასამართლომ ერთი და იმავე დანაშაულისთვის გამოუტანა გამამტყუნებელი განაჩენი. ორმა მათგანმა განაჩენი გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოში, ხოლო ერთმა – არა. სააპელაციო სასამართლომ მხოლოდ აპელანტების საქმე განიხილა და მესამე ბრალდებულის მიმართ გამოტანილ განაჩენს არ შეეხო.
ამოხსნა
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, სააპელაციო განხილვის ფარგლები განსაზღვრულია საჩივრის შინაარსით და ის ვრცელდება მხოლოდ იმ პირებზე, რომლებმაც გაასაჩივრეს განაჩენი.
თუმცა ამავე პროცესუალური პრინციპებიდან გამომდინარე, თუ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების სამართლებრივი საფუძველი თანაბრად ვრცელდება იმ ბრალდებულზეც, რომელსაც არ გაუგზავნია საჩივარი, სასამართლოს შეუძლია გაავრცელოს მის მიმართაც უფრო ხელსაყრელი შედეგი, სამართლიანობისა და თანასწორობის პრინციპიდან გამომდინარე.
მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ არ შეაფასა, ვრცელდებოდა თუ არა იგივე საფუძველი მესამე ბრალდებულზე და ავტომატურად არ გაავრცელა შედეგი.
დასკვნა: ფორმალურად სააპელაციო სასამართლოს მოქმედება სწორია საჩივრის ფარგლების მიხედვით, თუმცა თუ საფუძველი ერთნაირი იყო ყველა ბრალდებულისთვის, შედეგის არ გავრცელება ჩაითვლება არასწორად.
კაზუსი №4
ბრალდებულმა მოითხოვა ადვოკატის შეცვლა, თუმცა გამომძიებელმა გამოსცა დადგენილება, რომ არსებული ადვოკატი პროფესიულად მაღალ დონეზე ასრულებდა მოვალეობას და შეცვლა არ იყო საჭირო. მოგვიანებით ადვოკატმა თავად გამოსცა განჩინება სახელმწიფო ორგანოში ჩხრეკის ჩატარების შესახებ.
ამოხსნა საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, ბრალდებულს აქვს დაცვის უფლება, რომელიც მოიცავს თავისუფალ არჩევანსა და ადვოკატის შეცვლის უფლებას. ამ უფლებაში ჩარევა დაუშვებელია, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა. შესაბამისად, გამომძიებელი არ არის უფლებამოსილი შეაფასოს ადვოკატის პროფესიული დონე და ამ საფუძვლით უარი უთხრას შეცვლაზე.
რაც შეეხება ჩხრეკას, სსსკ-ის მიხედვით, ჩხრეკის ჩატარება შესაძლებელია მხოლოდ მოსამართლის განჩინებით, ხოლო გადაუდებელ შემთხვევაში – პროკურორის დადგენილებით, რასაც შემდგომ სასამართლო ამოწმებს. ადვოკატი არ წარმოადგენს არც საგამოძიებო და არც სასამართლო ორგანოს და არ გააჩნია მსგავსი საპროცესო უფლებამოსილება.
დასკვნა: ორივე მოქმედება არის უკანონო:
* გამომძიებლის უარი ადვოკატის შეცვლაზე არღვევს დაცვის უფლებას;
* ადვოკატის მიერ ჩხრეკის დანიშვნა ეწინააღმდეგება სსსკ-ს.
1) კაზუსი
თბილისის მერიამ გამოაცხადა აუქციონი ქალაქის ერთ-
ერთუბანში არსებული ტერიტორიის დასუფთავებისა დაკეთილმოწყ
ობის
სამუშაოების ჩასატარებლად. აუქციონის პირობაითვალისწინებდა, რ
ომ აუქციონში გამარჯვებულ პირს უნდამოეწყო 1500 კვ.მ-ზე
დასასვენებელი სკვერი, საბავშვო ატრაქციონებით(საქანელები, სასრი
ალოები და ა.შ.) და სპორტული მოედანიშესაბამისი ტრენაჟორებით. ა
უქციონში გაიმარჯვა შპს„კრეატივ-
ჯგუფმა“, რომელთანაც თბილისის მერიამ 2018 წლის10 ნოემბერს და
დო ხელშკრულება სამუშაოების ჩატარებისშესახებ ხელშეკრულების
თანახმად, შპს ვალდებული იყო, მოეწყო ტერიტორიაზე თანამედროვ
ე სტანდარტებისშესაბამისი მაღალი ხარისხის სკვერი, უსაფრთხო საბ
ავშვოატრაქციონები და გამართული სპორტული ტრენაჟორები. ამასთ
ან, კომპანია ვალდებული იყო სამუშაოებისდასრულებიდან 1 წლის გ
ანმავლობაში პერიოდულიმონიტორინგი ჩაეტარებინა ტერიტორიაზე
დაგაეკონტროლებინა ყველანაირი აღჭურვილობის უსაფრთხოდფუნქ
ციონირება.
თავის მხრივ, მერიამ აიღო ვალდებულება, რომ იჯარითგადასცემდა ა
მ ტერიტორიის ნაწილს კომპანიას, სადაც მასშეეძლო კომერციული ფა
რთის მოწყობა. სკვერთან ახლოსმცხოვრებმა მიხეილმა 2019 წლის 20
მაისს გადაწყვიტაშვილიშვილთან ერთად გასეირნება და მიაშურა ახა
ლგახსნილსკვერს. საბავშვო ატრაქციებით დაინტერესებულმა პატარა
ნიკუშამ სიხარულით მიაშურა
საქანელას, თუმცა სულ რამდენიმე წუთის შემდეგ საქანელასმთავარ
ი ჯაჭვი მოწყდა კონსტრუქციას, რის შედეგადაც ნიკუშაგადმოვარდა
და მიიღო ჯანმრთელობის დაზიანება. ბაბუამ ისსასწრაფო დახმარები
ს მანქანით გადაიყვანა კლინიკაში, სადაც ბავშვა 1 კვირა დაჰყო და მკ
ურნალობის ხარჯმაშეადგინა 2000 ლარი.
(ოკისგან გონს მოსულმა მიხეილმა 10 ივნისს საჩივრით მიმართა მერი
ას და მოითხოვა 2000 ლარისზიანის ანაზღაურება, რასაც ასაბუთებდა
იმით, რომ ბავშვმადაზიანება მიიღო გაუმართავი ატრაქციონის გამო.
დავალება:
1. იმსჯელეთ მიხეილის მოთხოვნის ფორმასა (რა უნდამოეთხოვა მიხ
ეილს) და სამართლებრივ საფუძველზე.
2. შეამოწმეთ საჩივრის დასაშვებობა.
1) მიხეილის მოთხოვნის ფორმა და სამართლებრივისაფუძველი
მოთხოვნის ფორმა: მიხეილს უნდა მოეთხოვა ზიანისანაზღაურება თბ
ილისის მუნიციპალიტეტისგან (მერიისგან), კერძოდ: 2000 ლარის ოდე
ნობით მკურნალობის ხარჯებისანაზღაურება; ადმინისტრაციული ორ
განოს მიერ მიყენებულიზიანის კომპენსაცია. ეს არის ადმინისტრაციუ
ლიპასუხისმგებლობის მოთხოვნა (ზიანის ანაზღაურება).
სამართლებრივი საფუძველი
მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია საქართველოსზოგადი ადმი
ნისტრაციული კოდექსის: 207-
ე მუხლი – ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანისანაზ
ღაურებისას გამოიყენება სამოქალაქო სამართლის წესები; 208-
ე მუხლი – მუნიციპალიტეტი პასუხისმგებელია მისიორგანოს ან მის მ
იერ დელეგირებული პირის მიერსამსახურებრივი მოვალეობის შესრუ
ლებისას მიყენებულზიანზე.
მოცემულ შემთხვევაში სკვერის მოწყობა და უსაფრთხოებისუზრუნვე
ლყოფა წარმოადგენს მუნიციპალურ საჯარო ფუნქციას, ხოლო ატრაქც
იონის გაუმართაობით გამოწვეული ზიანიდაკავშირებულია ამ ფუნქც
იის შესრულებასთან.
შუალედური დასკვნა : მიხეილს უფლება აქვს მოითხოვოსთბილისის
მერიისგან 2000 ლარის ზიანის ანაზღაურება სზაკ-ის207-ე და 208-
ე მუხლების საფუძველზე.
2) საჩივრის დასაშვებობა
დასაშვებობის შემოწმება
1. დაინტერესებული პირი: დაინტერესებული პირია მიხეილი, რადგან:
მის შვილიშვილს მიადგა ჯანმრთელობის დაზიანება; მას დაეკისრა მკ
ურნალობის ხარჯი. - მოთხოვნის უფლებაარსებობს
2. უფლებამოსილი ორგანო: საჩივარი წარდგენილიათბილისის მერიაშ
ი, რომელიც: წარმოადგენს პასუხისმგებელადმინისტრაციულ ორგანო
ს; არის შესაძლო ზიანისანაზღაურებაზე ვალდებული სუბიექტი. -
სწორი ადრესატი
3. ვადა: ფაქტებიდან გამომდინარე (ზიანის დადგომიდანმალევე მიმარ
თვა), არ იკვეთება ვადის დარღვევა. - ვადადაცულია
4. მოთხოვნის სამართლებრივი ხასიათი
მოთხოვნა ეხება: ადმინისტრაციული ორგანოს მიერმიყენებული ზიან
ის ანაზღაურებას; ეს არის ადმინისტრაციულიდავა და ექვემდებარება
ადმინისტრაციულ წარმოებას. - დასაშვები საგანი
შუალედური დასკვა 2
მიხეილის საჩივარი არის დასაშვები, რადგან: არსებობსდაინტერესებუ
ლი პირი; საჩივარი მიმართულია უფლებამოსილადმინისტრაციულ ორ
განოს; ვადა დაცულია; მოთხოვნა ეხებაადმინისტრაციულ სამართლებ
რივ პასუხისმგებლობას.
დასკვნა: შეუძლია აინაღზღაუროს და მოითხოვოს ზიანისანაღღაურებ
ა
2)კაზუსი
შპს "მადა "
კაზუსი ეხება სახელმწიფო პასუხისმგებლობის ნაწილს.
ჰიპოთეზა:
შეიძლება პენსიონერ მიხოს ჰქონდეს თბილისის მერიისგან ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება.
ნორმის მოძიება:
სზაკ-ის XIV თავი აწესრიგებს სახელმწიფო პასუხისმგებლობის საკითხებს. სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3
ნაწილის თანახმად, თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტის
ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე, ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული
ზიანისთვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი და არა უშუალოდ კერძო პირი.
სუბსუმფცია:
ამ ეტაპზე უნდა დადგინდეს კაზუსში მოცემული ფაქტების შესაბამისობა სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3
ნაწილთან.
სზაკ-ის 208-ე მუხლის გამოყენებისთვის აუცილებელია რამდენიმე ელემენტის არსებობა.
პირველ რიგში, ზიანი უნდა იყოს მიყენებული სახელმწიფოს, მუნიციპალიტეტის ან მათი დავალებით
მოქმედი პირის მიერ. მოცემულ შემთხვევაში თბილისის მერიის მიერ გამოცხადებული კონკურსის
საფუძველზე გამოვლინდა შპს „მადა“, რომელმაც მერიასთან გააფორმა ხელშეკრულება და დაევალა
თავშესაფრის კვების ბლოკის ფუნქციონირების უზრუნველყოფა. შესაბამისად, შპს „მადა“ წარმოადგენს
მუნიციპალიტეტის დავალებით მოქმედ კერძო პირს, რის გამოც გამოიყენება სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3
ნაწილი.
შემდეგ აუცილებელია, რომ ზიანი გამოწვეული იყოს სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების პროცესში.
მოცემულ შემთხვევაში შპს „მადა“ სწორედ მისთვის დაკისრებულ მოვალეობას ასრულებდა, როდესაც
უზრუნველყოფდა თავშესაფრის ბენეფიციართა კვებას. შესაბამისად, ზიანი დადგა სამსახურებრივი ფუნქციის
განხორციელებისას.
აუცილებელია ასევე ბრალეული ქმედების არსებობა. ბრალი შეიძლება გამოიხატოს განზრახვით ან
გაუფრთხილებლობით. მოცემულ შემთხვევაში განზრახვა არ იკვეთება, თუმცა სახეზეა გაუფრთხილებლობა,
რადგან შემთხვევის დღეს მორიგე ლაბორანტმა არ განახორციელა საკვების ხარისხის კონტროლი, რაც მისი
სამსახურებრივი მოვალეობა იყო და სწორედ ამ კონტროლის შედეგად შესაძლებელი იქნებოდა უხარისხო
პროდუქტის გამოვლენა.
შემდეგი ელემენტია, რომ სამსახურებრივი მოვალეობის დარღვევამ სხვა პირს ზიანი მიაყენა. უხარისხო
საკვების მიწოდების შედეგად პენსიონერი მიხო მოიწამლა, გადაიყვანეს საავადმყოფოში და მას დამატებით
სამკურნალო ხარჯად 1000 ლარის გადახდა მოუწია, რომელიც სადაზღვევო ხელშეკრულებით არ
ანაზღაურდებოდა. ამდენად, დარღვეულია მიხოს ჯანმრთელობის უფლება და მას მიადგა ქონებრივი ზიანი.
აუცილებელია ასევე არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი ბრალეულ ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის.
კაზუსიდან დადგენილია, რომ ავადმყოფობა გამოწვეული იყო საკვები პროდუქტის უვარგისობით, ხოლო
ლაბორანტის მიერ ხარისხის კონტროლის განუხორციელებლობამ შესაძლებელი გახადა სწორედ ამ უხარისხო
საკვების მომხმარებლამდე მიღწევა. შესაბამისად, უხარისხო პროდუქტიმიწოდებასა და მიხოს
ჯანმრთელობის დაზიანებას შორის არსებობს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი.
დასკვნა:
სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3 ნაწილის გამოყენებისთვის საჭირო ყველა ელემენტი სახეზეა. შპს „მადა“
მოქმედებდა თბილისის მერიის დავალებით, ზიანი დადგა სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას,
ბრალი გამოიხატა გაუფრთხილებლობაში, დადგა ქონებრივი ზიანი და არსებობს მიზეზობრივი კავშირი
ქმედებასა და შედეგს შორის. ამიტომ მიხოს აქვს თბილისის მერიისგან 1000 ლარის ოდენობით ზიანის
ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება, ხოლო მერიის უარი იმ საფუძვლით, რომ პასუხისმგებელი მხოლოდ შპს
„მადაა“, არ შეესაბამება სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3 ნაწილს.
მოთხოვნის ფორმა:
მიხოს უნდა მოეთხოვა თბილისის მერიისთვის 1000 ლარის ქონებრივი ზიანის ანაზღაურება, რადგან სწორედ
მუნიციპალიტეტი აგებს პასუხს იმ კერძო პირის მოქმედებაზე, რომელსაც მუნიციპალიტეტის მიერ ჰქონდა
დელეგირებული შესაბამისი ფუნქციის შესრულება. შპს „მადას“ მიერ განხორციელებული ქმედება
წარმოადგენს მუნიციპალიტეტის მიერ დელეგირებული საჯარო ფუნქციის შესრულებას, ამიტომ ზიანის
ანაზღაურების მოთხოვნა სწორად არის მიმართული თბილისის მერიის მიმართ და არა უშუალოდ შპს „მადას“
მიმართ.
3)კაზუსი
კაზუსი N2 (შპს ს მიერ ატრაქციონების გაკეთება სადაც ბავშვს ჯაჭვი
ჩამოუწყდა და მამამისმა მერიას ზიანის ანაზღაურება მოსთხოვა)
ეს კაზუსი ეხება სახელმწიფო პასუხისმგებლობის ნაწილს.
ჰიპოთეზა: შეიძლება მამას ჰქონდეს თბილისის მერიისგან ზიანის
ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება
ნორმის მოძიება: სზაკის მეთოთხმეტე თავი განსაზღვრავს სახელმწიფო
პასუხისმგებლობის ნაწილს, სზაკის 208-ე მუხლის მესამე ნაწილის მიხედვით
თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ორგანოს ან
მუნიციპალიტეტის ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე,
ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის
პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი.
სუბსუმცია: ამ ეტაპზე ვადგენთ კაზუსის მოცემულობის და 208-ე მუხლის
მესამე ნაწილის შესაბამისობას. სზაკის 208-ე მუხლით რომ მოხდეს ზიანის
ანაზღაურება ამისთვის საჭიროა სახეზე იყოს, მოცემული ელემენტები:
სუბიექტი უნდა იყოს სახელმწიფო, მუნიციპალიტეტი ან უფლებამოსილება
დელეგირებული პირი ამ შემთხვევაში უფლებამოსილება დელეგირებული
პირი შპს გვყავს ზუსტად ამიტომ ვიყენებთ 208-ეს მესამე ნაწილს, სახეზე
უნდა იყოს სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების პროცესი - შპს ამ
ატრაქციონების ამშენებისას მისთვის დაკისრებულ სამსახურებრივ
მოვალეობას ასრულებდა და მისი მოვალეობა იყო ზუსტად უსაფრთხოების
ზომებზე ზედამხედველობის განხორციელება, ბრალეული ქმედება უნდა
გვქონდეს რაც გულისხმობს რომ სახეზე უნდა იყოს განზრახვა ან
გაუფრთხილებლობა ამ შემთხვევაში გარემოებებიდან გამომდინარე
განზრახვა არ ირკვევა ამიტომ გაუფრთხილებლობა გვაქვს, სამსახურებრივი
მოვალეობას უნდა არღვევდეს სხვა პირის მიმართ - მოცემული
ატრაქციონების მოწყობა უსაფრთხოების ნორმების დაცვით წარმოადგენდა
საზოგადო ინტერესს რადგან ატრაქციონებით ბავშვები კავდებიან და თუ ეს
ატრაქციონი არასათანადოდაა შესრულებული მაშინ მათი უფლებები ირღვევა.
უნდა გვქონდეს ასევე მიზეზობრივი კავშირი დამდგარ ზიანს და ქმედებას
შორის, შპსს სპეციალურად ჰქონდა დავალებული რომ ატრაქციონების
მოწყობისას უნდა განეხორციელებინა ზედამხედველობა უსაფრთხოების
ნორმებზე და ყველაფრის ხარისხიანად შესრულებაზე, ზიანი გამოიწვია
ატრაქციონზე ჯაჭვის მოწყვეტამ სადაც არ ირკვევა რომ ჯაჭვი ბავშვის ან სხვა
პირის ბრალით მოწყდა ესეგი თვითონ ჯაჭვის გაუმართაობის პრობლემა
გვაქვს სახეზე რაც გამოწვეულია არასათანადო სამუშაოებით, აქედან
გამომდინარე მიზეზობრივი კავშირიც გვაქვს.
დასკვნა: სზაკ-ის 208-ე მუხლის არსებობისთვის ყველა ელემენტი გვაქვს
სახეზე, სზაკის 208-ე მუხლის საფუძვლით მამამისს შეუძლია თბილისის
მერიისგან ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა.
ფაქტობრივად მამამისმა შპსს ზემდგომ ორგანოს თბილისის მერიას საჩივრით
მიმართა რომელიც რეალაქტის(ატრაქციონების მოწყობის) არასათანადო
განხორციელებისკენ იყო მიმართული, საჩივრის განხილვისას დასაშვებობა
ანუ ფორმალური ნაწილი დაცული იქნებოდა რადგან გასაჩივრების ვადა
დაცულია, დაინტერესებული მხარეც გვყავს ასევე ზემდგომ ორგანოშია
გასაჩივრებული და ასევე შესაძლო დამდგარ ზიანზე იქნებოდა მითითება
ხოლო დასაბუთებულობაზე კანონიერებაზე შემოწმებისას დადგინდებოდა
რომ კანონიერება დარღვეული იყო მაგრამ რადგან მისი მოთხოვნა მხოლოდ
ზიანის ანაზღაურება იყო და მოთხოვნის საფუძველი სზაკის 208-ე მუხლში
ჩაშლილ, შპსს ბრალეულ ქმედებაზე ზემოთ მოცემულ ჩემს მსჯელობაშივე
ისახება, არ არის ცალკე კანონიერების შემოწმება საჭირო რადგან პირდაპირ
ირკვევა რომ მოცემული ქმედება თბილისის მერიის მოთხოვნების და სამუშაო
უსაფრთხოების ნორმების დაუცველად ჩაატატარა შპსმ და კანონიერი ვერც
იქნება. ამიტომ პირდაპირ 208-ე მუხლის მიხედვით თბილისის მერიის
დაეკისრება ზიანის ანაზღაურება.
დაუხმარებლობის სინდრომი :1. მომხდარი შემთხვევის დაფიქსირება 2.მომხდარის როგორც უბედურ შემთხვევად აღქმა 3.პასუხისმგებლობის აღება 4.დახმარების გაწევისათვის საჭირო მექანიზმის ცოდნა 5. დახმარების გაწევაზე გადაწყვეტილების მიღბა
მონოკრატ კოლეგიურ )))) მონოკრატიული მმართველობა – გადაწყვეტილებას იღებს ერთი ხელმძღვანელი პირი, რომელსაც აქვს ერთპიროვნული უფლებამოსილება. გადაწყვეტილება მიიღება სწრაფად და პასუხისმგებლობაც მკაფიოდ ერთ პირზეა დაკისრებული. კოლეგიური მმართველობა – გადაწყვეტილება მიიღება რამდენიმე თანასწორუფლებიანი წევრის უმრავლესობის საფუძველზე. აუცილებელია კვორუმი (წევრთა ნახევარზე მეტის დასწრება) და გადაწყვეტილებას მხარი უნდა დაუჭიროს უმრავლესობამ. თავმჯდომარე არის „პირველი თანასწორთა შორის“. პასუხისმგებლობა ეკისრება მთლიანად ორგანოს. ასეთ სისტემაში ფუნქციები გადანაწილებულია (მაგალითად, საკრებულოსა და მერს შორის).
საჯ მმართ ) საჯარო მმართველობა ვიწრო გაგებით – არის აღმასრულებელი ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების (და შესაბამისი ფუნქციის მქონე სუბიექტების) საქმიანობა, რომელიც ხორციელდება მათი პასუხისმგებლობით, წინასწარ განსაზღვრული მიზნებისა და სამართლებრივი ჩარჩოს ფარგლებში. ეს საქმიანობა არ მოიცავს კანონშემოქმედებას, მართლმსაჯულებას და პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებს.
7. რა შემთხვევაში ხდება ადმინისტრაციულ წარმოებაში გაშვებული ვადის აღდგენა?
ადმინისტრაციულ წარმოებაში გაშვებული ვადა აღდგება მაშინ, როცა დაინტერესებულმა პირმა ვადა გაუშვა არაბრალეულად, ანუ მისი მიზეზი იყო საპატიო გარემოება, როგორიცაა დაუძლეველი ძალა, ავადმყოფობა ან სხვა მსგავსი მიზეზი.ვადის აღსადგენად პირი მიმართავს ადმინისტრაციულ ორგანოს და წარადგენს შესაბამის დამადასტურებელ დოკუმენტებს. ადმინისტრაციული ორგანო განაცხადს განიხილავს და, როგორც წესი, 5 დღის ვადაში იღებს გადაწყვეტილებას. ვადა აღდგება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს არ ეწინააღმდეგება კანონს და არ ლახავს მესამე პირების უფლებებსა და ინტერესებს.
11. როგორი აქტი ცხადდება ბათილად და როგორი - ძალადაკარგულად?
ბათილად ცნობა – ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი ბათილად ცხადდება მაშინ, როცა იგი ეწინააღმდეგება კანონს ან მისი მიღებისას არსებითად ირღვევა კანონით დადგენილი პროცედურები (მომზადება/გამოცემა). ძალადაკარგულად გამოცხადება – აქტი ძალადაკარგულად ცხადდება, როცა ეს პირდაპირ არის გათვალისწინებული კანონით ან ზემდგომი ორგანოს აქტით, ან თავად აქტშია მითითებული, ან როცა დაინტერესებული პირი არ ასრულებს მასში დადგენილ ვალდებულებას, რაც საფუძველს ქმნის მის გაუქმებაზე.
არარა და უკანონო ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის განსხვავება : არარა აქტი – გამოცემისთანავე ითვლება არარსებულად და იურიდიულ შედეგს საერთოდ არ წარმოშობს, შესაბამისად მისი შესრულების ვალდებულებაც არ არსებობს. იგი სახეზეა მხოლოდ კანონით განსაზღვრულ განსაკუთრებულ შემთხვევებში.
უკანონო აქტი – არის მოქმედი აქტი, რომელიც ეწინააღმდეგება კანონს (არღვევს ფორმალურ ან მატერიალურ კანონიერების მოთხოვნებს), თუმცა მაინც იურიდიულ შედეგს წარმოშობს, სანამ გაუქმდება.
მთავარი განსხვავება:არარა აქტი თავიდანვე არარსებულია, ხოლო უკანონო აქტი არსებობს, მაგრამ კანონს ეწინააღმდეგება.
ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტსა და რეალაქტს შორის განსხვავება:ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი მიმართულია კონკრეტული, განსაზღვრული პირ(ებ)ის მიმართ და წარმოშობს, ცვლის ან წყვეტს სამართლებრივ ურთიერთობას (მაგ: ნებართვის გაცემა კონკრეტულ პირზე).
რეალაქტი კი არ ქმნის სამართლებრივ შედეგს, არამედ მიმართულია მხოლოდ ფაქტობრივი შედეგის მიღწევისკენ (მაგ: მოსახლეობის ინფორმირება, პატრულირება).
მთავარი განსხვავება: ინდივიდუალური აქტი ქმნის სამართლებრივ შედეგს, ხოლო რეალაქტი – მხოლოდ ფაქტობრივ შედეგს. 16. რა არის საჯარო მმართველობის ძირითადი ფუნქციები?
1. კანონის აღსრულება 2. ძირითადი უფლების განხორციელება 3. წესრიგის დაცვის მომსახურების 3. ვინ არის უფლებამოსილი აქტი ცნოს ბათილად და ვინ გამოაცხადოს ძალადაკარგულად?
ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს ბათილად ცნობს მისი გამომცემი ადმინისტრაციული ორგანო, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ძალადაკარგულად გამოცხადების უფლება აქვს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამომცემ ადმინისტრაციულ ორგანოს 5. ვინ არის ადმინისტრაციული წარმოების მხარეები?
ადმინისტრაციული წარმოების მხარე შეიძლება იყოს ადმინისტრაციული ორგანო, ფიზიკური ან იურიდიული პირი. 9. რა განსხვავებაა ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტსა და ადმინისტრაციულ ხელშეკრულებას შორის?
ადმინისტრაციულ ხელშეკრულებასა და ინდ. აქტს განასხვავებს შემდეგი ნიშანი: ინდ.აქტი ადმინისტრაციული ორგანოს ცალმხრივი ნების გამოხატვის შედეგია, ხოლო ადმინისტრაციული ხელსეკრულება კი ორმხრივი ნების გამოვლენის აქტია 10). ვინ არიან საჯარო მმართველობის განმახორციელებელი სუბიექტები?
1.აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოები 2.მუნიციპალური ორგანოები 3.საჯარო სამართლის იურიდიული პირები 4.უფლებამოსილება დელეგირებული პირები
არარა ინდ. ადმინისტრაციული აქტი → გამოცემისთანავე ითვლება არარსებულად და არ წარმოშობს შესრულების ვალდებულებას; არსებობს კანონით გათვალისწინებული 4 განსაკუთრებული შემთხვევისას.
უკანონო ინდ. ადმინისტრაციული აქტი → ეწინააღმდეგება კანონს (არღვევს ფორმალურ ან მატერიალურ კანონიერებას).
განსხვავება:
არარა აქტიც უკანონოა, მაგრამ მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში და იწვევს უფრო მკაცრ შედეგს (არარსებობა), ხოლო სხვა უკანონო აქტები ძალაში რჩება, სანამ არ გაუქმდება.
კანონისმიერი დათქმის პრინციპი → მიუხედავად იმისა, რომ ზოგადი ნორმა კრძალავს რაიმეს, თუ თავად კანონში (ან სხვა ნორმაში) არის დათქმა, ეს ქმედება გარკვეულ შემთხვევაში დასაშვები ხდება. ანუ, ეს არის კანონითვე დაშვებული გამონაკლისი, რომელიც მაინც კანონიერების ფარგლებშია.
მაგალითი: საკუთრების უფლება ზოგადად შეუზღუდავია, მაგრამ შეიძლება კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში შეიზღუდოს. . რა სახის შეცდომა არსებობს დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელების დროს?
დისკრეციული უფლებამოსილების დროს არსებობს სამი სახის შეცდომა, პირველი როცა პირი არ იყენებს ამ უფლებამოსილებას, აქვს და არ იყენებს, მეორე როცა სცილდება მიზნებს, მაგალითად აქვს ფული ბაღის ასაშენებლად და ყიდულობს სახლს და როცა სცილდება ფარგლებს, მაგალითად შეუძლია ჯარიმა 20 ლარი დაწეროს და წერს 240 ლარს
. რა არის ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის 4 ძირითადი ფუნქცია?
აწესებს,ცვლის, წყვეტს და ადასტურებს
აღკვეთის ღონისძიების არსი და ფენომენი
აღკვეთის ღონისძიება არის სამართლებრივი მექანიზმი, რომელიც გამოიყენება ფიზიკური პირის ქმედებების შეზღუდვის მიზნით, რათა მოხდეს სამართლიანი და ეფექტიანი სამართლებრივი პროცესის უზრუნველყოფა. აღკვეთის ღონისძიებები გამოიყენება განსაკუთრებით სისხლის სამართალში, როდესაც არსებობს პიროვნებისაგან დანაშაულის განმეორების, მტკიცებულებების განადგურების, ან გამოძიებისთვის ხელის შეშლის საფრთხე.
აღკვეთის ღონისძიების სახეები მრავალფეროვანია და მოიცავს შემდეგ ფორმებს:
1. დაპატიმრება - პირის თავისუფლების შეზღუდვა სასამართლოს ან პროკურორის გადაწყვეტილებით, განსაკუთრებულ შემთხვევებში.
2. პირადი ან ფინანსური გარანტია - პირი ვალდებულდება, რომ არ დაარღვევს გარკვეულ პირობებს.
3. ადგილიდან გადაადგილების შეზღუდვა - მას აფერხებენ კონკრეტულ ტერიტორიაზე გადაადგილებაში.
4. მოსამართლის ზედამხედველობა - განსასჯელის ქმედებებზე ხდება მუდმივი ზედამხედველობა.
აღკვეთის ღონისძიების ფენომენი უკავშირდება სახელმწიფოს ძალაუფლებისა და პიროვნების უფლებების ბალანსს. მისი მიზანი არის სამართლებრივი წესრიგის დაცვა ისე, რომ მინიმალური ჩარევა მოხდეს პიროვნების უფლებებში.
--ბრალდებულის სასამართლოში პირველი წარდგენის სხდომის წინაპირობები და მიზნები
ბრალდებულის სასამართლოში პირველი წარდგენის სხდომა მნიშვნელოვანია, რადგან ის განსაზღვრავს სასამართლოს შემდგომ პროცესებს და მხარეების უფლებრივ და მტკიცებითი მდგომარეობას. მისი წინაპირობები და მიზნები შემდეგია:
წინაპირობები
1. ბრალდებულის დაკავება ან მოსამართლის წინაშე წარდგენა - ბრალდებულს უნდა ჰქონდეს შემუშავებული ბრალდება, და მისი დაკავება ან მოწვევა სასამართლოში უნდა იყოს კანონიერად წარმართული.
2. ბრალდების ფორმულირება - ბრალდების მხარემ უნდა წარმოადგინოს ბრალდება, რომელიც ეფუძნება კანონს და ფაქტებს.
3. ბრალდებულის უფლებების დაცვის უზრუნველყოფა - სასამართლოში წარდგენამდე აუცილებელია ბრალდებულის უფლებების დაცვა და ინფორმირება, მათ შორის, ადვოკატთან კონსულტაციის უფლება.
მიზნები
1. ბრალდების წაკითხვა და განმარტება - ბრალდებულს უნდა გაეცნოს მისი ბრალდების შინაარსი და ბუნება.
2. აღკვეთის ღონისძიების განხილვა - სასამართლო წყვეტს, საჭიროა თუ არა აღკვეთის ღონისძიების დაწესება (მაგ., პატიმრობა, გარანტია, ან სხვა).
3. ბრალდებულის უფლებების უზრუნველყოფა - ბრალდებულს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა ისარგებლოს ყველა გარანტირებული უფლებით, რაც უზრუნველყოფს სამართლიანი სასამართლოს პრინციპის დაცვას.
4. სამართლებრივი პროცესის დაწყება - პირველი სხდომა წარმოადგენს საფუძველს, საიდანაც იწყება პროცესი და განისაზღვრება საქმის შემდგომი მიმდინარეობა.
ამ შეხვედრის შედეგად სასამართლო ამყარებს ძირითად სამართლებრივ მექანიზმებს, რაც უზრუნველყოფს პროცესის სამართლიანობას და ეფექტიანობას.
პირის ბრალდებულად ცნობა
არის სამართლებრივი პროცესი, რომლის ფარგლებშიც გამოძიების ორგანო, პროკურორი ან სასამართლო პირის მიმართ აყალიბებს ბრალდებას, ანუ ეჭვობს, რომ მან ჩაიდინა დანაშაული. ეს პროცესი გულისხმობს ოფიციალურ სამართლებრივ გადაწყვეტილებას, რომელიც ფორმალურად ცნობს პირს ბრალდებულად და აწესებს მისი უფლებებისა და მოვალეობების გარკვეულ ჩარჩოებს.
პირის ბრალდებულად ცნობის ძირითადი ეტაპები
1. მტკიცებულებათა შეგროვება - გამოძიების ეტაპზე გროვდება საკმარისი მტკიცებულებები, რომლებიც მიუთითებს პირის სავარაუდო მონაწილეობაზე დანაშაულში.
2. ბრალის ფორმულირება - პროკურორი ან გამოძიების ორგანო ადგენს, თუ რომელი კონკრეტული სამართალდარღვევა შეესაბამება პირის ქმედებას.
3. ბრალდებულად ცნობის დადგენილება - ოფიციალურად ცხადდება პირი ბრალდებულად, რაც გულისხმობს, რომ მას ედება პასუხისმგებლობა, და იწყება მის მიმართ სასამართლო პროცესი.
4. ბრალდებულის უფლებების უზრუნველყოფა - ბრალდებულად ცნობის შემდეგ პირს ეკუთვნის სხვადასხვა უფლებები, როგორიცაა ადვოკატთან კონსულტაციის, მტკიცებულებების გაცნობის და თავის დაცვის უფლება.
პირის ბრალდებულად ცნობის მიზნები
• სამართლებრივი პროცესის გამჭვირვალობა - პირის ბრალდებულად ცნობა ხელს უწყობს სამართლებრივი პროცესის ოფიციალიზაციას, რაც საჭიროა სამართლიანი და მიუკერძოებელი სასამართლოს უზრუნველყოფისთვის.
• მტკიცებულებების შეფასება - ამ ნაბიჯის მიზანია დაიცვას პიროვნების უფლებები და უზრუნველყოს, რომ მხოლოდ მტკიცებულებებით გამყარებული შემთხვევები მივიდეს სასამართლო განხილვამდე.
• ბრალდებულის უფლებების დაცვა - ბრალდებულად ცნობა ააქტიურებს პიროვნების დაცვასთან დაკავშირებულ სამართლებრივ მექანიზმებს, რითაც მას ეძლევა სამართლიანი დაცვის შესაძლებლობა.
ბრალდებულად ცნობის პროცესი არის მნიშვნელოვანი ეტაპი სისხლის სამართლის საქმეში, რადგან ის წარმოადგენს პირს განაჩენამდე დაცვის საშუალებას, ამავდროულად კი საშუალებას აძლევს სახელმწიფო ორგანოებს, აწარმოონ ეფექტიანი გამოძიება და სასამართლო განხილვა.
დაკავების პროცედურები, დაკავებული პირის უფლებამოვალეობები
დაკავების პროცედურები და დაკავებული პირის უფლებები-მოვალეობები მნიშვნელოვანია სამართლებრივი პროცესი, რომელიც მიზნად ისახავს როგორც საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფას, ისე დაკავებული პირის უფლებების დაცვას.
დაკავების პროცედურები
1. დაკავების საფუძვლების არსებობა - დაკავება უნდა მოხდეს მხოლოდ კანონიერად, როდესაც არსებობს საფუძვლიანი ეჭვი ან მტკიცებულებები, რომ პირი მონაწილეობდა დანაშაულში. დაკავება ასევე შესაძლებელია იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს საფრთხე, რომ პირი მიემალება სამართალმცველებს ან ხელს შეუშლის გამოძიებას.
2. დაკავების ოქმი - დაკავებისას პოლიცია ან სხვა სამართალდამცავი ორგანო ადგენს დაკავების ოქმს, რომელშიც ასახულია დაკავების დრო, ადგილი, მოტივაცია და სხვა დეტალები.
3. დაკავებულის ინფორმირება - დაკავებულს უნდა აუხსნან დაკავების მიზეზი და ბრალდება მის წინააღმდეგ. ასევე, მას უნდა აცნობონ მისი უფლებები.
4. დაკავებულის უფლებების გაცნობა - პიროვნებას უნდა აუხსნან, რომ მას აქვს უფლება დაეკონტაქტოს ადვოკატს და ახლობლებს.
5. სასამართლოში წარდგენა - დაკავებიდან მოკლე დროში (მეტწილად 48 საათში) პირი უნდა წარდგეს მოსამართლის წინაშე, რომელიც განიხილავს დაკავების კანონიერებას და გადაწყვეტს, უნდა დარჩეს თუ არა ის პატიმრობაში.
დაკავებული პირის უფლებები
1. ინფორმირების უფლება - დაკავებულს უფლება აქვს, იცოდეს მის წინააღმდეგ წაყენებული ბრალდებები და დაკავების მიზეზი.
2. დაცვის უფლება - დაკავებულს აქვს უფლება, დაიქირაოს ადვოკატი და ისარგებლოს დაცვის სამართლებრივი მექანიზმებით. მას ასევე აქვს უფლება, მოითხოვოს ადვოკატის დანიშვნა სახელმწიფოს მიერ, თუ თავად არ აქვს საშუალება.
3. სიჩუმის უფლება - დაკავებულს შეუძლია არ უპასუხოს სამართალდამცველების შეკითხვებს და არ მისცეს ჩვენება თავისი თავის წინააღმდეგ.
4. ჯანმრთელობის უზრუნველყოფის უფლება - თუ დაკავებულს ესაჭიროება სამედიცინო დახმარება, მას უნდა მიეცეს წვდომა შესაბამისი სამედიცინო მომსახურებით.
5. მდგომარეობის შესახებ ინფორმირების უფლება - დაკავებულს აქვს უფლება, შეატყობინოს ოჯახის წევრებს ან ახლობლებს მისი დაკავების შესახებ.
დაკავებული პირის მოვალეობები
1. სამართალდამცავთა მოთხოვნებთან თანამშრომლობა - დაკავებულმა უნდა დაიცვას დაკავების პროცედურის წესები და არ უნდა გაუწიოს წინააღმდეგობა.
2. კანონის პატივისცემა - დაკავებული პირი ვალდებულია, შეასრულოს სამართალდამცავი ორგანოების მოთხოვნები იმ ფარგლებში, რომელიც არ არღვევს მის უფლებებს.
3. სასამართლო სხდომებზე დასწრება - დაკავებული ვალდებულია, დაესწროს სასამართლო სხდომებს და მონაწილეობის მიიღოს სასამართლო პროცესებში.
დაკავების პროცედურების და დაკავებული პირის უფლებების მკაცრი დაცვა უზრუნველყოფს სამართლებრივი პროცესის სამართლიანობას და ჰუმანურობას, რითაც ინახება ადამიანის უფლებები და სახელმწიფო წესრიგი.
დაკავების შემდგომ პირისათვის ბრალის წაყენების პროცედურები და წესები
დაკავების შემდგომ ბრალის წაყენების პროცედურები და წესები მნიშვნელოვანი ნაბიჯებია, რომლებიც უზრუნველყოფს სამართლებრივად სწორი და სამართლიანი პროცესის წარმართვას. ეს პროცედურები მიზნად ისახავს, ბრალდებულს ჰქონდეს ინფორმაცია ბრალდების შესახებ, დაიცვას თავისი უფლებები და გაამყაროს სამართლიანი სასამართლო პრინციპი.
ბრალის წაყენების პროცედურები
1. მტკიცებულებების შეფასება - დაკავების შემდეგ, გამოძიების ორგანოები იწყებენ მტკიცებულებების დეტალურ ანალიზს, რათა დაადგინონ, არსებობს თუ არა საკმარისი საფუძველი ბრალის წასაყენებლად. მტკიცებულებები შეიძლება მოიცავდეს დოკუმენტურ მასალებს, მოწმეთა ჩვენებებს, ნივთმტკიცებებს და სხვა.
2. ბრალდების ფორმულირება - პროკურორი ან გამომძიებელი ადგენს ბრალდებას, რომლის თანახმადაც განსაზღვრულია, რომელი დანაშაულებრივი ქმედება ბრალდება პირს. ბრალდების ფორმულირება უნდა იყოს მკაფიო და კონკრეტული, რათა ბრალდებულმა ზუსტად გაიგოს მის წინააღმდეგ წაყენებული ბრალდების შინაარსი.
3. ბრალის წაკითხვა და განმარტება - ბრალდებულის წინაშე ოფიციალურად წაიკითხავენ ბრალდებას, ამასთან, ეს პროცესი უნდა იყოს გასაგები და საფუძვლიანი. ბრალდებულს უნდა განემარტოს ბრალის არსი და დანაშაულებრივი ქმედებების სამართლებრივი საფუძვლები.
4. ბრალდებულის უფლებების უზრუნველყოფა - ბრალის წაყენების პროცესში ბრალდებულს ეძლევა უფლება, გამოიყენოს ადვოკატის დახმარება, გაეცნოს ბრალდებასთან დაკავშირებულ მტკიცებულებებს და მოამზადოს დაცვის სტრატეგია. ეს არის სასამართლო პროცესის ფუნდამენტური მოთხოვნა, რათა ბრალდებულს ჰქონდეს სრულყოფილი ინფორმაცია მის წინააღმდეგ საქმეში და შეძლოს საკუთარი თავის დაცვა.
5. დაცვის სტრატეგიის მომზადება - ბრალდებულს ეძლევა დრო და შესაძლებლობა, რომ მოამზადოს თავისი დაცვის სტრატეგია, რაც მოიცავს მტკიცებულებების შესწავლას და ადვოკატთან კონსულტაციას. ასევე, ბრალდებულს შეუძლია გააკეთოს წერილობითი ან ზეპირი განცხადებები, მიმართოს საჩივრით თუ საჭიროა.
ბრალის წაყენების წესები
1. კანონიერება და სამართლიანობა - ბრალის წაყენების პროცესი უნდა იყოს კანონის შესაბამისი და სამართლიანი, რათა ბრალდებულის უფლებები იყოს დაცული. ბრალდების დადგენილება არ უნდა ეფუძნებოდეს მხოლოდ ეჭვებს ან ვარაუდებს, არამედ რეალურ მტკიცებულებებს.
2. დროის რეგულირება - ბრალის წაყენება უნდა მოხდეს კანონით დადგენილ დროში. ეს დრო მერყეობს სხვადასხვა იურისდიქციებში, თუმცა ბრალდებულის უფლებების დაცვის მიზნით, ბრალის წაყენება ხდება რაც შეიძლება მოკლე დროში დაკავების შემდეგ.
3. გამჭვირვალობა - ბრალდებულს და მის ადვოკატს უნდა ჰქონდეთ სრული წვდომა მტკიცებულებებზე და ყველა საჭირო მასალაზე, რათა უზრუნველყოფილი იყოს გამჭვირვალე პროცესი.
4. კვალიფიციური ადვოკატის დახმარება - ბრალდებულს უფლება აქვს ისარგებლოს ადვოკატის დახმარებით მთელი ბრალის წაყენების პროცესში, რათა შეძლოს საკუთარი უფლებების დაცვა და სამართლიანი პროცესის უზრუნველყოფა.
5. ბრალდებულის უფლებათა დაცვის პრინციპი - ბრალდებულს უფლება აქვს, მოითხოვოს განმარტებები, გაასაჩივროს ბრალი ან თავად განახორციელოს საკუთარი დაცვის ფორმა.
ეს პროცედურები და წესები სამართლებრივი სახელმწიფოს ძირითადი პრინციპია და ხელს უწყობს სასამართლო პროცესების სამართლიანობას, რათა ბრალდებულს ჰქონდეს სრული შესაძლებლობა დაიცვას საკუთარი თავი და სასამართლოს მიერ იყოს ობიექტურად განხილული ყველა დეტალი.
საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის გამოყენების სტანდარტები
საქართველოს საერთო სასამართლოები ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციას (ECHR) და მის პრინციპებს იყენებენ როგორც სამართლებრივ სტანდარტს, რათა გაამყარონ ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვა. ECHR-ის გამოყენება საერთო სასამართლოებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ეს კონვენცია მოიცავს ადამიანის უფლებების ფართო სპექტრს და უზრუნველყოფს საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობას.
სტანდარტები და პრინციპები, რომლებიც გამოიყენება საქართველოს სასამართლოებში
1. კონვენციის პირდაპირი გამოყენება
საქართველოს კონსტიტუციისა და კანონმდებლობის მიხედვით, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია საქართველოს სამართლებრივი სისტემის ნაწილია. სასამართლოები იყენებენ ECHR-ის ნორმებს უშუალოდ, განსაკუთრებით იმ შემთხვევებში, როდესაც შიდა კანონმდებლობა არ წარმოადგენს გარკვეულ ან სრულ წესებს. ამდენად, ECHR-ის სტანდარტები ხდება გადაწყვეტილების მიღების საფუძველი, რითაც იცავენ ადამიანის უფლებების საერთაშორისო სტანდარტებს.
2. სტრასბურგის სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინება
საქართველოს საერთო სასამართლოები იხელმძღვანებიან არა მხოლოდ ECHR-ის ტექსტით, არამედ სტრასბურგის სასამართლოს პრეცედენტებით, რაც გამოკვეთილი სტანდარტებია ადამიანის უფლებების დაცვისთვის. ეს პრეცედენტები ეხმარება სასამართლოებს გაიგონ კონვენციის პრინციპების გამოყენება კონკრეტულ საქმეებში და მიიღონ შესაბამისი გადაწყვეტილებები.
3. პროპორციულობის პრინციპი
ECHR-ის ერთ-ერთი ფუნდამენტური პრინციპი არის პროპორციულობა. სასამართლოები იყენებენ პროპორციულობის ტესტს, რათა განსაზღვრონ, საჭიროა თუ არა სახელმწიფოს ჩარევა პიროვნების უფლებებში, და თუ კი, რამდენად არის იგი პროპორციული საზოგადოებრივი ინტერესების დაცვის მიზნით. ამ გზით ხდება ბალანსის დაცვა სახელმწიფოსა და პიროვნების უფლებებს შორის.
4. სამართლიანი სასამართლოს უფლება (მე-6 მუხლი)
საქართველოს სასამართლოები ECHR-ის მე-6 მუხლს ხშირად იყენებენ სამართლიანი სასამართლოს უზრუნველყოფის მიზნით. ეს მუხლი მოიცავს ისეთ უფლებებს, როგორიცაა განეიტრალებული სასამართლოს არსებობა, სათანადო პროცედურების დაცვა და ადეკვატური დაცვის საშუალებების უზრუნველყოფა. საქართველოს სასამართლოები უზრუნველყოფენ, რომ ბრალდებულებსა და მხარეებს ჰქონდეთ სამართლიანი შესაძლებლობა, დაიცვან საკუთარი უფლებები.
5. არადისკრიმინაციის პრინციპი (მე-14 მუხლი)
საქართველოს საერთო სასამართლოები ხშირად იყენებენ არადისკრიმინაციის პრინციპს, რათა უზრუნველყოფილი იყოს ყველა პირისთვის თანასწორობის უფლება, მიუხედავად მათი ეროვნების, სქესის, რელიგიის ან სხვა ნიშნების. ეს პრინციპი მიზნად ისახავს, რომ პიროვნებათა უფლებები არ იყოს დარღვეული სოციალური, ეკონომიკური თუ სხვა მახასიათებლების საფუძველზე.
6. ცხოვრების და პირადი სივრცის დაცვის სტანდარტები (მე-8 მუხლი)
პირადი და საოჯახო ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება მნიშვნელოვანია და ხშირად გამოიყენება სასამართლოებში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება პიროვნების პირად ცხოვრებაში სახელმწიფოს ჩარევას. სასამართლოები იყენებენ ამ სტანდარტს, რათა განსაზღვრონ, თუ რამდენად არის სახელმწიფო ჩარევა სამართლიანი და აუცილებელი.
7. წამებისა და არასათანადო მოპყრობის აკრძალვა (მე-3 მუხლი)
მე-3 მუხლის თანახმად, წამება და არასათანადო მოპყრობა აკრძალულია ყველა პირისთვის. საქართველოს სასამართლოები განსაკუთრებით მკაცრად აკონტროლებენ ადამიანის მიმართ ღირსების შელახვას და იყენებენ ამ სტანდარტს, რომ პირი არ აღმოჩნდეს არაადამიანური მოპყრობის მსხვერპლი, განსაკუთრებით სახელმწიფოს მხრიდან.
8. სახელმწიფო პასუხისმგებლობა ადამიანის უფლებების დარღვევის შემთხვევაში
საქართველოს სასამართლოები იყენებენ ECHR-ის სტანდარტებს სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის განსაზღვრისას, როდესაც პიროვნების უფლებები ირღვევა სახელმწიფო ორგანოების მიერ. სახელმწიფოს შეუძლია მოვალეობის დაკისრება ან კომპენსაციის გადახდა, თუ მტკიცდება უფლებების დარღვევა.
ECHR-ის სტანდარტების გამოყენების მნიშვნელობა
საქართველოს სასამართლოებში ECHR-ის გამოყენება აძლიერებს ადამიანის უფლებების დაცვის მექანიზმებს და უზრუნველყოფს ეროვნული სამართლის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობას. ეს პრაქტიკა ხელს უწყობს სასამართლოების მიერ სამართლიანი და ადამიანის უფლებებისადმი მგრძნობიარე გადაწყვეტილებების მიღებას, რაც აუმჯობესებს სახელმწიფოს დემოკრატიულობასა და სამართლებრივ სისტემას.
ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მუხლი 5 - თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება 3.1. ზოგადი დებულებები 3.1.1. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა 3.1.2. საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა
ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლი, რომელიც ეხება თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლებას, არის ერთ-ერთი ფუნდამენტური მუხლი, რომელიც მიზნად ისახავს პიროვნების უკანონო და თვითნებური დაკავებისგან დაცვას. ეს მუხლი უზრუნველყოფს პიროვნების თავისუფლებისა და უსაფრთხოების დაცვას, განსაზღვრავს, რა პირობებში არის დასაშვები პირის თავისუფლების შეზღუდვა და რა გარანტიები უნდა არსებობდეს დაკავებისას.
3.1. ზოგადი დებულებები
მე-5 მუხლის მიზანია პიროვნების თავისუფლებისა და უსაფრთხოების გარანტირება, რათა დაუშვებელი იყოს თვითნებური ან არასათანადო დაკავება. ეს მუხლი ადგენს გარკვეულ შემთხვევებს, როდესაც პიროვნების თავისუფლების შეზღუდვა დასაშვებია, როგორიცაა:
• დაკავება განაჩენის საფუძველზე – პირის პატიმრობა მის მიერ ჩადენილი დანაშაულის გამო.
• დაკავება სასამართლოს წინაშე წარდგენის მიზნით – იმ პირებისთვის, ვისაც ბრალად ედება დანაშაულებრივი ქმედება.
• დაკავება ბავშვთა აღზრდისა და ზედამხედველობის მიზნით – არასრულწლოვანების შემთხვევაში.
• ჯანმრთელობის მდგომარეობის ან საიმიგრაციო მიზნებისათვის დაკავება – სერიოზული ფსიქიკური დაავადების ან არალეგალური იმიგრაციის შემთხვევებში.
მე-5 მუხლი ასევე უზრუნველყოფს შემდეგ უფლებებს:
• დაკავებულის ინფორმირება დაკავების მიზეზზე – პირს უნდა ჰქონდეს უფლება იცოდეს, რატომ არის დაკავებული.
• დაკავების კანონიერების სასამართლო კონტროლი – პირს აქვს უფლება მოითხოვოს, რომ სასამართლომ განიხილოს დაკავების კანონიერება.
• ადამიანური მოპყრობა – პირს უნდა მიეცეს სათანადო პირობები და მოპყრობა დაკავების პერიოდში.
3.1.1. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა
ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ (ECtHR) მე-5 მუხლის შესახებ ჩამოაყალიბა მნიშვნელოვანი პრეცედენტები, რომლებიც განმარტავს თავისუფლებისა და უსაფრთხოების დაცვის სტანდარტებს. რამდენიმე მთავარი პრეცედენტია:
• Golder v. United Kingdom (1975) – ECtHR-ის გადაწყვეტილებით, თავისუფლების შეზღუდვა უნდა იყოს კანონიერად დასაბუთებული, ხოლო პიროვნების უფლებები და უსაფრთხოება უნდა იყოს დაცული.
• Winterwerp v. Netherlands (1979) – სასამართლომ დაადგინა, რომ პირის პატიმრობაში აყვანის საფუძვლები უნდა იყოს ნათლად დასაბუთებული, განსაკუთრებით ფსიქიკური დაავადების შემთხვევაში. სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს, რომ პატიმრობა ემყარებოდეს კანონს და შესაბამისი მტკიცებულებებს.
• McKay v. United Kingdom (2006) – ECtHR-მ განმარტა, რომ პირის დაკავების გადაწყვეტილება უნდა მიიღონ მხოლოდ სამართლებრივად უფლებამოსილმა ორგანოებმა და დაკმაყოფილდეს სწრაფი სასამართლო განხილვის უფლება, რაც ნიშნავს, რომ სასამართლომ უნდა შეამოწმოს დაკავების კანონიერება დროულად.
• Assanidze v. Georgia (2004) – ამ საქმეში სასამართლომ დაადგინა, რომ სახელმწიფოები ვალდებულნი არიან პატივი სცენ ადამიანის უფლებებს, მათ შორის თავისუფლების უფლების დარღვევის შემთხვევაში. სასამართლომ აღინიშნა, რომ საქართველოს მხრიდან მოხდა მე-5 მუხლის დარღვევა, რადგან პირი გათავისუფლების გადაწყვეტილების მიუხედავად კვლავ პატიმრობაში იმყოფებოდა.
3.1.2. საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა
საქართველოს საერთო სასამართლოები ეყრდნობიან ECtHR-ის პრეცედენტებს და საკუთარი გადაწყვეტილებების მიღებისას იყენებენ კონვენციის მე-5 მუხლის პრინციპებს. საქართველოს სასამართლოებში ამ მუხლის გამოყენება მიმართულია ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების დაცვისკენ და მოიცავს სხვადასხვა სტანდარტს, რომლებიც შესაბამისობაშია სტრასბურგის სასამართლოს პრაქტიკასთან.
• თავისუფლების შეზღუდვის კანონიერება – საქართველოს საერთო სასამართლოები მტკიცედ იცავენ იმას, რომ პირის თავისუფლების შეზღუდვა უნდა იყოს მხოლოდ კანონის შესაბამისად. მაგალითად, გადაწყვეტილებებში ხშირად გვხვდება კანონიერების დაცვის პრინციპი, როდესაც სასამართლო შეისწავლის, მართლზომიერადაა თუ არა დაკავებული პირი.
• სასამართლოში დროული წარდგენა – საქართველოს სასამართლოები რეგულარულად იყენებენ ECHR-ის პრინციპებს, რომლებიც ეხება პირის სასამართლოში დროულად წარდგენას. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ბრალდებულმა მიიღოს სამართლიანი სასამართლო და მისი უფლებები არ დაირღვეს დაკავების პერიოდში.
• არასათანადო მოპყრობის აკრძალვა – საქართველოს სასამართლოები მკაცრად იცავენ ECHR-ის პრინციპებს არასათანადო მოპყრობის საკითხებში. თუ დაკავებისას ადგილი აქვს არაჰუმანურ ან დამამცირებელ მოპყრობას, სასამართლოები იღებენ შესაბამის ზომებს და ხშირ შემთხვევაში, სახელმწიფო პასუხისმგებლობის დაკისრებასაც განიხილავენ.
• გათავისუფლების თაობაზე გადაწყვეტილების დროული აღსრულება – საქართველოში ზოგიერთ შემთხვევაში სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმაზე, რომ გათავისუფლების გადაწყვეტილება დროულად უნდა შესრულდეს, რათა არ მოხდეს თავისუფლების უფლების დარღვევა.
დასკვნა
საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლის გამოყენება ხაზს უსვამს ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების დაცვის მნიშვნელობას. სასამართლოები იყენებენ ECtHR-ის პრეცედენტებს, რათა უზრუნველყონ სამართლიანი და ადამიანის უფლებებზე ორიენტირებული გადაწყვეტილებები, რითაც დაცულია როგორც ადგილობრივი, ისე საერთაშორისო სტანდარტები.
ადამიანის უფლებები დაკავების დროს და საქართველოში არსებული მდგომარეობა
დაკავების დროს ადამიანის უფლებების დაცვა მნიშვნელოვანია სამართლებრივი სახელმწიფოს ფუნდამენტური პრინციპი და წარმოადგენს საერთაშორისო და ადგილობრივ კანონმდებლობის აუცილებელ ნაწილს. დაკავებული პირის უფლებების დაცვისკენ მიმართული საერთაშორისო სტანდარტები ეფუძნება ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციასა და სხვა საერთაშორისო შეთანხმებებს, რომლებიც საქართველოშიც მოქმედებს.
დაკავებისას ადამიანის ძირითადი უფლებები
დაკავებისას ადამიანს აქვს რამდენიმე ძირითადი უფლება, რომლებიც უზრუნველყოფილია როგორც საქართველოს კანონმდებლობით, ისე საერთაშორისო შეთანხმებებით, როგორიცაა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია (ECHR). ძირითადი უფლებები მოიცავს:
1. ინფორმირების უფლება
დაკავებულს აქვს უფლება, იცოდეს დაკავების მიზეზი და მის წინააღმდეგ წაყენებული ბრალდება. ეს ინფორმაცია უნდა მიეწოდოს გასაგებ ენაზე და ფორმულირებით, რომლითაც პირი შეძლებს გაიგოს დაკავების საფუძვლები.
2. სიჩუმის უფლება
დაკავებულს აქვს უფლება, არ უპასუხოს სამართალდამცველების შეკითხვებს და არ მისცეს ჩვენება საკუთარი თავის წინააღმდეგ.
3. ადვოკატის უფლება
დაკავებულს აქვს უფლება, დაუკავშირდეს ადვოკატს და მიიღოს მისი დახმარება დაკავებისას ან მისი პროცესის განმავლობაში. თუ პიროვნებას არ აქვს საშუალება, ისარგებლოს კერძო ადვოკატით, მას უნდა დაენიშნოს საჯარო ადვოკატი სახელმწიფოს მხრიდან.
4. სასამართლოში დროული წარდგენა
დაკავებულმა პიროვნებამ უნდა იქნას წარდგენილი მოსამართლის წინაშე უმოკლეს დროში, როგორც წესი, დაკავებიდან 48 საათში. მოსამართლე აფასებს დაკავების კანონიერებას და იღებს გადაწყვეტილებას შემდგომი აღკვეთის ღონისძიების შესახებ.
5. ჰუმანური მოპყრობის უფლება
პირი არ უნდა იყოს არასათანადო მოპყრობის, წამების ან დამამცირებელი მოპყრობის მსხვერპლი. ეს არის ადამიანის ღირსების დაცვის ფუნდამენტური მოთხოვნა და სახელმწიფოს ვალდებულება.
საქართველოში არსებული მდგომარეობა
საქართველოში ადამიანის უფლებების დაცვა დაკავების დროს ზოგჯერ გამოწვევებს აწყდება, თუმცა პროგრესი სახეზეა სამართლებრივი სტანდარტების გაუმჯობესების მიმართულებით. არსებული ვითარება ითვალისწინებს გარკვეულ მიღწევებს და პრობლემებს:
1. კანონმდებლობა და სტანდარტების გაუმჯობესება
საქართველოს კანონმდებლობა მოიცავს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მოთხოვნებს და ითვალისწინებს საერთაშორისო სტანდარტებს, მაგრამ პრაქტიკაში არსებული პრობლემები ხშირად ასახავს იმას, რომ საკანონმდებლო ნორმები სრულად არ ხორციელდება. ბოლო წლებში გატარებულმა რეფორმებმა ხელი შეუწყო პროცესების გამჭვირვალობის ზრდას.
2. პოლიციის მხრიდან არასათანადო მოპყრობის შემთხვევები
საქართველოს სახალხო დამცველის მოხსენებები და ადამიანის უფლებათა დაცვის სფეროში მოქმედი არასამთავრობო ორგანიზაციები (როგორიცაა “ადამიანის უფლებათა ცენტრი”) ხშირად მიუთითებენ დაკავების დროს არასათანადო მოპყრობის შემთხვევებზე. ეს მოიცავს პოლიციის მხრიდან ფიზიკურ ძალადობას, ფსიქოლოგიურ ზეწოლას და უფლებების უგულებელყოფას, რაც არღვევს ჰუმანური მოპყრობის სტანდარტს.
3. სასამართლოში დროული წარდგენის პრობლემა
ზოგიერთი შემთხვევა მიუთითებს, რომ დაკავებული პირები დროულად არ არიან წარდგენილი სასამართლოში, რაც არღვევს მათ უფლებას სამართლიანი სასამართლოს წინაშე. საქართველოს კანონმდებლობა ითვალისწინებს მაქსიმუმ 48 საათს დაკავებულის სასამართლოში წარდგენისათვის, თუმცა ზოგჯერ ეს ვადა ირღვევა, რაც საერთაშორისო სტანდარტების დარღვევაა.
4. სასამართლო კონტროლი და ადვოკატთან წვდომის უფლება
ზოგიერთ შემთხვევაში, ადვოკატთან დროული წვდომა შეზღუდულია, რაც ხელს უშლის დაკავებულის უფლებების სათანადო დაცვას. ადვოკატის დროული ჩართულობა მნიშვნელოვანია დაცვის სტრატეგიის შესაქმნელად და ადამიანის უფლებების უზრუნველყოფისათვის.
5. სახელმწიფოს მხრიდან რეფორმების განხორციელება
ბოლო წლებში, საქართველოს ხელისუფლებამ მიიღო რამდენიმე ღონისძიება, რომელიც მიმართულია დაკავებულთა უფლებების დაცვის ხარისხის ამაღლებისკენ. ეს მოიცავს საკანონმდებლო ცვლილებებს, მექანიზმების გაუმჯობესებას და პოლიციელთა პროფესიული მომზადების გაძლიერებას.
6. სახალხო დამცველის და საერთაშორისო ორგანიზაციების როლი
საქართველოს სახალხო დამცველი აქტიურად აკონტროლებს დაკავებულთა უფლებების დაცვის ხარისხს და რეგულარულად აქვეყნებს ანგარიშებს, რომლებშიც ხაზგასმულია ადამიანის უფლებათა დარღვევები და მოცემულია რეკომენდაციები. ასევე, საერთაშორისო ორგანიზაციები, როგორიცაა გაერო და ევროპის საბჭო, აწვდიან საქართველოს მთავრობას რეკომენდაციებს და ამოწმებენ მათ აღსრულებას.
დასკვნა
დაკავების დროს ადამიანის უფლებების დაცვა საქართველოში მნიშნელოვან საკითხს წარმოადგენს, რომელიც მოითხოვს მუდმივ მონიტორინგს და რეფორმებს. არსებული საკანონმდებლო ბაზა საერთაშორისოდ აღიარებულ სტანდარტებთან შესაბამისია, თუმცა პრაქტიკაში პრობლემები კვლავ რჩება. ხელისუფლების მიერ გადადგმული ნაბიჯები და რეფორმები დადებითად აისახება სიტუაციაზე, თუმცა ადამიანის უფლებათა დაცვის მექანიზმების სრულყოფა და მათი განხორციელების ეფექტურობა კვლავ სერიოზულ გამოწვევად რჩება.
პროპორციულობის პრინციპი, აღკვეთი რონისზიებების საფუძვლები
პროპორციულობის პრინციპი და აღკვეთის ღონისძიებების საფუძვლები სასამართლო პროცესებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ისინი უზრუნველყოფენ როგორც პიროვნების თავისუფლების, ისე საზოგადოების ინტერესების დაცვას. აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენებისას პროპორციულობის პრინციპი აყალიბებს ბალანსს, რათა სანქციები და შეზღუდვები არ გახდეს თვითნებური და უსამართლოდ მძიმე.
პროპორციულობის პრინციპი
პროპორციულობის პრინციპი გულისხმობს, რომ აღკვეთის ღონისძიება (მაგალითად, პატიმრობა, გირაო, თავისუფლების შეზღუდვა) უნდა იყოს ადეკვატური და საჭირო მოცემულ საქმეში განსაზღვრული მიზნის მისაღწევად. ეს ნიშნავს, რომ სანქცია უნდა იყოს მხოლოდ იმდენად მკაცრი, რამდენადაც აუცილებელია მიზნის მისაღწევად და არ უნდა გადაიჭრას გარკვეული ჩარჩოები.
პროპორციულობის პრინციპი გულისხმობს სამ საფეხურს:
1. საჭიროება – საჭიროა იმის შეფასება, ნამდვილად აუცილებელია თუ არა აღკვეთის ღონისძიება იმ მიზნის მისაღწევად, რომლის დაცვაც საჭიროა (მაგ., საზოგადოებრივი უსაფრთხოება, მტკიცებულებების უზრუნველყოფა).
2. ადეკვატურობა – ღონისძიება უნდა შეესაბამებოდეს მის მიზანს. ანუ, სანქცია არ უნდა იყოს თვითნებური ან არასაჭიროდ მკაცრი. მაგალითად, თუ არსებობს ალტერნატივა, რომელიც არ მოითხოვს თავისუფლების სრულ შეზღუდვას, მის გამოყენებას უნდა მიენიჭოს უპირატესობა.
3. პროპორციულობის ბალანსი – საჭიროა, რომ მიღწეულმა მიზანმა არ გადააჭარბოს პიროვნების მიერ გამწვავებულ უფლებებს. აღკვეთის ღონისძიების დანიშვნისას მოსამართლემ უნდა გაითვალისწინოს, რომ სანქცია არ უნდა იყოს უფრო მძიმე, ვიდრე დანაშაულის ბუნება და რისკები მოითხოვს.
აღკვეთის ღონისძიებების საფუძვლები
აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების გადაწყვეტილება ეფუძნება გარკვეულ კანონიერ საფუძვლებს, რომლებიც განმარტავს, თუ როდის არის დასაშვები პიროვნების თავისუფლების შეზღუდვა. ეს საფუძვლები მოიცავს:
1. ბრალდებულის არასაპატიმროდ დარჩენის რისკი
თუ არსებობს რისკი, რომ ბრალდებული შეიძლება არ გამოცხადდეს სასამართლოში ან დაიმალოს, სასამართლოს შეუძლია გამოიყენოს შესაბამისი აღკვეთის ღონისძიება, რათა უზრუნველყოს მისი დასწრება და სასამართლო პროცესის უწყვეტობა.
2. მტკიცებულებების განადგურების ან ზეგავლენის მოხდენის რისკი
ბრალდებულმა შესაძლოა სცადოს მტკიცებულებების განადგურება ან ზეგავლენის მოხდენა მოწმეებზე. ასეთ შემთხვევაში, სასამართლო იყენებს შესაბამის ღონისძიებას, რათა დაიცვას საქმეში არსებული მტკიცებულებები.
3. ახალი დანაშაულის ჩადენის რისკი
თუ არსებობს საფუძვლიანი ეჭვი, რომ ბრალდებულმა შესაძლოა ახალი დანაშაული ჩაიდინოს, ეს გარემოება აძლევს სასამართლოს უფლებას, მიიღოს აღკვეთის ღონისძიება საზოგადოების უსაფრთხოების დასაცავად.
4. საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვა
საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვის მიზნით, ბრალდებულის მიმართ შესაძლოა გამოყენებულ იქნას აღკვეთის ღონისძიება, რათა საზოგადოებას შეუნარჩუნდეს უსაფრთხო და სტაბილური გარემო.
პროპორციულობის პრინციპის გამოყენება საქართველოს სასამართლოებში
საქართველოში პროპორციულობის პრინციპი აღკვეთის ღონისძიებების დანიშვნისას განიხილება ერთ-ერთ ფუნდამენტურ პრინციპად, რომელიც სასამართლოებს ეხმარება, გაარკვიონ, არის თუ არა სანქცია ადეკვატური და საჭირო მოცემულ ვითარებაში. სასამართლოები ცდილობენ, მინიმუმამდე შეამცირონ პირის თავისუფლების შეზღუდვის ზომები, რათა შეინარჩუნონ სამართლიანი და პროპორციული ბალანსი.
დასკვნა
პროპორციულობის პრინციპი და აღკვეთის ღონისძიებების საფუძვლები ქმნიან ბალანსს ინდივიდის უფლებების და საზოგადოების ინტერესების დაცვის საჭიროებებს შორის. სასამართლოს ვალდებულებაა შეაფასოს თითოეული საქმე ინდივიდუალურად და გამოიყენოს ისეთი ღონისძიება, რომელიც უზრუნველყოფს პროპორციულ და ადეკვატურ შედეგს.
აი კონკრეტული მუხლები საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსიდან, რომლებსაც მოსამართლისა და გამომძიებლის მოქმედება ეწინააღმდეგება:
* **მუხლი 112, ნაწილი 5 (ჩხრეკა დადგენილებით):** ავალდებულებს გამომძიებელს, გადაუდებლობისას წარადგინოს თავისი ან პროკურორის დადგენილება, ხოლო ჩხრეკის ჩატარებიდან **24 საათში** აცნობოს პროკურორს. პროკურორი კი ვალდებულია **მომდევნო 24 საათში** შუამდგომლობით მიმართოს სასამართლოს ჩხრეკის კანონიერების შესამოწმებლად.
* **მუხლი 112, ნაწილი 6 (სასამართლო კონტროლი):** თუ სასამართლო მიიჩნევს, რომ ჩხრეკა ჩატარდა პროცედურის დარღვევით ან გადაუდებელი აუცილებლობა არ არსებობდა, ის საგამოძიებო მოქმედებას ცნობს **უკანონოდ**.
* **მუხლი 72, ნაწილი 1 (დაუშვებელი მტკიცებულება):** კანონის დარღვევით (მათ შორის, სასამართლო კონტროლის გვერდის ავლით) მოპოვებულ მტკიცებულებას არა აქვს იურიდიული ძალა და მისი გამოყენება მართლმსაჯულების პროცესში აკრძალულია.
* **მუხლი 207 (განჩინების გასაჩივრება):** ანიჭებს ბრალდებულს უფლებას, საგამოძიებო მოქმედების კანონიერება გაასაჩივროს სააპელაციო სასამართლოში, თუ პირველი ინსტანციის მოსამართლემ ის უკანონოდ მიიჩნია მართებულად.
საქმის არსებითი განხილვა სასამართლოში.
სასამართლო სხდომაზე საქმის არსებითი განხილვა უნდა დაიწყოს წინასასამართლო სხდომის დასრულებიდან არა უგვიანეს 14 დღისა, თუ მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე სასამართლო სხვა ვადას არ განსაზღვრავს ან დამატებით გონივრული ვადა არ არის საჭირო ნაფიც მსაჯულთა შესარჩევად.სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის უფლება შეიძლება ეფექტურად განხორციელდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ გადაწყვეტილება გონივრულ ვადაში იქნება გამოტანილი. მხოლოდ ის, რომ გონივრულ ვადაში მოხდეს საქმის განხილვის დაწყება, არ ნიშნავს მის გონივრულ ვადაში დასრულებას, თუმცა ერთ-ერთი წინაპირობაა საამისოდ. აღნიშნული ნორმის მიზანია წინასასამართლო სხდომის დასრულებიდან გონივრულ ვადაში მოხდეს საქმის არსებითი განხილვის დაწყება, რაც პირდაპირ კავშირშია მის გონივრულ ვადაში განხილვასა და საქმეზე გადაწყვეტილების გონივრულ ვადაში გამოტანასთან. სასამართლო განხილვის ვადა კი გონივრულად ითვლება მანამ, სანამ ადგილი არ ექნება საქმის განხილვის გაუმართლებელ გაჭიანურებას. სისხლის სამართლის საქმეებზე `გონივრული ვადის‘‘ დროის ათვლა იწყება ხელისუფლების კომპეტენტური ორგანოების მიერ პიროვნებისთვის დანაშაულის შესახებ ოფიციალური შეტყობინების მიწოდების თარიღიდან და წყდება უმაღლესი ინსტანციის სასამართლოს მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანისას. კანონმდებელმა წინასასამართლო სხდომის დასრულებიდან საქმის არსებითი განხილვის დასაწყებად 14-დღიანი ვადის განსაზღვრით დაადგინა, რომ საქმის არსებითად განხილვა უნდა დაიწყოს წინასასამართლო სხდომის დამთავრებიდან არა უგვიანეს მე-14 დღისა, რაც ნიშნავს მინუმიმ სასამართლო სხდომის გახსნას მოსამართლის მიერ.საქმის არსებითი განხილვის სხდომას წარმართავს სხდომის თავმჯდომარე. სასამართლო სხდომის თავმჯდომარე უზრუნველყოფს სასამართლო სხდომის წარმართვას და მის მიმდინარეობას.საქმის ერთპიროვნულად განხილვისას სხდომას თავმჯდომარეობს მოსამართლე, რომელიც წარმართავს სხდომას, აცხადებს განსახილველ საქმეს, ადგენს ბრალდებულის ვინაობას, მხარეებს განუმარტავს მათ უფლება-მოვალეობებს, აძლევს შესაძლებლობას, დაუბრკოლებლად წარადგინონ და გამოიკვლიონ მტკიცებულებანი, უზრუნველყოფს წესრიგის დაცვას, აგრეთვე, ახორციელებს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებულ სხვა უფლებამოსილებებს.
დათვალიერების ცნება მიზნები სახეები
დათვალიერება საგამოძიებო მოქმედების ერთ-ერთი სახეა, რომელსაც გამომძიებელი ატარებს იმ მიზნით, რომ: აღმოჩენილ იქნეს დანაშაულის კვალი (მაგალითად, თითის ანაბეჭდი, სისხლის ლაქა, თმის ღერი, ქსოვილის ბოჭკო, ფეხის კვალი და სხვა); აღმოჩენილ იქნეს ნივთიერი მტკიცებულება (დანაშაულის ჩადენის იარაღი, მაგალითად, დანა, ცეცხლსასროლი იარაღი; დანაშაულის საგანი, მაგალითად, კარის ან ფანჯრის გასაღებად გამოყენებული ხელსაწყო); გაირკვეს შემთხვევის ვითარება (მაგალითად, რა გარემოებებში მოხდა დანაშაული); გაირკვეს საქმისთვის მნიშვნელობის მქონე სხვა გარემოება.დათვალიერების შემდეგი სახეების გამოყოფა: შემთხვევის ადგილის დათვალიერება; სხვა ადგილის დათვალიერება (საცავი, სადგომი, სათავსი);
გვამის დათვალიერება; საგნის/დოკუმენტის/ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის დათვალიერება. შემთხვევის ადგილად მიიჩნევა ადგილი, სადაც მოხდა დანაშაული ან აღმოჩენილია მისი კვალი. დათვალიერებას გამომძიებელი ატარებს კანონით განსაზღვრული გარკვეული წესის დაცვით. აღნიშნული წესი განსხვავებულია დასათვალიერებელი ადგილის, საგნის, დოკუმენტის და ინფორმაციის შემცველი ობიექტის მიხედვით.თუ დათვალიერება ეხება კერძო საკუთრებას, ის ტარდება მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე სასამართლოს განჩინებით. კერძო საკუთრებაში სასამართლოს განჩინების გარეშე დათვალიერების ჩატარება დასაშვებია თუ სახეზეა გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევა ან მესაკუთრე/მფლობელი წერილობით გამოხატავს თანხმობას დათვალიერების ჩატარებაზე. კერძო საკუთრებაში დათვალიერებას გამომძიებელი შემდეგი პროცედურის დაცვით ატარებს: პირველ რიგში, არკვევს მესაკუთრის/მფლობელის პოზიციას. თანხმობის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ატარებს საგამოძიებო მოქმედებას და ადგენს დათვალიერების ოქმს. უარის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ან თუ ვერ დგინდება დასათვალიერებელი ობიექტის მესაკუთრე, მფლობელი, სხვა უფლებამოსილი პირი ან თუ შეუძლებელია მათგან თანხმობის მიღება, გამომძიებელი იღებს დათვალიერების სასამართლოს განჩინებით, ან განჩინების გარეშე, გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარების გადაწყვეტილებას. მაგალითად, ბინაში მოხდა მკვლელობა. დანაშაულის კვალის (სისხლის ლაქების, ფეხის კვალის) და ნივთიერი მტკიცებულების (ცეცხლსასროლი იარაღის) აღმოჩენის მიზნით, გამომძიებელმა გადაწყვიტა დაათვალიეროს შემთხვევის ადგილი. იმის გათვალისწინებით, რომ ბინა კერძო საკუთრებას წარმოადგენს, დათვალიერების დაწყებამდე გამომძიებელმა უნდა გაარკვიოს ბინის მესაკუთრის პოზიცია დათვალიერების ჩატარებაზე, განუმარტოს მესაკუთრეს, რომ დათვალიერების პროცესში შესაძლებელია ამოღებულ იქნეს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ინფორმაციის შემცველი ნებისმიერი ობიექტი და სთხოვოს მას თანხმობა დათვალიერების ჩატარებაზე. თანხმობის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ჩაატაროს დათვალიერება და შეადგინოს შესაბამისი ოქმი, ხოლო უარის შემთხვევაში (რომელიც ასევე წერილობით უნდა გაფორმდეს), მიიღოს დათვალიერების სასამართლოს განჩინებით ან გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარების გადაწყვეტილება.დათვალიერება, რომელიც არ ზღუდავს კერძო საკუთრებას, ტარდება მოსამართლის განჩინების გარეშე. ამგვარი დათვალიერება არც გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებულად მიიჩნევა და შესაბამისად, არ საჭიროებს სასამართლოს მხრიდან კანონიერების შემოწმებას. გამომძიებელი ადგენს მხოლოდ დათვალიერების ოქმს. მაგალითად, ქუჩაში, ავტომანქანების სავალ გზაზე მოხდა მკვლელობა. დანაშაულის კვალის (სისხლის ლაქების, ფეხის კვალის) და ნივთიერი მტკიცებულების (ცეცხლსასროლი იარაღის) აღმოჩენის მიზნით, გამომძიებელმა გადაწყვიტა დაათვალიეროს შემთხვევის ადგილი. იმის გათვალისწინებით, რომ აღნიშნული ტერიტორია არ წარმოადგენს კერძო საკუთრებას, გამომძიებელს დათვალიერების დასაწყებად არ ესაჭიროება ვინმეს წერილობითი თანხმობა, ხოლო უარის შემთხვევაში, სასამართლოს განჩინება. ამგვარი დათვალიერება არც გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებულად მიიჩნევა. გამომძიებელი უფლებამოსილია დაათვალიეროს ქუჩა, კერძოდ, ავტომანქანების სავალი გზის ის მონაკვეთი, სადაც დანაშაული მოხდა ან აღმოჩენილია მისი კვალი, რის შემდეგაც უნდა შეადგინოს დათვალიერების ოქმი.
ჩხრეკა ამოღება
თუ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ საქმისთვის მნიშვნელობის მქონე საგანი,
დოკუმენტი, ნივთიერება ან ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი ინახება გარკვეულ
ადგილზე, გარკვეულ პირთან და მის აღმოსაჩენად საჭიროა ძებნა, გამომძიებელი ატარებს
ჩხრეკას. სასამართლო პრაქტიკა მრავლად იცნობს გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებული ჩხრეკა-ამოღების დაკანონებაზე უარის თქმისა და ჩხრეკა-ამოღების ჩასატარებლად განჩინების გაცემის შესახებ შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შემთხვევებს სწორედ დასაბუთებელი ვარაუდის სტანდარტის არარსებობის გამო.ნებისმიერი საგამოძიებო მოქმედების დაწყებამდე გამომძიებელი, პირველ რიგში, არკვევს აცხადებს თუ არა მესაკუთრე, მფლობელი ან კომუნიკაციის ერთი მხარე თანხმობას საგამოძიებო მოქმედების ჩატარებაზე. თანხმობის შემთხვევაში, გამომძიებელი ატარებს
საგამოძიებო მოქმედებას და ადგენს შესაბამისი საგამოძიებო მოქმედების ოქმს. ის შემთხვევაში, გამომძიებელი იღებს გადაწყვეტილებას საგამოძიებო მოქმედება ჩაატაროს მოსამართლის განჩინებით თუ განჩინების გარეშე გადაუდებელი აუცილებლობით.
ამ უკანასკნელ შემთხვევაში გამომძიებელს გამოაქვს დადგენილება. დადგენილების გამოტანის აუცილებლობა, როგორც უკვე აღინიშნა, შესაბამისი მუხლების კომენტირებისას,
ყველა სახის საგამოძიებო მოქმედების ჩატარებისას არ არსებობს. ამოღება და ჩხრეკა
საგამოძიებო მოქმედებათა იმ კატეგორიას განეკუთვნება, რომელთა ჩატარებამდეც გამომძიებელმა უნდა გამოიტანოს დადგენილება.ამასთან, გამომძიებელი უფლებამოსილია, გააღოს დაკეტილი საცავი, სადგომი და სათავსი, თუ გასაჩხრეკი პირი უარს ამბობს მათ ნებაყოფლობით გაღებაზე.ამოღებისა და ჩხრეკის განჩინებაში (დადგენილებაში) მიეთითება იმ საგნის, დოკუმენტის,
ნივთიერების თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის შესახებ, რომლის ამოღებაც
უნდა განხორციელდეს. შესაბამისად, გამომძიებელი, საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების
ადგილზე ეძებს და იღებს იმ საგანს, დოკუმენტს, ნივთიერებას თუ ინფორმაციის შემცველ
სხვა ობიექტს, რომელიც აღნიშნულია განჩინებაში ან დადგენილებაში.არ დაილუქება დოკუმენტი, რომლის ამოღებაც ხდება მისი შინაარსის გამო. მაგალითად, გამომძიებელი უფლებამოსილია არ დალუქოს სანოტარო ხელშეკრულება, რომელიც
ამოღებულია არა მასზე არსებული ინფორმაციის სიყალბის, არამედ ხელშეკრულების შინაარსის გამო.
დათვალიერების ცნება მიზნები სახეები
დათვალიერება საგამოძიებო მოქმედების ერთ-ერთი სახეა, რომელსაც გამომძიებელი ატარებს იმ მიზნით, რომ: აღმოჩენილ იქნეს დანაშაულის კვალი (მაგალითად, თითის ანაბეჭდი, სისხლის ლაქა, თმის ღერი, ქსოვილის ბოჭკო, ფეხის კვალი და სხვა); აღმოჩენილ იქნეს ნივთიერი მტკიცებულება (დანაშაულის ჩადენის იარაღი, მაგალითად, დანა, ცეცხლსასროლი იარაღი; დანაშაულის საგანი, მაგალითად, კარის ან ფანჯრის გასაღებად გამოყენებული ხელსაწყო); გაირკვეს შემთხვევის ვითარება (მაგალითად, რა გარემოებებში მოხდა დანაშაული); გაირკვეს საქმისთვის მნიშვნელობის მქონე სხვა გარემოება.დათვალიერების შემდეგი სახეების გამოყოფა: შემთხვევის ადგილის დათვალიერება; სხვა ადგილის დათვალიერება (საცავი, სადგომი, სათავსი);
გვამის დათვალიერება; საგნის/დოკუმენტის/ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის დათვალიერება. შემთხვევის ადგილად მიიჩნევა ადგილი, სადაც მოხდა დანაშაული ან აღმოჩენილია მისი კვალი. დათვალიერებას გამომძიებელი ატარებს კანონით განსაზღვრული გარკვეული წესის დაცვით. აღნიშნული წესი განსხვავებულია დასათვალიერებელი ადგილის, საგნის, დოკუმენტის და ინფორმაციის შემცველი ობიექტის მიხედვით.თუ დათვალიერება ეხება კერძო საკუთრებას, ის ტარდება მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე სასამართლოს განჩინებით. კერძო საკუთრებაში სასამართლოს განჩინების გარეშე დათვალიერების ჩატარება დასაშვებია თუ სახეზეა გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევა ან მესაკუთრე/მფლობელი წერილობით გამოხატავს თანხმობას დათვალიერების ჩატარებაზე. კერძო საკუთრებაში დათვალიერებას გამომძიებელი შემდეგი პროცედურის დაცვით ატარებს: პირველ რიგში, არკვევს მესაკუთრის/მფლობელის პოზიციას. თანხმობის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ატარებს საგამოძიებო მოქმედებას და ადგენს დათვალიერების ოქმს. უარის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ან თუ ვერ დგინდება დასათვალიერებელი ობიექტის მესაკუთრე, მფლობელი, სხვა უფლებამოსილი პირი ან თუ შეუძლებელია მათგან თანხმობის მიღება, გამომძიებელი იღებს დათვალიერების სასამართლოს განჩინებით, ან განჩინების გარეშე, გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარების გადაწყვეტილებას. მაგალითად, ბინაში მოხდა მკვლელობა. დანაშაულის კვალის (სისხლის ლაქების, ფეხის კვალის) და ნივთიერი მტკიცებულების (ცეცხლსასროლი იარაღის) აღმოჩენის მიზნით, გამომძიებელმა გადაწყვიტა დაათვალიეროს შემთხვევის ადგილი. იმის გათვალისწინებით, რომ ბინა კერძო საკუთრებას წარმოადგენს, დათვალიერების დაწყებამდე გამომძიებელმა უნდა გაარკვიოს ბინის მესაკუთრის პოზიცია დათვალიერების ჩატარებაზე, განუმარტოს მესაკუთრეს, რომ დათვალიერების პროცესში შესაძლებელია ამოღებულ იქნეს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ინფორმაციის შემცველი ნებისმიერი ობიექტი და სთხოვოს მას თანხმობა დათვალიერების ჩატარებაზე. თანხმობის შემთხვევაში (რომელიც წერილობით უნდა გაფორმდეს), ჩაატაროს დათვალიერება და შეადგინოს შესაბამისი ოქმი, ხოლო უარის შემთხვევაში (რომელიც ასევე წერილობით უნდა გაფორმდეს), მიიღოს დათვალიერების სასამართლოს განჩინებით ან გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარების გადაწყვეტილება.დათვალიერება, რომელიც არ ზღუდავს კერძო საკუთრებას, ტარდება მოსამართლის განჩინების გარეშე. ამგვარი დათვალიერება არც გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებულად მიიჩნევა და შესაბამისად, არ საჭიროებს სასამართლოს მხრიდან კანონიერების შემოწმებას. გამომძიებელი ადგენს მხოლოდ დათვალიერების ოქმს. მაგალითად, ქუჩაში, ავტომანქანების სავალ გზაზე მოხდა მკვლელობა. დანაშაულის კვალის (სისხლის ლაქების, ფეხის კვალის) და ნივთიერი მტკიცებულების (ცეცხლსასროლი იარაღის) აღმოჩენის მიზნით, გამომძიებელმა გადაწყვიტა დაათვალიეროს შემთხვევის ადგილი. იმის გათვალისწინებით, რომ აღნიშნული ტერიტორია არ წარმოადგენს კერძო საკუთრებას, გამომძიებელს დათვალიერების დასაწყებად არ ესაჭიროება ვინმეს წერილობითი თანხმობა, ხოლო უარის შემთხვევაში, სასამართლოს განჩინება. ამგვარი დათვალიერება არც გადაუდებელი აუცილებლობით ჩატარებულად მიიჩნევა. გამომძიებელი უფლებამოსილია დაათვალიეროს ქუჩა, კერძოდ, ავტომანქანების სავალი გზის ის მონაკვეთი, სადაც დანაშაული მოხდა ან აღმოჩენილია მისი კვალი, რის შემდეგაც უნდა შეადგინოს დათვალიერების ოქმი
სისხლის სამართლის პროცესი 2
.
ჩხრეკა და ამოღება
ორი მნიშვნელოვანი საგამოძიებო მოქმედება
ორივე საგამოძიებო მოქმედება წარმოადგენს გამოსაძიებელ საქმეზე ნივთიერი მტკიცებულების შეკრების მთავარ საშუალებას.
ჩხრეკა და ამოღება დათვალიერებასთან ერთად განიხილება როგორც პირველი დაწყებითი და გადაუდებელი საგამოძიებო მოქმედება.
თუ მხარეს მიაჩნია რომ მისი გადადება გაჭიანურება გამოიქვევს მძიმე შედეგს რომ განადგურდება დაზიანდება ან გადამალავენ მტკიცებულებას შეიძლება ჩატარდეს გადაუდებლადაც მოსამართლის განჩინების გარეშე და ღამის საათებშიც კი (10 დან დილოს 6მდეც)(ამპერიოდში ზოგადად საგამოძიებო მოქმედებები არ უნდა ჩატარდეს)
საფუძველი ჩხრეკა ამოღებას სჭირდება განჩინება მაშინ როდესაც ის ტარდება კერძო მფლობელობაში მფლობელის ნების საწინააღმდეგოდ. თუ მესაკითრე წინასწარ აცხადებს წერილობით თანხმობას შეიძლება ჩატარდეს გამოძიების დადგენილების საფუძველზე.
თუ ბრალდების მხარე გადაუდებელი წესით ჩაატარებს ჩხრეკას ან ამოღებას ის ვალდებულია საგამოძიებო მოქმედების დაწყებიდან 24სთში მიმართოს მაგისტრატ მოსამართლეს ტერიტორიული ქვემდებარეობის მიხედვით რომელიც ასევე მომდევნო 24 საათში განიხილავს ამ შუამდგომლობას და მიიღებს შესაბამის გადაწყვეტილებას.
უფლება აქვს დაცვის მხარეს მოითხოვოს აღნიშნული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარება მაგრამ უნდა დაასაბუთოს მოსამართლესთან .
დავალება ეძლევა საგამოძიებო ნაწილის ხელმძღვანელს მოსამართლისგან რომელიც ნიშნავს ამ საქმეზე გამომძიებელს და გამომძიებელი ატარებს საგამოძიებო მოქმედებას.
სპეციფიურობა ჩხრეკა ამოღების ისაა რომ განჩინება ძალაშია გამოცემიდან 30 დღის განმავლობაში.
მთავარი განსხვავება
ჩხრეკისას ვეძებთ კონკრეტულ ობიექტს როდესაც ის ტარდება ბინაძი ან სხვა დაწესებულებაში ჩვენ ზუსტად არვიცით მიახლოვებით ვიცით სად ვეძებთ და რას ვეძებთ.
გაქ ინფო რო ბინაში არის იარაღი და გიწევს ძებნა.
ამოღებისას ზუსტად ვიცით. მაგ: საცხოვრებელ ბინაში საძინებელში ტუმბოს მეორე უჯრაში ინახება მკვლელობის იარაღი. შედიხარ იღებ მოდიხარ ანუ იცი ეს არის ამოღება.
ჩხრეკის მიზანი ასევე განსხვავებით ამოღებისგან არის გვამის და ძებნილის აღმოჩენა.
მაგ: ინფო არის რომ სადღაც სოფელში ვიღაცის ეზოში არის დამარხული გვამი მაშინ ხდება მოძებნა ტარდება ჩხრეკა
როდესაც გვაქვს ინფო რომ კონკრეტულ ბინაში იმალება ძებნილი ვიღებთ ჩხრეკის განჩინებას და არა დაკავების საბუთს
რა არის მიზანი ჩხრეკის განსხვავებით ამოღებისგან?
შეიძლება ასევე აღმოვაჩინოთ ძებნილი ან გვამი.
განჩინება შეიძლება გასაჩივრდეს ჩხრეკა ამოღების დროსაც. გასაჩივრება ხდება სააპელაციო სასამართლოში სადაც 72სთში განიხილება საჩივარი და მოსამართლე იღებს ერთპიროვნულ გადაწყვეტილებას და მხარეები ვეღარ გაასაჩივრებენ.
ქუჩაში - საპოლიციო ღონისძიება იმავე სქესისგან გარეგნული შემოწმება.
თუ გაჩნდება დასაბუთებული ვარაუდი შეოძლება იქვე მოხდეს გადაუდებელი ჩხრეკა.
ჩხრეკის რამდენიმე სახე:
1.პირადი ჩხრეკა-სატრანსპორტო საშუალების, საცხოვეებელი ბინის, სამუშაო ადგილის ჩხრეკა…
ნარკოტიკის დადება კონკრეტულ ლოკაციაზე თუ ვიცით ზუსტად სადაც არის ხდება ამოღება
თუ მოძებნა დასჭირდა ჩხრეკაა.
პირადი ჩხრეკა შეიძლება ჩაატაროს არა გამომძიებელმა- მაგ როცა ხდება პირის დაკავება თუ დამკავებელს გაუჩნდა დასაბუთებული ვარაუდი რომ ის ფლობს ნივთმტკიცებას და შეეცდება მის მიმალვას ან განადგურებას მას აქვს შეუძლია ჩაატაროს პირადი ჩხრეკა.
პირადი ჩხრეკის ჩატარების უფლება აქვს დაკავების უფლებამოსილებით აღჭურვილ ორგანოს თანამშრომელს.
დაკავების უფლება აქვს: საგამოძიებო უფლებამოსილებით აღჭურვილი ორგანოს თანამშრომელმა რომელსაც აქვს ოპერატიულ სამძებრო ფუნქცია საზოგადოევრივი წესრიგის დაცვის მოვალეობა გამოძიების და დევნის ფუნქცია. მაგ: პოლიციელები დ ა.შ
ჩხრეკა გამომცემლობაში სტამბაში ბეჭდურ მედიაში ტელევიზია პრესა…- ყველაზე ცუდი საგამოძიებო მოქმედება
რომელი მთავრობაც შევარდა ტელევიზიაში ყველამ ცუდად დაამთავრა.
ძალიან უნდა ვერიდოთ ამას თუ განსაკუთრებული და გადაუდებელი არ იყო.
საცხოვრებელი ბინის ჩხრეკა და ამოღება- ყველაზე გავრცელებული.
საცხოვრებელი ბინის ჩხრეკისას შეიძლება მოხდეს პირადი ჩხრეკა ეჭვის ვარაუდის საფუძველზე რომ გადამალა ნივთმტკიცება.
ჩხრეკისა და ამოღების საერთო წესები (120-ე მუხლის ნაწილები)
ჩხრეკის ან ამოღების დაწყებისას გამომძიებელი პირს სთავაზობს, ნებაყოფლობით გადასცეს ის საგანი ან დოკუმენტი, რაც უნდა ამოიღონ. თუ პირი თანხმდება, ეს ფაქტი ფიქსირდება ოქმში. თუ უარს ამბობს ან ნაწილობრივ გადასცემს, ამოღება ხდება იძულებით.
ჩხრეკის დროს ამოიღება არა მხოლოდ განჩინებაში მითითებული საგნები, არამედ ყველაფერი, რაც შეიძლება მტკიცებულებად გამოდგეს ან სხვა დანაშაულზე მიუთითებდეს, ასევე აკრძალული საგნები.
ამოღებამდე ნივთები, შესაძლებლობის შემთხვევაში, უნდა აჩვენონ მონაწილეებს, შემდეგ დეტალურად აღწერონ, დაილუქოს და შეფუთონ. დოკუმენტი არ ილუქება, თუ მისი მნიშვნელობა შინაარსშია.
გამომძიებელს უფლება აქვს, გახსნას დაკეტილი სათავსოები, თუ პირი არ თანხმდება.
შესაძლებელია პირის პირადი ჩხრეკაც ადგილზე, თუ არსებობს ეჭვი, რომ მან დამალა ნივთი — ეს ითვლება გადაუდებელ აუცილებლობად და სასამართლოს წინასწარი ნებართვა არ სჭირდება.
იურიდიულ პირთან ჩხრეკა ტარდება ხელმძღვანელის ან წარმომადგენლის დასწრებით.
მუხლი 121 – პირადი ჩხრეკა
პირადი ჩხრეკა ტარდება მაშინ, როცა არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ პირს აქვს საქმისთვის მნიშვნელოვანი ნივთი (ტანსაცმელზე, სხეულზე, ნივთებში და ა.შ.).
დაკავებისას, თუ ეჭვია, რომ პირს აქვს იარაღი ან შეიძლება გაანადგუროს მტკიცებულება, ჩხრეკა შეიძლება ჩატარდეს სასამართლოს ნებართვის გარეშე და აღინიშნება დაკავების ოქმში.
დამკავებელს შეუძლია დაკავებულის განაიარაღება.
თუ ჩხრეკა მოითხოვს გაშიშვლებას, ის უნდა ჩაატაროს იმავე სქესის პირმა.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 143(3) მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით ფარული საგამოძიებო მოქმედება ტარდება მოსამართლის განჩინებით. განჩინებას პროკურორის მოტივირებული შუამდგომლობის საფუძველზე იღებს გამოძიების ადგილის მიხედვით რაიონული (საქალაქო) სასამართლოს მოსამართლე,აღნიშნული კაზუსიდან ირკვევა რომ მაგისტრანტ მოსამართლის მიერ მიღებული განჩინება არ არის სამართლიანი,რადგან მას უნდა მიეღო გადაწყვეტილება ფარული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების შესახებ,ვინაიდან პროკურორის შუამდგომლობა არის კანონიერი,რადგან მას გააჩნია ექსკლუზიური უფლებამოსილება მიმართოს მოსამართლეს შუამდგომლობით ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების შესახებ,რათა მიღებული იქნას განჩინება.რაც შეეხება მოსამართლის განჩინებას,ის არ არის თანხვედრაში სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 143(3) თან.
თავი X. მტკიცებულება, მტკიცების საგანი და პროცესი
მუხლი 72. დაუშვებელი მტკიცებულება
მუხლი 73. პრეიუდიცია
მუხლი 74. ბრალდებულის ჩვენება
მუხლი 75. მოწმის ჩვენება
მუხლი 76. ირიბი ჩვენება
მუხლი 77. ნივთიერი მტკიცებულება
მუხლი 78. დოკუმენტის მტკიცებულებითი ძალა
მუხლი 79. ნივთიერი მტკიცებულების შენახვა
მუხლი 80. გადაწყვეტილება ნივთიერი მტკიცებულების შესახებ სისხლის სამართლის
პროცესის დამთავრებამდე
მუხლი 81. გადაწყვეტილება ნივთიერი მტკიცებულების შესახებ სისხლის სამართლის
პროცესის დამთავრებისას
მუხლი 82. მტკიცებულების შეფასება
მუხლი 83. შესაძლო მტკიცებულებათა თაობაზე ინფორმაციის გაცვლა მხარეების მიერ
თავი XVI1
ფარული საგამოძიებო მოქმედებები
მუხლი 1431
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების სახეები
მუხლი 1432
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების პრინციპები
მუხლი 1433
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების წესი
მუხლი 1434
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების განხორციელების უფლებამოსილების მქონე ორგანო
მუხლი 1435
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩამტარებელი ორგანოს მიერ ინფორმაციის
შენახვისა და აღრიცხვის ვალდებულება
მუხლი 1436
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების შეწყვეტა
მუხლი 1437
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების მინიმუმამდე დაყვანა
მუხლი 1438
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების შედეგად მოპოვებული ინფორმაციის/მასალის
განადგურება
მუხლი 1439
. ფარული საგამოძიებო მოქმედების შესახებ შეტყობინება
მუხლი 14310. ფარული საგამოძიებო მოქმედებების რეესტრი
თავი XVII სხვა საპროცესო მოქმედებები
მუხლი 144. ექსპერტიზის დანიშვნის საფუძველი
მუხლი 145. საექსპერტო კვლევის ობიექტი
მუხლი 146. ექსპერტის დასკვნა
მუხლი 147. ნიმუშის აღება
მუხლი 148. ნიმუშის აღების საფუძველი
# I. მტკიცებულებათა კლასიფიკაცია
## ზოგადი მიმოხილვა
მტკიცებულებათა კლასიფიკაცია თავისი შინაარსის, წარმომავლობისა და მნიშვნელობის მიხედვით პირობითად შესაძლებელია მოვახდინოთ ოთხი
ძირითადი ნაწილის მიხედვით:
1. გამამტყუნებელი და გამამართლებელი მტკიცებულებები;
2. პიროვნული და ნივთიერი მტკიცებულებები;
3. პირველადი და წარმოებული მტკიცებულებები;
4. პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებები.
## 1. გამამტყუნებელი და გამამართლებელი მტკიცებულებები
აღნიშნული კატეგორიის მტკიცებულებებს შეიძლება ასევე ვუწოდოთ ბრალდების მხარის მტკიცებულებები და დაცვის მხარის მტკიცებულებები. ამ კლასიფიკაციას საფუძვლად უდევს შეჯიბრებითი და თანასწორი სისხლის სამართლის პროცესი. როგორც უკვე არაერთხელ აღინიშნა, შეჯიბრებით და თანასწორ სისხლის სამართლის პროცესში მხარეები ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად მოიპოვებენ მტკიცებულებებს.
### გამოძიების ეტაპის განსაკუთრებული რეგულაცია
ამასთან აღსანიშნავია, რომ გამოძიების ეტაპზე გამომძიებელი ვალდებულია გამოძიება აწარმოოს ყოველმხრივ, სრულად და ობიექტურად (სსსკ-ის 37-ე მუხლის მე-2 ნაწილი). თუმცა, არ არსებობს ბრალმდებლის ვალდებულება, რომ სასამართლოში საქმის არსებითი განხილვისთვის სასამართლოს ბრალდების გამაქარწყლებელი მტკიცებულებები წარუდგინოს.
დაცვის მხარე უფლებამოსილია გამოძიების ეტაპზე მოიპოვოს ისეთი მტკიცებულებები, რომლებიც სასარგებლოა ბრალდებულის დაცვის პოზიციების გასამყარებლად, რომლებიც ამართლებენ ბრალდებულს ჩადენილ დანაშაულში ან უმსუბუქებენ მას სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას. განსხვავებით ბრალდების მხარისგან, დაცვის მხარეს კანონით არ ეკისრება ობიექტურობის ვალდებულება გამოძიების ეტაპზე მტკიცებულებების მოპოვებისას.
### გამამტყუნებელი მტკიცებულებების განმარტება
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, გამამტყუნებელ მტკიცებულებებად უნდა მივიჩნიოთ ყველა ის მონაცემი და ინფორმაცია, რომელზეც ბრალდების მხარე ამყარებს პირის მიმართ წარდგენილ ბრალდებას და რომელიც ამხელს პირს დანაშაულის ჩადენაში, სასჯელის დანიშვნისას უმძიმებს მას სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას ან სხვაგვარად ამძიმებს ბრალდებულის პროცესუალურ მდგომარეობას.
ამგვარ მტკიცებულებას მიეკუთვნება, მაგალითად, დაზარალებულის (მოწმის) ჩვენება, რომელიც მიუთითებს ბრალდებულის მიერ დანაშაულებრივი ქმედების განხორციელების ცალკეულ დეტალებზე ან დანაშაულის შედეგად დაზარალებულისთვის მიყენებული არსებითი ხასიათის ზიანზე.
### გამამართლებელი მტკიცებულებების განმარტება
ამის საპირისპიროდ, გამამართლებელია ყველა ის მონაცემი ან ინფორმაცია, რომელიც ამართლებს პირს ჩადენილ დანაშაულში და რომელსაც იყენებს დაცვის მხარე ბრალდებულისთვის წარდგენილი ბრალდების გასაქარწყლებლად ან ბრალდებულის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის შესამსუბუქებლად.
მაგალითად, ასეთ მტკიცებულებას შეგვიძლია მივაკუთვნოთ დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს ბრალდებულის დანაშაულის ჩადენის დღეს საზღვარგარეთ ყოფნას, რაც გამორიცხავს გარკვეულ ადგილას და დროს მის დანაშაულის ჩადენაში მონაწილეობას.
## 2. პიროვნული და ნივთიერი მტკიცებულებები
მტკიცებულებების ამგვარი დაყოფა ემყარება ინფორმაციის მიღების წყაროს. მონაცემები (ცნობები) სისხლის სამართლის საქმისთვის მნიშვნელოვანი ცალკეული გარემოებების შესახებ, რომლებიც მომდინარეობს სისხლის სამართლის პროცესში მონაწილე პირებისგან, წარმოადგენს პიროვნულ მტკიცებულებებს. ხოლო, ყველა ის ინფორმაცია, რომელიც მიიღება მატერიალური ობიექტის (საგნის) ნიშნების, თვისების ან მასზე არსებული კვალის უშუალო აღქმით, მიეკუთვნება ნივთიერ მტკიცებულებებს.
### პიროვნული მტკიცებულებები
პიროვნული მტკიცებულებებია, მაგალითად:
- მოწმის ზეპირი ჩვენება;
- მისი დაკითხვის ოქმი (ასევე მოწმის აუდიო და ვიდეო ფორმატში დეპონირებული ჩვენება);
- ექსპერტის მიერ მომზადებული დასკვნა;
- სხვადასხვა საგამოძიებო მოქმედებების განხორციელების დროს შედგენილი ოქმები, სადაც დაფიქსირებულია პროცესის მონაწილეების მიერ სხვადასხვა გარემოებათა და ფაქტების თაობაზე აღქმული და გადმოცემული ინფორმაცია.
### ნივთიერი მტკიცებულებები
ნივთიერ მტკიცებულებებს კი წარმოადგენენ, მაგალითად:
- დანაშაულის ჩადენის იარაღი;
- დანაშაულის შედეგად უკანონოდ მიღებული მატერიალური ფასეულობები;
- დამნაშავის მიერ დატოვებული კვალი და ა.შ.
## 3. პირველადი და წარმოებული მტკიცებულებები
შეჯიბრებით სისხლის სამართლის პროცესში, სადაც მხარეს ენიჭება მოწმის ჯვარედინი დაკითხვის უფლება, მტკიცებულებათა ამგვარ კლასიფიკაციას გააჩნია დიდი მნიშვნელობა.
### პირველადი მტკიცებულებები
პირველად მტკიცებულებად ითვლება ის მტკიცებულება, რომელიც მიღებულია პირველი წყაროდან. მაგალითისთვის, პირველადი მტკიცებულებაა დანაშაულის თვითმხილველი მოწმის მიერ მიცემული ჩვენება.
### წარმოებული მტკიცებულებები
მეორე წყაროდან მიღებული ყველა ინფორმაცია და მონაცემი მიეკუთვნებიან წარმოებულ მტკიცებულებებს. წარმოებული მტკიცებულებაა მოწმის ის ჩვენება, რომელიც ეფუძნება სხვა პირის მიერ გავრცელებულ ინფორმაციას. ამ უკანასკნელი ტიპის მტკიცებულებას სსსკ-ის 76-ე მუხლი „ირიბ ჩვენებას“ (ე.ი. ირიბ მტკიცებულებას) უწოდებს.
### უშუალობის პრინციპი და პირველადი მტკიცებულებების პრიორიტეტი
უშუალობის პრინციპის მნიშვნელოვანი მოთხოვნაა, რომ სისხლის სამართლის საქმის სასამართლოში განხილვისას უპირველეს ყოვლისა გამოკვლეული უნდა იყოს პირველადი მტკიცებულებები, რამდენადაც ისინი უშუალო კავშირში არიან დანაშაულის შემთხვევასთან და უშუალო ცნობებს იძლევიან საქმისთვის მნიშვნელოვანი ცალკეული გარემოებების შესახებ.
პირველადი მტკიცებულების სასამართლოში წარდგენის გზით მხარის ჯვარედინი დაკითხვის უფლების რეალიზაციაც ხდება, რადგან მხარეს შესაძლებლობა აქვს დანაშაულებრივი ფაქტის უშუალო თვითმხილველ მოწმეს დაუსვას კითხვები და გამოავლინოს მოწმის მიერ მიცემული ჩვენების უზუსტობები და წინააღმდეგობები, რაც ეჭვქვეშ დააყენებს მის და პირველადი მტკიცებულების სანდოობას.
### ირიბი ჩვენების შეზღუდვები
მოწმის ირიბი ჩვენების დროს მხარეს აღნიშნული შესაძლებლობა არ გააჩნია, ვინაიდან მოწმე თავად არ შესწრებია დანაშაულებრივ ფაქტს და იგი იმეორებს მხოლოდ იმას, რაც საქმის გარემოებათა შესახებ სხვა პირებისგან მოისმინა. ასეთი მოწმის ჯვარედინი დაკითხვის გზით შეუძლებელია ინფორმაციის გამავრცელებელი პირის სანდოობის ეჭვქვეშ დაყენება.
### წარმოებული მტკიცებულებების გამოყენების პირობები
წარმოებული მტკიცებულებები მხოლოდ მაშინ უნდა იქნეს სასამართლოში წარდგენილი და გამოკვლეული, როდესაც:
- საქმეში მოიპოვება იმავე გარემოებებთან დაკავშირებული პირველადი მტკიცებულებები; ან
- როდესაც პირველადი მტკიცებულებების წარდგენა ობიექტურად არის შეუძლებელი.
## 4. პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებები
მტკიცებულებების ასეთი კლასიფიკაცია პირდაპირ კავშირშია მტკიცების საგანთან.
### პირდაპირი მტკიცებულებები
მტკიცებულებები, რომლებიც უშუალოდ ადასტურებენ მტკიცების საგანს მიკუთვნებულ რომელიმე ელემენტს (მაგალითად, დანაშაულში ბრალდებულის მონაწილეობის ფაქტი) და ამტკიცებენ მთავარ ფაქტებს, წარმოადგენენ პირდაპირ მტკიცებულებებს.
ასეთი მტკიცებულების მაგალითია ქუჩის სათვალთვალო კამერით გადაღებული ვიდეო კადრი, სადაც აშკარად ჩანს, თუ როგორ ესვრის ბრალდებული ცეცხლსასროლი იარაღიდან დანაშაულის მსხვერპლს.
### არაპირდაპირი მტკიცებულებები
განსხვავებით პირდაპირი მტკიცებულებისგან, არაპირდაპირი მტკიცებულება პირდაპირ და უშუალო კავშირში არ არის მტკიცების საგანთან, თუმცა სხვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში და სხვა ფაქტებთან განხილვის შედეგად შესაძლებელია მნიშვნელოვანი დასკვნების გაკეთება მტკიცების საგნისა და მთავარი ფაქტების შესახებ.
ასეთი მტკიცებულების კატეგორიას შეგვიძლია მივაკუთვნოთ აუდიო ჩანაწერი, სადაც ბრალდებული დანაშაულის შემთხვევამდე 2 დღით ადრე მსხვერპლს სატელეფონო საუბარში მოკვლით ემუქრებოდა. აღნიშნული მტკიცებულება პირდაპირ არ ამტკიცებს იმას, რომ ბრალდებულმა მოკლა პირი, მაგრამ სხვა მტკიცებულებებთან ერთად იგი ბრალდებულის მკვლელობაში სამხილად ვარგისი მტკიცებულებაა.
# I. დამამტკიცებელი საბუთების კლასიფიკაცია
## საკლასიფიკაციო საფუძვლების ზოგადი დებულებები
მოვლენებისა და საგნების კლასიფიკაცია პირობითია, ვინაიდან მას საფუძვლად ედება წინასწარ მონიშნული გარემოებანი, თუმცა სწორედ ამიტომაც დაუშვებელია თვითნებობა უსისტემოდ. მეცნიერული კლასიფიკაცია წარმოუდგენელია საგნებისა და მოვლენების შინაგანი კანონზომიერებათა გათვალისწინების გარეშე. კლასიფიკაციის ობიექტები იყოფიან გვარების, სისტემების, სახეების, ჯგუფების მიხედვით, რადგან ამისათვის არსებობს ობიექტური მონაცემები; დაყოფისას მხედველობაში მიიღება საკლასიფიკაციო ობიექტების ნიშან-თვისებები და ხდება მხოლოდ იმ საგნებისა და მოვლენების გაერთიანება, რომლებსაც შინაგანად საერთო დამაკავშირებელი თვისებები გააჩნიათ.
საპროცესო სამართლის თეორიაში უაღრესად დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მტკიცებულებათა სწორ კლასიფიკაციას; მას წამყვანი როლი ეწიჭება აგრეთვე დამამტკიცებელი საბუთების სწორად გამოყენების მხრივ. შემთხვევითი არ არის, რომ დამამტკიცებელი საბუთების კლასიფიკაციაზე ძალიან ბევრია დაწერილი, როგორც სამოქალაქო, ისე სისხლის სამართლის პროცესში. ლიტერატურული წყაროები მოწმობენ, რომ სამოქალაქო და სისხლის საპროცესო სამართალში შემუშავებული კლასიფიკაციები ერთმანეთისაგან პრინციპულად არ განსხვავდებიან.
## ნივთიერ და პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა
უპირველეს ყოვლისა, აუცილებელია დამამტკიცებელი საბუთების ნივთიერ და პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფაზე შეჩერება. ეს დაყოფა არ არის ახალი – მას იცნობდნენ ჯერ კიდევ ბენტამი, ჟირიაევი და წარსული დროის სხვა მოაზროვნენი. პიროვნული და ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთების ურთიერთგამოყოფის საკითხებს ცალ-ცალკე განიხილავენ როგორც სისხლის სამართლის, ისე სამოქალაქო პროცესში, თუმცა ამ კლასიფიკაციის პრობლემები ერთმანეთისაგან არსებითად არ განსხვავდება.
აღსანიშნავია, რომ ასეთი კლასიფიკაცია ემყარება წყაროს – დამამტკიცებელი საბუთების დაყოფა ხდება იმის მიხედვით, მიღებულია თუ არა მტკიცებულებითი ინფორმაციები (ცნობები) ადამიანისაგან თუ ნივთებისაგან. სამოქალაქო პროცესუალურ ლიტერატურაში სრულიად მართებულად მიიჩნევა პიროვნულ მტკიცებულებებად: მოწმის ჩვენება, მხარეთა და მესამე პირთა განმარტებანი, წერილობითი დამამტკიცებელი საბუთი და ექსპერტის დასკვნა; ხოლო ნივთიერად – ნივთები მათი ნიშნებითა და თვისებებით.
პროცესუალისტების ერთი ნაწილი (ა.ი. ვინბერგი, გ.მ. მინკოვსკი, ა.ა. ეისმანი) პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად თვლის: 1) მოწმის, დაზარალებულის, ეჭვმიტანილისა და ბრალდებულის ჩვენებებს; 2) საგამოძიებო მოქმედებათა ოქმებს (დათვალიერება, შემოწმება, ამოღება, ჩხრეკა, დაკავება, ამოსაცნობად წარდგენა, საგამოძიებო ექსპერიმენტი, ჩვენების ადგილზე შემოწმება); 3) სხვა დოკუმენტებს და ექსპერტიზის დასკვნებს.
ამასთან, ავტორები ბრალდებულების, ეჭვმიტანილების, მოწმეების, დაზარალებულების ჩვენებებს ჯერ მიიჩნევენ დამამტკიცებელ საბუთებად, შემდეგ კი უწოდებენ ინფორმაციების მატარებელთა შეტყობინებებს, რაც ლოგიკურად ჩვენებების მიჩნევას გულისხმობს დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებად და არა თავად დამამტკიცებელ საბუთებად.
## კლასიფიკაციის წყაროების პრობლემა
დამამტკიცებელი საბუთების დაყოფა ნივთიერ და პიროვნულ საბუთებად იაზრება მხოლოდ წყაროების მიხედვით. ვინაიდან დანაშაული სამყაროში გამოვლინების მატერიალური ან სულიერი ფორმით აისახება – ტოვებს კვალს საგნებზე ან ადამიანის ცნობიერებაში – ბუნებრივია, სწორედ აქ უნდა ვეძიოთ წყაროები. დანაშაულის ჩადენისთანავე წარმოიქმნება დამამტკიცებელი საბუთებიც (გარემოში მატერიალური თუ სულიერი ცვლილებების გამო).
თუმცა, დანაშაული და მასთან დაკავშირებული მოვლენები წარსულში მომხდარი ფაქტებია, რომელთაც თავად ესაჭიროებათ დადგენა, ამიტომ ისინი ვერ გამოიყენებიან დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებად. ასეთ წყაროებად შეიძლება მივიჩნიოთ მხოლოდ ის პიროვნებანი და საგნები (ნივთები), რომლებზედაც აისახა დანაშაული და მასთან დაკავშირებული „კვალი“. გამომძიებელი (მომკვლევი, პროკურორი, მოსამართლე) თვითონ არასოდეს ქმნის დამამტკიცებელ საბუთებს – იგი მხოლოდ აღმოაჩენს, პროცესუალურად აფორმებს, ამოწმებს და აფასებს მათ.
## საგამოძიებო მოქმედებათა ოქმების შეფასება
დაკითხვის ოქმები, როგორც აღნიშნულია, ფიქსაციის ფორმაა. ჩნდება კითხვა: როგორ შეიძლება ჩვენების „ფიქსაციის ფორმა“ გამოყენებულ იქნეს დამამტკიცებელი საბუთების წყაროდ?
საგამოძიებო მოქმედებათა (დათვალიერება, შემოწმება, ამოღება, ჩხრეკა, დაკავება, ამოსაცნობად წარდგენა, ჩვენების ადგილზე შემოწმება) ოქმები არასწორად ითვლებიან დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებად. კანონმდებელი სპეციალურად მიუთითებს აღნიშნულ ოქმებზე იმიტომ, რომ მხოლოდ კანონიერად გაფორმებული ინფორმაციები (ცნობები) ჩაითვლებიან დამამტკიცებელ საბუთებად. თუ ეს ინფორმაციები არ იქნება მოპოვებული საგამოძიებო-სასამართლო მოქმედებათა ჩატარების გზით, ისინი არც დამამტკიცებელ საბუთებად გამოდგებიან მოცემულ საქმეზე.
ლიტერატურაში ეს ოქმები იმიტომაც არიან მიჩნეულნი დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებად, რომ სასამართლოს საქმის არსებითად განხილვისას კანონით არ ევალება ჩაატაროს დათვალიერება, ამოღება, შემოწმება, ამოსაცნობად წარდგენა ან ჩვენების ადგილზე შემოწმება, მაშინ როდესაც საჭიროა მოწმის, დაზარალებულისა და ბრალდებულის ჩვენებების ზეპირი რეპროდუქცია.
ეს არგუმენტი დამაჯერებლობით ვერ გამოირჩევა. მართალია, კანონი ავალებს სასამართლოს, რომ ჩაატაროს, მაგალითად, დათვალიერება, ჩვენების ადგილზე შემოწმება, მაგრამ მაინც ხომ აქვს ადგილი ასეთ მოქმედებებს სასამართლოს მხრივ?
თუ დასახელებულ ოქმებს პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთების წყაროებად მივიჩნევთ იმიტომ, რომ ამ ოქმების მიხედვით ვაპირებთ დამამტკიცებელი საბუთების გამოყვანას, ამით წინარიგში ვწევთ გამომძიებელს, რომელიც პროცესუალურად არ არის მოწოდებული დანაშაულთან დაკავშირებული ინფორმაციების მოსაწოდებლად. დათვალიერების, ჩხრეკის და სხვა საგამოძიებო მოქმედებათა ჩატარებისას საქმე გვაქვს როგორც ნივთიერ (ძირითადად), ისე პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებთან.
## სხვადასხვა სახის დამამტკიცებელი საბუთების დახასიათება
პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად ითვლებიან აგრეთვე „სხვა დოკუმენტები“ – დახასიათებები, ცნობები, საბუღალტრო ჩაწერები, ხელფასის უწყისები. ისინი პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთებად ითვლებიან იმიტომ, რომ დამამტკიცებელი საბუთების მნიშვნელობის ინფორმაციებს ვიღებთ ამ დოკუმენტის შემდგენისაგან. თვითონ დოკუმენტი დამამტკიცებელი საბუთის სახეა, ვინაიდან მასში მოცემულია ისეთი ინფორმაციები, რომლებიც ეხება გამოსაძიებელ ან განსახილველ საქმეს.
პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთად სამართლიანად მიიჩნევენ ექსპერტის დასკვნას, ვინაიდან ექსპერტი იძლევა დასკვნას საქმისათვის საინტერესო გარემოებების შესახებ. ექსპერტის დასკვნას, როგორც დამამტკიცებელი საბუთების გარკვეულ სახეს, პიროვნულად ხდის ის გარემოება, რომ იგი გამომდინარეობს ექსპერტისაგან – პიროვნებისაგან, როგორც გარკვეული სპეციალური ცოდნით აღჭურვილი სპეციალისტისაგან.
სამოქალაქო პროცესში ზოგჯერ ექსპერტის დასკვნას (წერილობითის მსგავსად) „შერეულ“ დამამტკიცებელ საბუთსაც უწოდებენ, იმ მოსაზრებით, რომ მიღებული ცნობების წყაროა როგორც ნივთები, ისე ექსპერტი. ს.ვ. კურილევი, მაგალითად, შერეულ დამამტკიცებელ საბუთებს ცალკეც გამოჰყოფს. მაგრამ ვინაიდან ის ნივთები, რომლებიც საექსპერტო გამოკვლევის ობიექტებია, ნივთიერ დამამტკიცებელ საბუთებად შეიძლება მიჩნეულ იქნეს მხოლოდ ამ გამოკვლევის შემდეგ, უპირატესობა უნდა მიენიჭოს საექსპერტო დასკვნას, როგორც პიროვნულ დამამტკიცებელ საბუთს.
## ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთები
ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთები წარმოადგენენ დამამტკიცებელი საბუთების დიდ ჯგუფს. საგნები, მატერიალური გამოსახულებანი ნივთიერად ავლენენ ისეთ გარემოებებსა და ფაქტებს, რომლებიც კონკრეტულ საქმის დასადგენ გარემოებებთან მიზეზობრივად არიან დაკავშირებულნი. სწორედ ამ ნივთიერი ნიშნების (თვისებების) წყალობით გამოიყოფა ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთები სხვა სახის დამამტკიცებელი საბუთებისაგან.
ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთების ცნების შესახებ ერთიანი აზრი არ არის შემუშავებული. სადავოა, ჩაითვლებიან თუ არა ნივთიერ დამამტკიცებელ საბუთებად ფოტოსურათები, ანაბეჭდები, ტვიფრები, გეგმები, სქემები. მიზანშეწონილი იქნება მათი ცალკე განხილვა დამამტკიცებელი საბუთების სახეების საკითხთან დაკავშირებით.
საქართველოს სსრ სისხლის სამართლის კოდექსის 74-ე მუხლის მიხედვით, ნივთიერი დამამტკიცებელი საბუთების სახეებია: დანაშაულის ჩადენის იარაღი; საგნები, რომლებზედაც დარჩენილია დანაშაულის კვალი; ობიექტები, რომლებზეც მიპართული იყო ხელყოფა; დანაშაულის გზით ნაძენი ფული და სხვა ფასეულობა; ყველა სხვა საგანი, რომელიც შეიძლება გამოდგეს დანაშაულის გამოაშკარავებისა და დამნაშავის გამოსავლენად, ან ბრალდების უარყოფის, ან ბრალდებულის ბრალის შემსუბუქების საშუალებად.
## გამამტყუნებელ და გამამართლებელ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა
სისხლის სამართლის პროცესში ცნობილია დამამტკიცებელი საბუთების გამამტყუნებელ და გამამართლებელ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა. ამ სახის კლასიფიკაციას აქვს როგორც თეორიული, ისე პრაქტიკული მნიშვნელობა. სისხლის სამართლის სასამართლოს წარმოების საფუძვლების მე-14 მუხლის თანახმად, ყველა სისხლის სამართლის საქმეზე გამორკვეულ უნდა იქნეს როგორც ბრალდებულის მამხილებელი, ისე მისი გამამართლებელი გარემოებანი, აგრეთვე ბრალდებულის ბრალის დამამძიმებელი და შემამსუბუქებელი გარემოებანი.
გამამტყუნებელ დამამტკიცებელ საბუთებად მიიჩნევა ისეთი მტკიცებულებანი, რომლებიც ამხელენ ბრალდებულს ან ამძიმებენ მის ბრალს; ხოლო გამამართლებელ მტკიცებულებებად – რომლებიც უარყოფენ ბრალდებას, ამსუბუქებენ ბრალდებულის ბრალს.
ა.ი. ვიშინსკი უარყოფდა ამ სახის კლასიფიკაციის თეორიულ და პრაქტიკულ მნიშვნელობას იმის გამო, რომ სანამ მტკიცებულებანი არ გაივლიან „სასამართლო გამოძიების ქარცეცხლს“, შეუძლებელია იმის თქმა, რომელი მათგანია გამამტყუნებელი და რომელი გამამართლებელი. თუმცა ეს მსჯელობა ვერ არყევს ამ დაყოფის მეცნიერულ საძირკველს. დამამტკიცებელი საბუთები ყოველთვის მოითხოვენ შეფასებას, მაგრამ ეს არ უშლის ხელს კლასიფიკაციას. გამამტყუნებელ და გამამართლებელ საბუთებად დაყოფა გულისხმობს, რომ თუ მტკიცებულება არის სწორი, არ არის გაყალბებული, არ არის დამახინჯებული, იგი შეიძლება იყოს ან გამამტყუნებელი, ან გამამართლებელი.
## დაყოფის პრაქტიკული მნიშვნელობა
ეს კლასიფიკაცია დიდ მნიშვნელობას იძენს წინასწარი და სასამართლო გამოძიების დროს. წინასწარი გამოძიების პროცესში გამომძიებელი (მომკვლევი) მიდის დასკვნამდე, რომ საქმე გაიგზავნოს განსახილველად სასამართლოში, ან შეწყდეს საქმის წარმოება. ორივე შემთხვევაში საჭიროა დამამტკიცებელი საბუთების ყოველმხრივი და სრული ანალიზი.
დაუშვებელია გამომძიებელმა გამოიტანოს დადგენილება საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ ისე, თუ იგი ვერ დაასაბუთებს, რომელი გამამართლებელი დამამტკიცებელი საბუთები მიუთითებენ ბრალდებულის არაბრალეულობაზე. საჭიროა დაწვრილებით იქნეს გაანალიზებული ის გამამტყუნებელი დამამტკიცებელი საბუთებიც, რომლებიც, გამომძიებლის ფიქრით, ვერ დაედებიან საფუძვლად ბრალდებულის გამტყუნებას.
როდესაც საქმე იგზავნება სასამართლოში განსახილველად, საბრალდებო დასკვნა, როგორც მთელი წინასწარი გამოძიების შემაჯამებელი იურიდიული დოკუმენტი, უნდა შეიცავდეს დამამტკიცებელი საბუთების თვალსაჩინო და დამაჯერებელ ანალიზს. გამომძიებლის ხელოვნება უნდა გამოიხატოს იმის გაჩვენებაში, თუ რატომ შეადგინა საბრალდებო დასკვნა კონკრეტული პირის ბრალდების საქმეზე, მაშინ როდესაც მის მიმართ გამამართლებელი საბუთებიც მოიპოვება.
## კლასიფიკაციის მნიშვნელობა სასამართლო განხილვისას
მტკიცებულებათა გამამტყუნებელ და გამამართლებელ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა დიდ დახმარებას უწევს სასამართლოს საქმის არსებითად გადაწყვეტის დროს. განაჩენის დასაბუთება შეუძლებელია დამამტკიცებელი საბუთების ამგვარი დაყოფის გარეშე. სასამართლო განაჩენის დადგენის დროს საბოლოოდ აფასებს მთელ დამამტკიცებელ საბუთებს (რომლებიც მოპოვებულ იქნენ წინასწარი და სასამართლო გამოძიების პროცესში).
განაჩენის დასაბუთებას შემთხვევით არ ექცევა ერთ-ერთი მთავარი ყურადღება. დასაბუთება არ არის საკმარისი მარტო გამამტყუნებელ ან გამამართლებელ საბუთებზე რაოდენობრივი მითითება. საჭიროა დადებითის ანალიზური გათვალისწინებაც. განაჩენის დაუსაბუთებლობა თავისთავად ნიშნავს მის უკანონობას, ვინაიდან დაუსაბუთებელი განაჩენი მართლმსაჯულების აქტად ვერ ჩაითვლება.
## პირველად და ნაწარმოებ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა
დამამტკიცებელი საბუთების კლასიფიკაცია მიღებულია აგრეთვე დამამტკიცებელი ფაქტების შესახებ ცნობების წყაროების მიხედვით – პირველად და ნაწარმოებ მტკიცებულებებად. ასეთი დაყოფა ცნობილია სამოქალაქო პროცესშიც.
პირველად (უშუალო) მიჩნეულია ისეთი დამამტკიცებელი საბუთები, რომლებიც მიღებულია პირველ წყაროებიდან – მაგალითად, დანაშაულის შემსწრე მოწმის ჩვენება, დაზარალებულის ჩვენება, პირველადი დოკუმენტი. სამოქალაქო პროცესში მითითებულია, რომ დატოვებული კვალი საგანზე ან მიწაზე პირველადი დამამტკიცებელი საბუთია.
ნაწარმოებ (გაშუალებულ) დამამტკიცებელ საბუთებად მიჩნევია ისეთი მტკიცებულებანი, რომლებიც მიღებულია არა პირველწყაროებიდან, არამედ სხვა წყაროებიდან. სამოქალაქო პროცესში ნაწარმოებ დამამტკიცებელ საბუთს მტკიცებულებასაც უწოდებენ, რომელიც გადმოსცემს სხვა დამამტკიცებელი საბუთის შინაარსს (ს.ვ. კურილევი). ნაწარმოებ დამამტკიცებელ საბუთებად ითვლება, მაგალითად, დოკუმენტის ასლი, კვალთა ტვიფრები, ფოტოასლები.
## კლასიფიკაციის პრობლემები
ლიტერატურაში სწორად არის შენიშნული, რომ ორიგინალისაგან არ განსხვავდება ისეთი დოკუმენტები, რომლებიც გამზადებული იყო ერთდროულად ერთი და იგივე პირის მიერ ორიგინალთან ერთად ეგზემპლიარების სახით. მაგალითად, ნოტარიუსის მიერ რამდენიმე ეგზემპლარად დამოწმებული გარიგება არ ნიშნავს ამ ეგზემპლარებიდან რომელიმეს არაორიგინალობას.
მნიშვნელოვანია განვასხვავოთ დამამტკიცებელი საბუთები და მათი წყაროები. დამამტკიცებელი საბუთების წყაროებია: მოწმეები, დაზარალებულები, ეჭვმიტანილები, ბრალდებულები, ექსპერტები, ნივთები. დაკითხვის ოქმი, რომელიც წარმოადგენს დამამტკიცებელი საბუთის (ჩვენების, როგორც მტკიცებულების სახის) პროცესუალურ გაფორმების საშუალებას, არ შეიძლება გათანაბრდეს თვით დამამტკიცებელ საბუთთან. მოწმის დაკითხვის ოქმი სხვა არაფერია, თუ არა პროცესუალურად დამაგრებული მოწმის ჩვენება. ამ შემთხვევაში დამამტკიცებელი მნიშვნელობა აქვს არა ამ ოქმს, არამედ ამ ოქმში ასახულ ჩვენებას.
## პირველადი და ნაწარმოები საბუთების შეფასების პრობლემა
ლიტერატურაში საკმაოდ დამაჯერებლად არის ნაჩვენები პირველად და ნაწარმოებ საბუთებად დაყოფის მნიშვნელობა. მტკიცებულებათა შეფასების დროს დიდი მნიშვნელობა აქვს იმის გარკვევას, თუ საიდან მომდინარეობს ინფორმაცია. კანონმდებელი შემთხვევით არ უსვამს ხაზს იმ გარემოებას, რომ თუ მოწმეს არ შეუძლია მიუთითოს, რომელი წყაროდან არის მისთვის ცნობილი მონაცემები, მაშინ მოწმის ჩვენება დამამტკიცებელ საბუთად არ ჩაითვლება.
ნაწარმოებ დამამტკიცებელ საბუთებს პირველადთან შედარებით ნაკლებად სარწმუნოდ მიიჩნევენ. რაც უფრო დაშორებულია მტკიცების საგნისაგან ინფორმაციის მომწოდებელი, იმდენად ნაკლებად დამაჯერებლად ითვლება ეს ინფორმაციები. თვითმხილველი მოწმის ჩვენება, როგორც პირველადი დამამტკიცებელი საბუთი, უფრო სარწმუნოდ მიიჩნევა, ვიდრე ამ მოწმის მოწმის ჩვენება და უფრო ნაკლებად დამაჯერებლად – მოწმის მოწმის მოწმის ჩვენება.
თუმცა, ასეთი ზოგადი ფორმულით სარგებლობა შეცდომაში შეგვიყვანს. მოწმის ჩვენება კონკრეტულად ფასდება იმისდა მიხედვით, თუ როგორ აღიქვა და დაიმახსოვრა მან საქმისათვის მნიშვნელოვანი გარემოებანი. შეცდომას აღქმაშიც და დამახსოვრებაშიც შეიძლება ადგილი ჰქონდეს მაშინაც, როდესაც პიროვნება უშუალოდ შეესწრება მოვლენას, და მაშინაც, როდესაც ამ მოვლენის შესახებ სხვა მოუყვება მას.
## პირდაპირ და არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფა
მტკიცებულებანი იყოფიან პირდაპირ და არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებად. ეს დაყოფა ერთნაირად მნიშვნელოვანია როგორც სამოქალაქო, ისე სისხლის სამართლის პროცესში.
სამოქალაქო პროცესში პირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთს ისეთ მტკიცებულებას უწოდებენ, რომლისაგანაც გამომდინარეობს მხოლოდ ერთი გარკვეული დასკვნა საძიებელ ფაქტზე, თუ ეს მტკიცებულება თავისთავად ჭეშმარიტია. არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთად მიჩნეულია ისეთი საბუთი, საიდანაც რამდენიმე სავარაუდო დასკვნა გამომდინარეობს საძიებელი ფაქტის შესახებ.
ბურჟუაზიულ საპროცესო სამართალში დავა არსებობს მტკიცებულებათა პირდაპირ და არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებად დაყოფის მიზანშეწონილობის შესახებ. სლუჩევსკი, ფოინიცკი და სხვები ილაშქრებდნენ ამგვარი დაყოფის წინააღმდეგ, მიაჩნდათ, რომ მტკიცებულებათა „შინაგანი რწმენის“ პრინციპით შეფასებისას ადგილი არ უნდა ჰქონდეს ფორმალურ მტკიცებულებათა გადმონაშთებს. ამავე დროს, ზოგიერთი ავტორი (ბენტამი, გლაზერი, უილზი, ვლადიმიროვი, ჟირიაევი) მხარს უჭერდა ამ დაყოფას.
## პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთები
საბჭოთა სისხლის სამართლის პროცესუალურ ლიტერატურაში ტრადიციული დაყოფის მიხედვით, პირდაპირ მტკიცებულებად ითვლება ისეთი დამამტკიცებელი საბუთი, რომელიც პირდაპირი გზით ადასტურებს პირის ბრალეულობას (მთავარ ფაქტს) – დამნაშავის მიერ დანაშაულის ჩადენის ფაქტს.
მ.ს. სტროგოვიჩის მიხედვით, პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთი ყოველთვის უშუალოდ მიუთითებს მთავარ ფაქტზე. მაგალითად, როდესაც თვითმხილველი მოწმე აჩვენებს, რომ ბრალდებულმა მის თვალწინ ჩაიდინა დანაშაული, ან ბრალდებული წარდგენილ ბრალდებაში თავს სცნობს დამნაშავედ. ამასთან, ავტორი ხაზს უსვამს, რომ თავისთავად პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთის არსებობა არ ნიშნავს ჭეშმარიტების დადგენას – საჭიროა ყოველმხრივად და სრულად შემოწმდეს პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთებიც, რათა ადგილი არ ჰქონდეს შეცდომას.
## არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთები
მ.ს. სტროგოვიჩის მიხედვით, არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთი ადგენს არა მთავარ ფაქტს, არამედ მტკიცებულებით ფაქტს, რომელიც, თავის მხრივ, დამამტკიცებელი საბუთია მთავარი ფაქტისა. მაგალითად, მკვლელობის საქმეზე, როდესაც მოწმე აჩვენებს, რომ მკვლელობის ჩადენამდე მცირე ხნით ადრე ბრალდებული ემუქრებოდა დაზარალებულს მოკვლით, მოწმის ჩვენებით პირდაპირ არ დასტურდება მკვლელობის ფაქტი. მუქარის ფაქტი ამ შემთხვევაში განხილულია, როგორც მტკიცებულებითი ფაქტი.
მ. სტროგოვიჩი ასკვნის: ყველა არაპირდაპირი მტკიცებულება არის პირდაპირი იმ ფაქტის მიმართ, რომელსაც იგი პირდაპირ ამტკიცებს, და მისი პირდაპირი მტკიცებულებისაგან განსხვავება იმაში მდგომარეობს, რომ ფაქტი, რომელიც დგინდება არაპირდაპირი მტკიცებულებით, არის არა მთავარი ფაქტი (ბრალდებულის მიერ დანაშაულის ჩადენა), არამედ მტკიცებულებითი ფაქტი, დამხმარე ფაქტი, რის მეშვეობითაც დგინდება მთავარი ფაქტი.
## პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებების ურთიერთკავშირი
მ.ს. სტროგოვიჩი განიხილავს გამამტყუნებელ და გამამართლებელ, პირდაპირ და არაპირდაპირ მტკიცებულებებს ურთიერთკავშირში. მისი კლასიფიკაციის მიხედვით, მტკიცებულება, რომელიც მიუთითებს ბრალდებულის უდანაშაულობაზე (ან მისი ბრალის შემამსუბუქებელ გარემოებაზე), პირდაპირ გამამართლებელ მტკიცებულებად ჩაითვლება (მაგალითად, ალიბი). არაპირდაპირ გამამართლებელ მტკიცებულების მაგალითად მკვლელობის საქმეზე მოჰყავს მოწმის ჩვენება, რომელიც ადასტურებს ბრალდებულსა და დაზარალებულს შორის მეგობრულ ურთიერთობას.
ა.ი. ვინბერგი, გ.მ. მინკოვსკი და რ.დ. რახუნოვი ანალოგიურად განასხვავებდნენ პირდაპირ და არაპირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებს. ისინი ასევე ნათლად ხაზგასმით აღიარებდნენ, რომ პირდაპირ მტკიცებულებებს შეიძლება დავუჯეროთ ან არ დავუჯეროთ, მაგრამ არ შეიძლება მათზე ავაგოთ სხვადასხვა ერთმანეთის საწინააღმდეგო ვერსიები გამოსაკვლევი მოვლენის ხასიათის თაობაზე.
## კლასიფიკაციის გარკვეული საკითხები
ლიტერატურაში გაკრიტიკებულია მ.ლ. იაკუბის შეხედულება, რომელიც ზედმიწევნით აფართოებდა პირდაპირ დამამტკიცებელი საბუთებით დასადგენ გარემოებათა წრეს. იაკუბის აზრით, პირდაპირი მტკიცებულებანი შეიცავენ ცნობებს არა მარტო გამოსაძიებელი ქმედობის ყველა გარემოების, არამედ ცალკეული გარემოებების შესახებაც. ა. ჩელცოვის სიტყვით, პირდაპირ დამამტკიცებელ საბუთებს წარმოადგენენ ისეთი ფაქტები, რომლებიც შედიან მტკიცების საგანში დანაშაულის შემადგენლობის ცალკეული ნიშნების სახით.
ლიტერატურაში სამართლიანად არის დაგმობილი ეს შეხედულება, რომლის მიხედვითაც პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთები უტოლდება მტკიცების საგანს (უფრო სწორად – მის ნაწილს). აგრეთვე გაკრიტიკებულია მ.მ. გროძინსკის შეხედულება, რომელიც ფიქრობდა, რომ ისეთი პირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთი, როგორიცაა დანაშაულის შემსწრე მოწმის ჩვენება, შეიცავს აგრეთვე მტკიცებულებით ფაქტს (ე.ი. მოწმის თვალყური ბრალდებულის მიერ დანაშაულის ჩადენაზე).
## არაპირდაპირი მტკიცებულებების სახეები
ლიტერატურაში არაპირდაპირი მტკიცებულებების განსაკუთრებულ სახეებად დასახელებულია: ქცევის მტკიცებულება (საბუთიანობა); მსგავსის საბუთიანობა (მსგავსი ფაქტები); ნეგატიური გარემოებანი; დამხმარე მტკიცებულებანი.
ქცევის მტკიცებულებებში გულისხმობენ დანაშაულის ჩადენის შემდეგ ბრალდებულის ქცევის დამადასტურებელ საბუთებს (გამოძიებისა და სასამართლოსაგან თავის არიდება, წინასწარი შეცნობით გამოძიებისა და სასამართლოს შეცდომაში შეყვანის ცდა). სამართლიანად არის შენიშნული, რომ დაკითხვის, ჩხრეკის და სხვა საგამოძიებო მოქმედების ჩატარებისას ბრალდებულის მღელვარება, შიში, შეშფოთება არ შეიძლება ჩაითვალოს არაპირდაპირ მტკიცებულებებად, ვინაიდან შეუძლებელია საქმესთან მათი ობიექტური კავშირების დადგენა.
## მსგავსი ფაქტების შესახებ დისკუსია
მ.ს. სტროგოვიჩი საერთოდ უარყოფს ბრალდებულის ბრალის დადგენისათვის „მსგავსი ფაქტების“ დამამტკიცებელი საბუთების მნიშვნელობას. მისი აზრით, არ შეიძლება გამოყენებულ იქნან არაპირდაპირ მტკიცებულებად ფაქტები, რომლებიც ანალოგიურნი არიან მოცემული საქმის ფაქტებისა, მაგრამ მასთან არ იმყოფებიან მიზეზობრივ კავშირში.
„მტკიცებულებათა თეორიის“ ავტორთა აზრით კი, „მსგავსი ფაქტები“ (დანაშაულთა ჩადენა მსგავსი ხერხებით, ერთნაირი ობიექტების მიმართ, ანალოგიური საშუალებების გამოყენება და სხვ.) საშუალებას გვაძლევენ გავაკეთოთ სავარაუდო დასკვნები, რომ ყველა დანაშაული ჩადენილია ერთი და იგივე პირის მიერ.
## არაპირდაპირი მტკიცებულებების შეფასება
ცალკე ყურადღებას იპყრობს არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთების შეფასება. ლიტერატურაში მიღებულია დებულება, რომ ყველა მტკიცებულებითი ფაქტი დამტკიცებული უნდა იყოს უტყუარად, რათა იგი გამოვიყენოთ სხვა ფაქტის დასამტკიცებლად. საყოველთაოდ აღიარებულია, რომ ერთი რომელიმე არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთი, განურჩევლად მისი სრულფასოვნებისა, მაინც ვერ გამოდგება ბრალდებულის მიერ დანაშაულის ჩადენის ფაქტის დასადგენად.
არაპირდაპირი მტკიცებულებები ერთმანეთთან ორგანულად, ჰარმონიულად უნდა იყვნენ დაკავშირებული და მხოლოდ ამ ჯაჭვში შეიძლება მიენიჭოს მნიშვნელობა მტკიცებულებათა რაოდენობას. არაპირდაპირი დამამტკიცებელი საბუთების რაოდენობითი მხარე განხილული უნდა იქნეს მათი სისტემურობის გათვალისწინებით – იმდენად, რამდენადაც ქმნიან ისინი ერთიან სისტემას, რომ მათგან მხოლოდ ერთი დასკვნა გამომდინარეობდეს.
## მიზეზობრივი კავშირის მნიშვნელობა
ლიტერატურაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მიზეზობრივი კავშირის დადგენას მტკიცებულებით ფაქტებსა და პირის მიერ დანაშაულის ჩადენის (ან არ ჩადენის) ფაქტს შორის. მ.ს. სტროგოვიჩის სიტყვით, ყველა არაპირდაპირი მტკიცებულება (მტკიცებულებითი ფაქტები) მიზეზობრივ კავშირში უნდა იმყოფებოდნენ მთავარ ფაქტთან.
მიზეზობრივი კავშირი გაგებულია როგორც ფაქტებს შორის იმგვარი კავშირი, რომლის დროსაც ერთი ფაქტი არის მეორე ფაქტის მიზეზი და ეს უკანასკნელი – პირველის შედეგი, ან ორივე ფაქტს აქვს საერთო მიზეზი, ე.ი. ორივე წარმოდგენილია, როგორც შედეგი მესამე ფაქტისა.
## არაპირდაპირი მტკიცებულებებით სარგებლობის წესები
არაპირდაპირი მტკიცებულებებით სარგებლობისათვის შემუშავებულია წესი, რომლის მიხედვით ყველა არაპირდაპირი მტკიცებულება მხოლოდ ერთობლიობით უნდა გამორიცხავდეს სხვა დასკვნის შესაძლებლობებს და ერთადერთი დასკვნის საშუალებას იძლეოდეს ბრალდებულის ბრალეულობაზე.
პროფესორ სტროგოვიჩს მოჰყავს მაგალითი მ.მ. გროძინსკის ნაშრომიდან, სადაც ყაჩაღური თავდასხმის დროს მკვლელობის ფაქტი დადგენილი იქნა შემდეგი არაპირდაპირი მტკიცებულებებით: ორივე ბრალდებული ერთად ნახეს იმ გზაზე, სადაც ადრე გაიარა და მერე აღმოჩნდა მოკლული დაზარალებული; ერთ ბრალდებულთან ჩხრეკის დროს აღმოჩნდა დაზარალებულის შარვალი (სისხლის ლაქებით); ამ შარვალზე და მეორე ბრალდებულის ტანსაცმელზე აღმოჩენილი სისხლის ლაქები იმავე ჯგუფისა იყო, როგორიც ჰქონდა დაზარალებულს; მოკლულის ხელში ჩაბღუჯული პიჯაკის ჯიბე მიესადაგა ბრალდებულის პიჯაკის გამოგლეჯილ ნაჯიბარს; მეორე ბრალდებულმა თავის ნაცნობებს განუცხადა, რომ უგზოუკვლოდ გადაკარგული დაზარალებული მოკლულიაო, იქამდე სანამ დაზარალებულის გვამი იქნებოდა აღმოჩენილი.
# II. ცალკეული მტკიცებულებები: ზოგადი მიმოხილვა და კლასიფიკაცია
სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა განსაზღვრავს მტკიცებულებების ამომწურავ ჩამონათვალს, რომლებსაც სისხლის სამართლის პროცესში მტკიცებულებითი მნიშვნელობა ენიჭება. ეს ჩამონათვალი მოიცავს: ა) ბრალდებულის ჩვენებას; ბ) მოწმის ჩვენებას; გ) ნივთიერ მტკიცებულებას; დ) დოკუმენტს. აღნიშნული ჩამონათვალი არის ამომწურავი, რაც ნიშნავს, რომ ამ სახეებისგან განსხვავებულ მტკიცებულებებს სისხლის სამართლის პროცესში მტკიცებულებითი მნიშვნელობა ვერ მიენიჭება. ამ პრინციპს ეწოდება *numerus clausus*-ის პრინციპი. ცალკე გამოიყოფა პრეიუდიცია, რომელსაც სასამართლო გამოკვლევის გარეშე იღებს მტკიცებულებად.
# 1. ბრალდებულის ჩვენება: ცნება და სამართლებრივი ბუნება
ბრალდებული სისხლის სამართლის პროცესში წარმოადგენს არა მხოლოდ პროცესის აქტიურ სუბიექტს და მხარეს, არამედ იგი ამავდროულად წარმოადგენს მტკიცებულებასაც ვიწრო და ფართო გაგებით. ვიწრო გაგებით მტკიცებულებაა ბრალდებულის ჩვენება, ხოლო ფართო გაგებით მტკიცებულებას წარმოადგენს საგამოძიებო მოქმედებების განხორციელების შედეგად ბრალდებულის სხეულიდან მიღებული სხვადასხვა ნიმუშები. კერძოდ, სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა ითვალისწინებს ბრალდებულის სხეულიდან ნიმუშის სახით სისხლის, თმის ღერის, თითის ანაბეჭდების და მსგავსი ნიმუშების აღების შესაძლებლობას, რაც სათანადო საექსპერტო კვლევის დასკვნიდან გამომდინარე შეიძლება გამოყენებულ იქნეს მტკიცებულების სახით.
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 74-ე მუხლი განსაზღვრავს ბრალდებულის ჩვენებას (მტკიცებულება ვიწრო გაგებით), როგორც ერთ-ერთი მტკიცებულების სახეს. აღნიშნული განსაზღვრების თანახმად, ბრალდებულის ჩვენება არის მის მიერ სასამართლოში მიცემული ინფორმაცია სისხლის სამართლის საქმის გარემოებათა შესახებ. ჩვენების მიცემა ბრალდებულის უფლებაა და განსხვავებით მოწმისგან, დაუშვებელია მისი იძულება ჩვენების მისაცემად. თუ ბრალდებული გადაწყვეტს სასამართლოში ჩვენების მიცემას, მაშინ იგი, როგორც მოწმე, შესაძლებელია დაიკითხოს ჯვარედინი დაკითხვის წესითაც. თუმცა მას ნებისმიერ მომენტში უფლება აქვს შეწყვიტოს ჩვენების მიცემა, რაც კანონის თანახმად, ვერ შეფასდება მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად.
# ბრალდებულის ჩვენების თავისებურებები და გამოწვევები
ბრალდებულის ჩვენებას მოწმის ჩვენებასთან შედარებით გარკვეული თავისებურება ახასიათებს. ერთი მხრივ, ბრალდებულმა შესაძლოა თავისი ჩვენებით ჭეშმარიტების დადგენაში განსაკუთრებული წვლილი შეიტანოს, ვინაიდან არსებობს ცალკეულ გარემოებათა შესახებ ინფორმაცია, რომელსაც შეიძლება ფლობდეს მხოლოდ ბრალდებული. მეორე მხრივ, გასათვალისწინებელია, რომ ბრალდებულს სხვა მოწმეებთან შედარებით საქმესთან განსხვავებული ემოციური და სუბიექტური დამოკიდებულება გააჩნია და იგი ეცდება სასამართლოსთვის არასწორი ინფორმაციის მიწოდების გზით შეუწყოს ხელი მის გამართლებას. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ბრალდებული იცნობს სისხლის სამართლის საქმის მასალებს, ესწრება სასამართლო სხდომებს, რაც მას საშუალებას აძლევს, საკუთარი ჩვენება მოარგოს საქმის მასალებში არსებულ სხვა მტკიცებულებებს.
# ბრალდებულის ჩვენების მარეგულირებელი სხვადასხვა ქვეყნის მიდგომები
აღნიშნული საკითხი სხვადასხვა ქვეყნების სისხლის სამართლის პროცესში განსხვავებულად არის მოწესრიგებული. ცალკეულ ქვეყნებში ბრალდებულის ჩვენებას, როგორც მტკიცებულებას, ნაკლები მტკიცებულებითი მნიშვნელობა ენიჭება, ზოგიერთ ქვეყანაში კი ბრალდებულის ჩვენება ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მტკიცებულებაა და სხვა მტკიცებულებებთან შედარებით მას მეტი მტკიცებულებითი ძალა გააჩნია.
## გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის მიდგომა
გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის სისხლის საპროცესო სამართალი ახდენს მტკიცებულებების ამომწურავ ჩამონათვალს, რომელიც მოიცავს: მოწმისგან მიღებულ მტკიცებულებას, ექსპერტისგან მიღებულ მტკიცებულებას, დოკუმენტურ მტკიცებულებას და დათვალიერებისა და დაკვირვების შედეგად აღქმულ მტკიცებულებას (ძირითადად ნივთიერ მტკიცებულებებს). აღნიშნულ ჩამონათვალში მოცემული არ არის ბრალდებულის ჩვენება. ამის მიზეზად სახელდება ის გარემოება, რომ ბრალდებულს დუმილის უფლება აქვს და შესაბამისად, ვერ მოხდება მისი იძულება ჩვენების მისაცემად. მიუხედავად ამისა, ბრალდებულს უფლება მაინც ენიჭება სასამართლოში მისცეს ჩვენება. ამ შემთხვევაში მისი ჩვენება მტკიცებულებით ძალას იძენს და მოსამართლეს უფლება აქვს აქედან გამოიტანოს გარკვეული დასკვნები. იმ შემთხვევაში, თუ ბრალდებული მისცემს ცრუ ჩვენებას, ამის გამო მას სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა არ ეკისრება.
## იტალიის მიდგომა
მსგავსად გერმანული სისხლის საპროცესო სამართლისა, იტალიაშიც ბრალდებული არ არის ვალდებული მისცეს ჩვენება. დაუშვებელია ბრალდებულის მოწმის სტატუსით დაკითხვა. შესაბამისად, იტალიაში ბრალდებულის ჩვენება არ ითვლება მტკიცებულების ერთ-ერთ სახედ. კანონი ანიჭებს ბრალდებულს უფლებას, რომ იგი შესაბამისი შუამდგომლობის საფუძველზე დაკითხულ იქნეს საქმის არსებითი განხილვის სხდომაზე როგორც მხარე. ასეთ შემთხვევაში დაუშვებელია ბრალდებულის ჩვენების გარკვეული ფაქტების დასამტკიცებლად გამოყენება. იგი შეიძლება მხოლოდ შეფასდეს ბრალდებულის პიროვნების სანდოობის თვალსაზრისით.
## საფრანგეთის მიდგომა
გერმანული სისხლის საპროცესო სამართლისგან განსხვავებით, ფრანგული სისხლის სამართლის პროცესი მტკიცებულებათა ამომწურავ ჩამონათვალს არ იცნობს. ფრანგული კანონმდებლობით დაშვებულია ნებისმიერი სახის მტკიცებულების სასამართლოში წარდგენა, რომელიც ვარგისია სისხლის სამართლის საქმისთვის მნიშვნელოვანი გარემოებათა დასამტკიცებლად. მათ შორის, ბრალდებულის ჩვენებაც დასაშვები მტკიცებულებაა. თუმცა საყურადღებოა, რომ ბრალდებულს კანონი ანიჭებს ცრუ ჩვენებისა და ჩვენების მიცემაზე უარის თქმის უფლებას, რის შესახებაც პროცესის მწარმოებელმა თანამდებობის პირმა მას წინასწარ უნდა აცნობოს.
## ანგლო-ამერიკული სამართლებრივი სისტემის მიდგომა (ინგლისი და უელსი)
ბრალდებულის ჩვენებას ანგლო-ამერიკული სამართლებრივი სისტემის ქვეყნებში, კონტინენტური ევროპის სამართლებრივი ქვეყნებისგან განსხვავებით, სხვა მნიშვნელობა ენიჭება. მაგალითად, ინგლისსა და უელსში ბრალდებული წარმოადგენს პროცესის სრულფასოვან სუბიექტს და მხარეს. ბრალდებულის სურვილის შემთხვევაში იგი არის საკუთარ საქმეში ასევე კომპეტენტური მოწმე. მართალია, დაუშვებელია ბრალდებულის იძულება ჩვენების მისაცემად, მაგრამ თუ იგი მოწმის სტატუსით ჩვენებას იძლევა, იგი ვალდებულია ფიცის ქვეშ მისცეს სასამართლოში ჩვენება და თქვას სიმართლე. ბრალდებულ-მოწმეს ცრუ ჩვენებისთვის დაეკისრება სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა.
# ბრალდებულის აღიარებითი ჩვენების განსაკუთრებული მნიშვნელობა ინგლისურ სამართალში
ინგლისურ სისხლის საპროცესო სამართალში ბრალდებულის აღიარებით ჩვენებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება. სასამართლოში სისხლის სამართლის საქმის არსებითი განხილვის რაც უფრო ადრეულ ეტაპზე მისცემს ბრალდებული აღიარებით ჩვენებას, მით უფრო მეტად შეუმცირდება მას სასჯელის ზომა. ამ გზით ბრალდებულს შესაძლოა 30%-მდე შეუმცირდეს ბრალდებაში მითითებული დანაშაულის ჩადენისთვის გათვალისწინებული სასჯელის ზომა (ე.წ. *sentence discount*). უფრო მეტიც, ბრალდებულის მიერ ბრალის აღიარების შემთხვევაში სასამართლო ვალდებულია ცნოს იგი დამნაშავედ შეკრებილი გამამტყუნებელი მტკიცებულებების შემოწმების გარეშე. ამრიგად, ცალკეულ შემთხვევებში, როდესაც ბრალდებულის მიერ დანაშაულის აღიარება ეჭვს არ იწვევს, ინგლისელი მოსამართლისთვის ბრალდებულის აღიარებითი ჩვენება საკმარისი მტკიცებულებაა გამამტყუნებელი განაჩენის გამოსატანად.
# 5. პრეიუდიცია: ცნება და არსი
პრეიუდიცია წარმოადგენს მტკიცებითი სამართლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ინსტიტუტს. იგი განიხილება მტკიცებულების ეკვივალენტური ინფორმაციის წყაროდ, რომელსაც სასამართლო გადაწყვეტილების მიღებისას იყენებს გამოკვლევის გარეშე. ეს ნიშნავს, რომ გარკვეული გარემოებების დადგენა არ საჭიროებს მტკიცების პროცესს და სასამართლო მათ მიიჩნევს წინასწარ დადგენილად, რაც პროცესის ეფექტიანობასა და ეკონომიურობას უზრუნველყოფს.
# პრეიუდიციის სახეები სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 73-ე მუხლის 1-ლი ნაწილი ახდენს იმის ამომწურავ ჩამონათვალს, თუ სისხლის სამართლის პროცესში რას შეიძლება მიენიჭოს პრეიუდიციული მნიშვნელობა. ესენია:
ა) საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტები;
ბ) განაჩენი ნასამართლობაზე;
გ) სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, თუ პროცესის არცერთი მონაწილე მათ საეჭვოდ არ ხდის;
დ) ნებისმიერი სხვა გარემოება თუ ფაქტი, რომელზედაც მხარეები შეთანხმდებიან.
# საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტები
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებს მიეკუთვნება ცხოვრებისეული გამოცდილებით მიღებული ინფორმაცია ცალკეული ფაქტებისა და გარემოებების შესახებ, რომელიც არ საჭიროებს მტკიცებას. მაგალითად, ნებისმიერი ზოგადი ინტელექტისა და განათლების მქონე ადამიანისთვის ცნობილია, რომ ყინვაში წყალი გადადის თხევადიდან მყარ მდგომარეობაში. საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტია ასევე ის, რაც პირთა ფართო წრისთვის არის ცნობილი და ეფუძნება საჯაროდ ხელმისაწვდომ წყაროს. ასეთია, მაგალითად, სხვადასხვა ისტორიული და სტიქიური მოვლენები. ამ ფაქტების დადასტურება არ არის საჭირო, ვინაიდან ისინი ზოგადად ცნობილი და უდავოა.
# განაჩენი ნასამართლობაზე
სისხლის სამართლის პროცესში პრეიუდიციული მნიშვნელობა გააჩნია განაჩენს ნასამართლობაზე. ასეთ განაჩენში მოიაზრება სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენი. აღსანიშნავია, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 73-ე მუხლი არაფერს ამბობს იმის თაობაზე, უნდა იყოს თუ არა ასეთი განაჩენი საბოლოო, ანუ განხილული სააპელაციო და საკასაციო წესით.
# პრეიუდიციის სარწმუნოება და განაჩენის საბოლოობის საკითხი
პრეიუდიციის მეტი სარწმუნოებისთვის მნიშვნელოვანია, რომ განაჩენი იყოს საბოლოო. ამის მიზეზი ის არის, რომ გამამტყუნებელი განაჩენი სააპელაციო და საკასაციო განხილვის შედეგად შესაძლოა გაუქმდეს და მის ნაცვლად დადგინდეს გამამართლებელი განაჩენი. იგივე შეიძლება ითქვას სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე. სააპელაციო სასამართლოს მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანამდე ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები პირობითია და იგი შეიძლება დაექვემდებაროს ცვლილებებს სააპელაციო წარმოებისას. ამდენად, პრეიუდიციული მნიშვნელობის მინიჭებისთვის განაჩენის საბოლოობა მნიშვნელოვანი გარანტიაა.
# სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები
იმისათვის, რომ სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს მიენიჭოს პრეიუდიციული მნიშვნელობა, საჭიროა, რომ პროცესის მონაწილეები მათ საეჭვოდ არ ხდიდნენ. კანონი ანიჭებს მხარეებს უფლებამოსილებას, სადაოდ გახადონ ასეთი ფაქტობრივი გარემოებები. ეს წარმოადგენს შეჯიბრებითი პროცესის მნიშვნელოვან გამოვლინებას, რადგან მხარეებს ეძლევათ საშუალება, არ დაეთანხმონ წინასწარ დადგენილ გარემოებებს და მოითხოვონ მათი გამოკვლევა.
# მხარეთა შეთანხმება, როგორც პრეიუდიციის საფუძველი
პრეიუდიციის სახით სასამართლო გამოკვლევის გარეშე მიიღებს ნებისმიერ გარემოებას ან ფაქტს, რომელზედაც მხარეები შეთანხმდნენ. სისხლის სამართლის პროცესის შეჯიბრებითობიდან გამომდინარე, მხარეები თავად იღებენ გადაწყვეტილებას სასამართლოში წარსადგენ მტკიცებულებებთან დაკავშირებით. შესაბამისად, მხარეები თავად განსაზღვრავენ ბრალდებულისთვის წარდგენილი ბრალდების ირგვლივ სადაო გარემოებათა წრეს.
# მხარეთა შეთანხმების მაგალითი
მაგალითად, მხარეებს შეუძლიათ სასამართლოში საქმის განხილვამდე შეთანხმდნენ იმაზე, რომ ბრალდებულს დანაშაულის ჩადენის დღეს თან ჰქონდა მასზე რეგისტრირებული ცეცხლსასროლი იარაღი, რაც სასამართლოში გამოკვლევის გარეშე მიიღება პრეიუდიციად. თუმცა, დაცვის მხარეს შეუძლია სადაო გახადოს ბრალდებულის მიერ ცეცხლსასროლი იარაღიდან გასროლის ფაქტი, რაც ნიშნავს, რომ მხარეთა შეთანხმება შეიძლება იყოს ნაწილობრივი და კონკრეტული საკითხების მიმართ.
# კანონდარღვევით მოპოვებული მტკიცებულებების შეთანხმების საკითხი
კანონი არ უკრძალავს მხარეებს, რომ ისინი შეთანხმდნენ აგრეთვე კანონდარღვევით მოპოვებული ცალკეული მტკიცებულებების წარდგენაზე. თუმცა ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია იმის დადგენა, რამდენად არსებითად დაირღვა მტკიცებულების მოპოვებისას საპროცესო კანონი ან პროცესის მონაწილეთა კონსტიტუციური გარანტიები.
# წამებით მოპოვებული მტკიცებულებების დაუშვებლობა
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ისეთ შემთხვევებს, როდესაც საქმე ეხება ფუნდამენტური უფლებების დარღვევას. მაგალითად, თუ წინასასამართლო სხდომის მოსამართლე დასაშვებ მტკიცებულებად სცნობს ისეთ ინფორმაციას, რომელიც წამების ან სამართლებრივ სახელმწიფოში სხვა მიუღებელი მეთოდით იქნა მოპოვებული და მხარეები მაინც თანხმდებიან მის სასამართლოში წარდგენაზე, აღნიშნული მნიშვნელოვნად შეარყევდა პროცესის სამართლებრივ-სახელმწიფოებრივ საფუძვლებს. ასეთი მტკიცებულებების საფუძველზე მიღებული სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილება იქნებოდა სამართლებრივად აუტანელი და ეწინააღმდეგებოდა სამართლიანი სასამართლოს პრინციპს.
# პრეიუდიციულად დადგენილი ფაქტების სადაოდ გახდის უფლება
პრეიუდიციასთან მიმართებით მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ კანონი მხარეს აძლევს უფლებას სადაო გახადოს პრეიუდიციულად დადგენილი ნებისმიერი ფაქტი და მოითხოვოს მისი სასამართლოს მიერ უარყოფა, თუ ეს ფაქტი ეწინააღმდეგება სასამართლოში მტკიცებულებათა გამოკვლევის შედეგებს. ეს რეგულაცია დადგენილია სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 73-ე მუხლის მე-2 ნაწილით.
# სამართლიანი განხილვის პრინციპი და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა
საკითხისადმი ასეთი მიდგომა წარმოადგენს სისხლის სამართლის საქმის სამართლიანი განხილვის პრინციპის ერთ-ერთ მოთხოვნას. იგი ეხმიანება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დამკვიდრებულ პრაქტიკას, რომლის მიხედვითაც მხარეს უნდა ჰქონდეს რეალური შესაძლებლობა, სადაო გახადოს ის ფაქტები, რომლებიც მისი უფლებების დაცვისთვის არსებითი მნიშვნელობისაა. ეს უზრუნველყოფს პროცესის სამართლიანობას და ხელს უშლის ისეთი გარემოებების საფუძველზე გადაწყვეტილების მიღებას, რომლებიც რეალურად არ შეესაბამება საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს.
# მუხლი 73. პრეიუდიცია: ნორმის ანალიზი და კომენტარი
## ნორმის მიზანი
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 73-ე მუხლი, რომელიც 2013 წლის 14 ივნისს დაემატა, მიზნად ისახავს სასამართლო გადაწყვეტილების სტაბილურობისა და საყოველთაო სავალდებულოობის უზრუნველყოფას, მართლმსაჯულების აქტებს შორის წინააღმდეგობის პრევენციას, აგრეთვე საპროცესო და ადამიანური რესურსების ეკონომიას. პრეიუდიცია წარმოადგენს ფაქტს ან გარემოებას, რომელიც არ მოითხოვს დამატებით დამტკიცებას და არ ექვემდებარება გონივრულ დავას.
## პრეიუდიციის სახეები
73-ე მუხლის პირველი ნაწილი განსაზღვრავს, თუ რა მიიღება გამოკვლევის გარეშე მტკიცებულებად:
ა) საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტი;
ბ) განაჩენი ნასამართლობაზე;
გ) სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, თუ პროცესის არც ერთი მონაწილე მათ საეჭვოდ არ ხდის;
დ) ნებისმიერი სხვა გარემოება თუ ფაქტი, რომელზედაც მხარეები შეთანხმდებიან.
## საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტების დეტალური ანალიზი
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებს მიეკუთვნება მეცნიერების მიერ დადგენილი კანონზომიერებანი, ფაქტები, რომლებიც საყოველთაოდ არის ცნობილი სასამართლოს ტერიტორიული განსჯადობის ფარგლებში ან რომელთა ზუსტი და დაუყოვნებელი დადგენა მარტივად შესაძლებელია, ისე, რომ შეუძლებელია მის წინააღმდეგ გონივრული დავის წარმოება. მაგალითად: პარლამენტის პლენარული სხდომები ტარდება ქუთაისში, სვეტიცხოველი მდებარეობს მცხეთაში, შობის დღესასწაულის თარიღი.
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებს მიეკუთვნება ცხოვრებისეული გამოცდილება ცალკეული ფაქტების შესახებ, რაც ყველასათვის ცნობილია და დამატებით მტკიცებას არ საჭიროებს. მაგალითად: ახალი წლის დადგომის თარიღი, წელიწადის თვეების თანმიმდევრობა, დღე-ღამის ხანგრძლივობა, წყლის დუღილისა და გაყინვის ტემპერატურა, ასევე ის ფაქტი, რომ სატრანსპორტო საშუალება მომეტებული საფრთხის წყაროა და შეუძლია გამოიწვიოს ადამიანის ჯანმრთელობის დაზიანება და სიკვდილი.
ასევე საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებს მიეკუთვნება ისტორიული მოვლენები და თარიღები (მაგალითად, 2008 წლის 8 აგვისტოს ომი), ბუნებისა და მეცნიერების მოვლენები, სიმბოლოები, შემოკლებები. აღსანიშნავია, რომ ასეთად ეს ფაქტები მიიჩნევა იმ შემთხვევაშიც, თუ პროცესის რომელიმე კონკრეტული მონაწილისათვის მათ შესახებ ცნობილი არ არის. მაგალითად, თუ ბრალდებულმა ან მოწმემ არ იცის, რას ნიშნავს შემოკლება „ა.შ.“ ან ამკრძალავი საგზაო ნიშანი (წითელ წრეში თეთრი ჰორიზონტალური ხაზი).
## საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტის არსებითი ნიშნები
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტებში იგულისხმება ყველასთვის ცნობილი ფაქტები, რომლებიც დამატებით დეტალურ გამოკვლევას არ საჭიროებს და კეთილგონიერების შემთხვევაში შეუძლებელია მისი სადავოდ გახდომა, ვინაიდან არ საჭიროებს ინტერპრეტაციას ან დებატებს მისი სარწმუნოობის თაობაზე. აღნიშნული არ გამორიცხავს საერთოდ დავის შესაძლებლობას, გამოირიცხება მხოლოდ გონივრული დავის შესაძლებლობა. მაგალითად, სსკ 177-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული სატრანსპორტო საშუალების ქურდობის შემთხვევაში, სატრანსპორტო საშუალებაში იგულისხმება ნებისმიერი სატრანსპორტო საშუალება, როგორც მექანიკური, ასევე ავტომატური მართვის კოლოფით, როგორც 4, ასევე 2-კარიანი, და ეს დამატებით დაზუსტებას არ საჭიროებს.
## განსაზღვრებადი ფაქტები
საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტს მიეკუთვნება ასევე განსაზღვრებადი ფაქტი, რომლის განმარტების მოძიება ადვილია შესაბამის წყაროზე აპელირებით. მაგალითად, მანძილი თბილისსა და ქუთაისს შორის ადვილად დასადგენია საგზაო რუკის მეშვეობით.
## როდესაც ფაქტი არ მიიჩნევა საყოველთაოდ ცნობილად
ფაქტი საყოველთაოდ ცნობილად არ მიიჩნევა, თუ არათანაზომიერად რთულია მის შესახებ ინფორმაციის მოძიება. ანუ, როდესაც ინფორმაცია არ არის ადვილად ხელმისაწვდომი ჩვეულებრივი მოქალაქისათვის და მისი მოძიება შეუძლიათ მხოლოდ ექსპერტებს. მაგალითად, მენდელეევის პერიოდულობის ცხრილი, მიუხედავად იმისა, რომ არავინ ხდის მას სადავოდ და იგი ადვილად ხელმისაწვდომია, მისი მნიშვნელობა საშუალო სტატისტიკური მოსახლეობის დიდი ნაწილისთვის გაუგებარია.
## საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტების ქვესახეები
საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტები იყოფა ორ ქვესახედ: უნივერსალური და ლოკალური მნიშვნელობის საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტები. განსხვავება მათ შესახებ ინფორმაციის გავრცელების არეალშია.
უნივერსალურ საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტს მიეკუთვნება ფაქტები, რომლებიც ცნობილია ყველასათვის ან ინფორმირებული პირთა ჯგუფისთვის. მაგალითად, ადვოკატებმა, მოსამართლეებმა, პროკურორებმა იციან, რომ უზენაესი სასამართლო არის საკასაციო ინსტანციის სასამართლო, ხოლო მოსახლეობის უმრავლესობამ შეიძლება არ იცოდეს.
ლოკალური მნიშვნელობის საყოველთაოდ ცნობილ გარემოებებს მიეკუთვნება ინფორმაცია, რომელიც კარგად არის ცნობილი სასამართლოს ტერიტორიულ განსჯადობას მიკუთვნებულ დასახლებულ პუნქტში ან რეგიონში მცხოვრები პირებისათვის და ატარებს ლოკალურად საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტის ხასიათს, მაგრამ უცნობია სხვა დასახლებული პუნქტის მაცხოვრებლებისათვის. მაგალითად, შესაბამისი რეგიონისათვის მნიშვნელოვანი საყოველთაო დღესასწაულის თარიღი.
## საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტის სადავოდ გახდის საფუძვლები
მხარეს შეუძლია საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტი სადავო გახადოს ორ გარემოებაზე აპელირებით:
1. სასამართლოს მიერ გაკეთებული ამ ფაქტობრივი გარემოების განმარტება ან შეფასება არ არის ზუსტი;
2. ეს გარემოება არ არის საყოველთაოდ ცნობილი.
## სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები
პრეიუდიციულ ფაქტს წარმოადგენს ასევე სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, მათ შორის დანაშაულის ჩადენის ფაქტთან დაკავშირებით, მაგრამ არა ბრალდებულის ბრალეულობასთან მიმართებით. განაჩენთან მიმართებით მუხლი პრაქტიკულად ითვალისწინებს არა პრეიუდიციას, არამედ დაძლევად პრეზუმფციას სხვა საქმეზე კანონიერ ძალაში შესული განაჩენის ჭეშმარიტების შესახებ. თუ წინა განაჩენით დადგენილი გარემოებები ეწინააღმდეგება ახალ საქმეზე შეკრებილ და გამოკვლეულ მტკიცებულებებს, მაშინ არ ხდება მათი გათვალისწინება და ისინი არ მიიჩნევა დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებად.
## პრეიუდიციული მნიშვნელობის მინიჭების პირობები
სსსკ წინა განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებისთვის პრეიუდიციული მნიშვნელობის მინიჭებას უკავშირებს განაჩენით დადგენილი გარემოებების სარწმუნოობის აღიარებას არა მხოლოდ მხარეების, არამედ პროცესის ყველა მონაწილის მიერ (მაგალითად, სასამართლო, დაზარალებული, მოწმე და სხვა).
პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება როგორც ჩვეულებრივი სამართალწარმოების, ასევე ე.წ. გამარტივებული სამართალწარმოების შედეგად გამოტანილ და კანონიერ ძალაში შესულ განაჩენს. მიუხედავად იმისა, რომ სსსკ ითვალისწინებს სასამართლოს მხრიდან საქმეზე შეკრებული მტკიცებულებების შემოწმებას განსხვავებული მოცულობით და სიღრმით, საერთო წესით სასამართლო განხილვის და საპროცესო შეთანხმების დამტკიცების შემთხვევაში, ორივე გზით გამოტანილ განაჩენს თანაბარი პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება.
## ურთიერთგამომრიცხავი განაჩენების საკითხი
ნორმა არ იძლევა პასუხს კითხვაზე, თუ როგორ უნდა მოვიქცეთ, როდესაც არსებობს ერთდროულად ერთსა და იმავე ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით სასამართლოს ორი ურთიერთგამომრიცხავი განაჩენი. მაგალითად, თანამონაწილეობით ჩადენილი დანაშაულის საქმე, სადაც თითოეული თანამონაწილის მიმართ ცალ-ცალკე, სხვადასხვა დროს იქნა განხილული და გამოტანილი იქნა ცალ-ცალკე განაჩენი სხვადასხვა სასამართლოების მიერ საქმეთა ერთ წარმოებაში გაერთიანების გარეშე. მუხლის ფორმულირებიდან გამომდინარე, ამ შემთხვევაში გადაწყვეტილება მხარეების არჩევანზეა დამოკიდებული, ვინაიდან სსსკ თანახმად, პრეიუდიციულად მიიჩნევა მხოლოდ ის ფაქტობრივი გარემოება, რომელიც პროცესის არც ერთი მონაწილის მიერ არ არის საეჭვოდ მიჩნეული. შესაბამისად, მნიშვნელობა ენიჭება არა ინსტანციურობის ან განაჩენის დადგენის რიგითობას, არამედ პროცესის მონაწილეთა დამოკიდებულებას განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისადმი.
## განაჩენის საბოლოობის საკითხი
მიუხედავად იმისა, რომ სსსკ 73-ე მუხლი არ მიუთითებს განაჩენის კანონიერ ძალაში შესვლაზე და თეორიულად, იგულისხმება ნებისმიერი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენი, ერთსა და იმავე საქმეზე რამდენიმე ინსტანციის განაჩენის არსებობის შემთხვევაში პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება მხოლოდ ბოლო განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს. ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენი, რომელიც შეცვლილ ან გაუქმებულ იქნა ზემდგომ ინსტანციაში, პრეიუდიციული მნიშვნელობის მატარებელი არ არის.
## განაჩენის პრეიუდიციული მნიშვნელობის ორი ნაწილი
განაჩენის პრეიუდიციულ მნიშვნელობას 73-ე მუხლი ორ ნაწილად ყოფს:
1. განაჩენი პირის ნასამართლობაზე, რომლის არსებობის ფაქტს პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება მხარეთა ნება-სურვილის მიუხედავად;
2. სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები – მათ პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არც ერთი მხარე აღნიშნულის წინააღმდეგი არ არის და მას საეჭვოდ არ ხდის.
სსსკ ცალსახად მიუთითებს სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე, რაც გულისხმობს: ა) თანამონაწილეობით ჩადენილი დანაშაულის შემთხვევაში თანამონაწილეთა მიმართ საქმის ცალკე წარმოებაში გამოყოფას; ბ) იმავე ბრალდებულის მიმართ სხვა დანაშაულის ფაქტზე სასამართლოს მიერ გამოტანილ განაჩენს; გ) სხვა ბრალდებულის მიმართ სასამართლოს განაჩენს, რომელშიც ახალი ბრალდებული მოწმის, დაზარალებულის ან რომელიმე სხვა სტატუსით მონაწილეობდა ან საერთოდ არ იღებდა მონაწილეობას საქმისწარმოებაში.
## მხარეთა შეთანხმება და მტკიცებულებების დაშვება
შეჯიბრებითობის პრინციპიდან გამომდინარე, მხარეები თავად იღებენ გადაწყვეტილებას სასამართლოში წარსადგენი მტკიცებულებების შესახებ. ამიტომ მხარე თვითონ განსაზღვრავს წაყენებული ბრალდების იმ ასპექტებს, რომელთა გარშემოც აპირებს საკუთარი პოზიციის ფორმირებას.
73-ე მუხლი ითვალისწინებს მხარეთა უფლებას პრეიუდიციული მნიშვნელობა მიანიჭონ ნებისმიერ ფაქტს და გარემოებას, რომელზეც შეთანხმდებიან, მათ შორის უკანონოდ მოპოვებულ ან გამოვლენილ გარემოებას. მაგრამ, სსსკ ითვალისწინებს მხარეების მიერ მხოლოდ ფაქტობრივი გარემოებისათვის და არა მტკიცებულებისათვის პრეიუდიციული მნიშვნელობის მიჭებას. ამიტომ მიუხედავად იმისა, რომ 72-ე მუხლის თანახმად სამართალწარმოებაში დაიშვება ასიმეტრიული გადახრა დაცვის მხარის სასარგებლოდ, დაუშვებელ მტკიცებულებას პრეიუდიციული მნიშვნელობა ვერ მიენიჭება.
## პრეიუდიცია, როგორც ვალდებულება
პრეიუდიცია წარმოადგენს საქმისწარმოებელი ყველა პირისა და ორგანოს ვალდებულებას, მტკიცებულებათა ყოველგვარი შემოწმებისა და შეფასების გარეშე დადასტურებულად მიიჩნიოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით დადგენილად ცნობილი გარემოებები, თუ პროცესის არც ერთი მონაწილე მათ საეჭვოდ არ მიიჩნევს. მაგრამ წინარე განაჩენს არ შეუძლია წინასწარ განსაზღვროს ბრალდებულის ბრალეულობის საკითხი, თუ იგი აღნიშნულ სამართალწარმოებაში იმავე ფაქტთან დაკავშირებით არ მონაწილეობდა ბრალდებულის სახით და არ ჰქონდა დაცვის განხორციელების შესაძლებლობა. ასევე პრეიუდიციული ძალის მატარებელი არ იქნება გარემოებები, რომელთა სარწმუნოობა სასამართლოს ეჭვს იწვევს.
## პრეიუდიციის შეზღუდვები
პროცესის მწარმოებელი ორგანო ვალდებულია მიიჩნიოს დადგენილად და ყოველგვარი შესწავლის, გადამოწმების, მტკიცებულებების გამოკვლევის გარეშე სხვა საქმეზე სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით დადგენილი გარემოებები, იმისდა მიუხედავად, აღნიშნული განაჩენი გამოტანილია იმავე ბრალდებულის თუ სხვა პირების მიმართ.
თუ პირველი ბრალდების ფაქტზე გამოტანილ სასამართლოს განაჩენში გაკეთებული იყო დასკვნები, რომლებიც პრაქტიკულად წინასწარ განსაზღვრავდა მის განხილვაში არ მონაწილე პირების ბრალეულობას, ან ეხებოდა იმ პირებს, რომლებიც, მართალია, მონაწილეობდნენ პროცესში, მაგრამ არა მხარის სტატუსით (მაგალითად, მოწმის სახით), მაშინ უკვე ამ პირების მიმართ ახალი საქმის განმხილველ სასამართლოს არ შეუძლია დადგენილად მიიჩნიოს და პრეიუდიციული მნიშვნელობა მიანიჭოს ადრე გამოტანილ განაჩენს, ვინაიდან ამ უკანასკნელ პირებს არ ჰქონდათ შესაძლებლობა, როგორც ბრალდებულებს, ესარგებლათ დაცვის უფლებით.
## მტკიცების ვალდებულებისგან გათავისუფლება
სსსკ 73-ე მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტი ათავისუფლებს პროცესის მწარმოებელ ორგანოს, პირს და მხარეებს იმ ობიექტური გარემოებების მტკიცების ვალდებულებისგან, რომლებიც უკვე გამოკვლეული იყო სისხლის სამართლის საქმისწარმოების ფარგლებში სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით. მაგრამ სამართალწარმოების მთავარი საკითხი – მოცემულ საქმეზე ბრალდებულის ბრალეულობა – წყდება საერთო საფუძვლით.
## პრეიუდიციის გავრცელების არეალი
პრეიუდიციული მნიშვნელობა ენიჭება მხოლოდ განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებას. ამიტომ იმავე პირების მიმართ იმავე სამართალდარღვევასთან მიმართებით სხვა სახის სამართალწარმოების (ადმინისტრაციული, სამოქალაქო) ფარგლებში გამოტანილი სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს სისხლის სამართალწარმოების მიზნებისათვის პრეიუდიციული მნიშვნელობა არ ენიჭება.
## პრეიუდიციული ფაქტის უარყოფისა და გამოყენებაზე უარის თქმის ინსტიტუტები
სსსკ ასხვავებს პრეიუდიციული ფაქტის უარყოფის და პრეიუდიციული ფაქტის გამოყენებაზე უარის თქმის ინსტიტუტს. 73-ე მუხლით გათვალისწინებული ნებისმიერი პრეიუდიციულად დადგენილი ფაქტის უარყოფის უფლება ენიჭება მხოლოდ სასამართლოს, მაგრამ მხოლოდ მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე. შესაბამისად, თუ პრეიუდიციულად დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების კანონიერება სასამართლოს ეჭვს იწვევს, ეჭვის დასაბუთებულობის ხარისხის მიუხედავად, სასამართლოს არ შეუძლია საკუთარი ინიციატივით აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოების უარყოფა.
73-ე მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, თუ სასამართლო საეჭვოდ მიიჩნევს სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენით დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებას, აღნიშნული გარემოების გამოყენება გამოკვლევის გარეშე არ დაიშვება, მიუხედავად იმისა, რომ: ა) მისი იურიდიული ძალის უარყოფა ფორმალურად არ განხორციელდება მხარის შუამდგომლობის არარსებობის გამო; ბ) მხარეები შესაძლებელია მხარს უჭერდნენ განაჩენით დადგენილი აღნიშნული გარემოების გამოკვლევის გარეშე გამოყენებას.
73-ე მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის და 220-ე მუხლის „გ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ საქმეში არსებულ კონკრეტულ მტკიცებულებებზე, რომლებიც შემდგომში სადავო არ გახდება და სასამართლო განხილვისას შემოიფარგლონ მხოლოდ იმ მტკიცებულებებზე დავით, რომელიც მათ შორის სადავოა.
# მუხლი 74. ბრალდებულის ჩვენება: ნორმის ანალიზი და კომენტარი
## ბრალდებულის ჩვენების ცნება და ნიშნები
სსსკ 74-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ბრალდებულის ჩვენება არის მის მიერ სასამართლოში მიცემული ინფორმაცია სისხლის სამართლის საქმის გარემოებათა შესახებ. ჩვენების მიცემა ბრალდებულის უფლებაა, ხოლო ჩვენების მიცემაზე უარის თქმის ან ცრუ ჩვენების მიცემის ფაქტი არ შეიძლება შეფასდეს მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად.
ბრალდებულის ჩვენებას ახასიათებს შემდეგი ნიშნები:
1. ჩვენების შინაარსს წარმოადგენს ნებისმიერი ინფორმაცია, რომელიც ეხება განსახილველი საქმის კონკრეტულ, ფაქტობრივ გარემოებებს;
2. ამ ინფორმაციას შეხებლობა უნდა ჰქონდეს სისხლის სამართლის საქმესთან – მტკიცების საგანთან;
3. ეს ინფორმაცია მოპოვებული უნდა იყოს მხოლოდ ბრალდებულის სასამართლოში დაკითხვის გზით;
4. ამ ინფორმაციის მატარებელია ის პირი, რომელსაც მინიჭებული აქვს ბრალდებულის სტატუსი.
## ჩვენების საგანი
ბრალდებულის ჩვენების საგანს, როგორც წესი, წარმოადგენს მისთვის წაყენებული ბრალდება, რაც არ გამორიცხავს ბრალდებულის უფლებას პროცესის მწარმოებელ სუბიექტს მიაწოდოს ინფორმაცია საქმისათვის მნიშვნელოვანი ნებისმიერი სხვა ფაქტობრივი გარემოების შესახებ. მაგალითად, დაზარალებულის ქცევის, მისი ხასიათის, დაზარალებულთან მისი ურთიერთობის და მისდამი დამოკიდებულების, თანამონაწილეების, დანაშაულის ჩადენის იარაღის ადგილმდებარეობის შესახებ.
## ბრალის აღიარება, როგორც საპროცესო პოზიცია
წაყენებული ბრალდებისადმი ბრალდებულის დამოკიდებულების შესახებ მისი განცხადება არ წარმოადგენს ჩვენებას, ვინაიდან არ შეიცავს მტკიცებულებისათვის დამახასიათებელ ელემენტს – ინფორმაციას ფაქტობრივი გარემოებების შესახებ. ამიტომ თავისთავად ბრალდებულის მიერ ბრალის აღიარების ან წაყენებული ბრალდების უარყოფის ფაქტი არ წარმოადგენს მტკიცებულებას და წარმოადგენს მხოლოდ მის საპროცესო პოზიციას, მის პირად დამოკიდებულებას წაყენებული ბრალდებისადმი.
ბრალდებულის ჩვენების მტკიცებულებითი ხასიათი (ბრალის აღიარების, ბრალდების უარყოფის, სხვა პირთა მამხილებელი ჩვენება) დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად სრული, კონკრეტული, წინააღმდეგობრიობის არმქონეა მისი ჩვენება, რამდენად შეესაბამება სისხლის სამართლის საქმეზე შეკრებილ სხვა მტკიცებულებებს.
## აღიარების ფორმები
ბრალდებულის აღიარებითი ჩვენება შესაძლებელია პირობითად დაიყოს 2 ქვესახედ: ბრალის სრულად და ნაწილობრივი აღიარება. ნაწილობრივი აღიარების შემთხვევაში ბრალდებული უარყოფს ცალკეულ ეპიზოდებში მონაწილეობას, ქმედების განზრახ ხასიათს, არასწორად მიიჩნევს ქმედების კვალიფიკაციას.
თუ ბრალდებული აღიარებს თავისი ქმედების ობიექტურ მხარეს, მაგრამ გამორიცხავს ბრალის არსებობას, ან რაიმე სხვა საფუძვლით ეწინააღმდეგება აღნიშნული ქმედების მართლსაწინააღმდეგო ხასიათის შესახებ ბრალდების პოზიციას, მისი ჩვენება არ შეიძლება მივიჩნიოთ აღიარებად.
## ბრალდებულის ჩვენების შეფასების თავისებურებები
ბრალდებულის ჩვენების შეფასებისას გასათვალისწინებელია ბრალდებულის ფსიქოემოციური და სუბიექტური დამოკიდებულება გამოსაძიებელი საქმისადმი, მისი მხრიდან გამოძიებისათვის ხელის შეშლის სურვილი პასუხისმგებლობის თავიდან ასაცილებლად. იმავდროულად მან ყველაზე უკეთ იცის დანაშაულის ჩადენის ნამდვილი ვითარება, იცნობს საქმის მასალებს, მონაწილეობს მტკიცებულებათა გამოკვლევა-შეგროვებაში, შესაძლებლობა აქვს განახორციელოს საკუთარი ჩვენების მოდიფიცირება სასურველი შედეგის მისაღწევად და სასამართლოს შეცდომაში შესაყვანად.
## ბრალდებულის პასუხისმგებლობა ცრუ ჩვენებისთვის
მიუხედავად იმისა, რომ სსკ არ ითვალისწინებს პირდაპირ ბრალდებულის პასუხისმგებლობას შეგნებულად ცრუ ჩვენების მიცემის და ჩვენების მიცემაზე უარის თქმისათვის, ხოლო სსსკ 74-ე მუხლის მე-3 ნაწილი კრძალავს ბრალდებულის მიერ ჩვენების მიცემაზე უარის თქმის ან ცრუ ჩვენების მიცემის ფაქტის ბრალდებულის ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად შეფასებას, აღნიშნული არ გამორიცხავს ბრალდებულის პასუხისმგებლობას მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლის გამო.
თუ ბრალდებული უარს ამბობს დუმილის უფლებით სარგებლობაზე, მას საერთო წესით ეკისრება სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა შეგნებულად ცრუ ჩვენების მიცემისათვის. თუმცა დაუშვებელია ბრალდებულის მიერ ცრუ ჩვენების მიცემის ფაქტის მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ გარემოებად გამოყენება და შერაცხულ ქმედებაში მისი ბრალეულობის დასაბუთებისას აღნიშნულ ჩვენებაზე აპელირება განაჩენში.
## ჩვენების შემოწმება
ბრალდებულის ჩვენების შემოწმება ხორციელდება მისი შინაარსის ანალიზის და სინთეზის, სხვა მტკიცებულებებთან მათი შეპირისპირებით, რაც საშუალებას იძლევა გაირკვეს ჩვენებაში მოცემული რომელი ფაქტობრივი გარემოებები დასტურდება საქმეზე შეკრებილი სხვა მტკიცებულებებით.
## ბრალდებულის ჩვენების განსხვავება მოწმის ჩვენებისგან
მოწმის ჩვენებისგან განსხვავებით, კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს შემთხვევებს, როდესაც ბრალდებულს არ ექნებოდა ჩვენების მიცემის უფლება. იმავდროულად, მოწმის ჩვენებისგან განსხვავებით, გამოძიების ორგანოებს ეკისრებათ ბრალდებულის ჩვენებაში მოცემული ფაქტობრივი გარემოებების გადამოწმების ვალდებულება.
## ჩვენების მიცემა, როგორც უფლება
ჩვენების მიცემა ბრალდებულის უფლებაა. ბრალდებულზე ჩვენების მიცემის ვალდებულების დაკისრება გამოიწვევდა დაცვაზე მისი უფლების შეზღუდვას, უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპის და მტკიცების ტვირთის ბრალდებულზე გადატანას. ბრალდებულის მიერ ჩვენების მიცემაზე უარის თქმა ან შეგნებულად ცრუ ჩვენების მიცემა არ შეიძლება იქნეს მიჩნეული მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად. მიუხედავად იმისა, რომ ბრალდებულს არ ეკისრება ჩვენების მიცემის ვალდებულება, ეს არ ათავისუფლებს მას გამოცხადების ვალდებულებისგან.
## აღიარებითი ჩვენების მტკიცებულებითი ძალა
მტკიცებულების შეფასების თავისუფლების პრინციპიდან გამომდინარე, რომლის თანახმად არც ერთ მტკიცებულებას არ გააჩნია წინასწარ დადგენილი ძალა, ბრალდებულის აღიარება შეიძლება შემაჯამებელ გადაწყვეტილებას დაედოს საფუძვლად მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ის დასტურდება საქმეზე შეკრებილი მტკიცებულებების ერთობლიობით, რაც საკმარისია გონივრულ ეჭვს მიღმა სტანდარტის დაკმაყოფილებისთვის.
## აღიარების დამადასტურებელი მტკიცებულებების მოთხოვნები
სსსკ თანახმად, ბრალდებულის აღიარებით ჩვენებაში მოყვანილი ფაქტობრივი გარემოებები უნდა დასტურდებოდეს, როგორც მინიმუმ, სხვა ერთი მტკიცებულებით, რომელიც, სასურველია, არ იყოს ირიბი მტკიცებულება.
როდესაც სახეზეა მხოლოდ ერთი სხვა მტკიცებულება, რომელიც თანხვედრაშია და ადასტურებს ბრალდებულის აღიარებით ჩვენებას, მნიშვნელოვანია მისი ის ასპექტები, რომლებიც უნიკალურად აკავშირებს ერთმანეთთან ამ ორ მტკიცებულებას.
აქ მოცემულია თქვენს მიერ მოწოდებული ტექსტების დეტალური და ვრცელი რეზიუმე ქართულ ენაზე:
**მუხლი 76. ირიბი ჩვენება – ვრცელი რეზიუმე**
ტექსტი ეხება სისხლის სამართლის პროცესში ირიბი ჩვენების (hearsay evidence) ცნებას, მის დასაშვებობის პირობებს, რისკებსა და გამოყენების ლიმიტებს, ძირითადად საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის (სსსკ) 76-ე მუხლის მიხედვით.
**1. ირიბი ჩვენების განმარტება (მუხლი 76-ის პირველი ნაწილი):**
ირიბია ისეთი მოწმის ჩვენება, რომელიც არ ეფუძნება მის მიერ ფაქტის უშუალო აღქმას (თვალით დანახვა, მოსმენა, განცდა), არამედ სხვა პირის მიერ გავრცელებულ ინფორმაციას. ეს არის ე.წ. ნაწარმოები მტკიცებულება, რომელიც გაშუალებულად ასახავს საქმისათვის მნიშვნელოვან ფაქტებს. ირიბი ჩვენება შეიძლება იყოს როგორც გამამართლებელი, ისე გამამტყუნებელი, პირდაპირი ან ირიბი, და ადასტურებდეს როგორც მტკიცების საგანში შემავალ გარემოებებს, ასევე შუალედურ ფაქტებს.
**2. ირიბი ჩვენების წყარო და ხარისხი:**
ირიბი ჩვენება ეფუძნება სხვა წყაროდან მოპოვებულ, ხშირად მოდიფიცირებულ ინფორმაციას. ინფორმაციის თავდაპირველ წყაროსა (მაგ., თვითმხილველი) და ირიბი ჩვენების მიმცემს შორის შეიძლება არსებობდეს ერთი ან მეტი შუალედური რგოლი (მაგ., მესამე ან მეოთხე პირი). რაც მეტია შუალედური რგოლი, მით ნაკლებია ირიბი ჩვენების სარწმუნოობა და მტკიცებულებითი წონა. ირიბი ჩვენება შეიძლება ემყარებოდეს ანონიმურ ან ოპერატიულ ინფორმაციასაც, მაგრამ არც ერთი მათგანი თავისთავად არ წარმოადგენს მტკიცებულებას და მათზე დაყრდნობით სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება დაუშვებელია. ასეთი ინფორმაცია უნდა გადამოწმდეს კანონით დადგენილი წესით.
**3. ირიბი ჩვენების დასაშვებობის პირობები (მუხლი 76-ის მე-2 და მე-3 ნაწილები):**
- **წყაროს იდენტიფიცირება (მე-2 ნაწილი):** ირიბი ჩვენება დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოწმე ზუსტად მიუთითებს ინფორმაციის წყაროზე, რომლის იდენტიფიცირება და რეალურად არსებობის შემოწმება შესაძლებელია.
- **სხვა მტკიცებულებით დადასტურება სასამართლო განხილვისას (მე-3 ნაწილი):** საქმის არსებითი განხილვის დროს, ირიბი ჩვენება დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ იგი დასტურდება სხვა ისეთი მტკიცებულებით, რომელიც არ არის ირიბი ჩვენება (ანუ ირიბი ჩვენება ვერ დადასტურდება მეორე ირიბი ჩვენებით). ეს წინაპირობა სავალდებულოა მხოლოდ სასამართლო განხილვის სტადიისთვის.
**4. ირიბი ჩვენების სასარგებლო ფუნქციები:**
მიუხედავად მისი ნაკლოვანებებისა, ნაწარმოები მტკიცებულების იგნორირება დაუშვებელია. ირიბი ჩვენება შეიძლება იქნეს გამოყენებული:
- თავდაპირველი (პირველადი) მტკიცებულების აღმოჩენის, გადამოწმების, კორექტირების ან შეფასებისთვის (მაგ., მისი მეშვეობით პირველად მტკიცებულებასთან დაკავშირებული ეჭვი შეიძლება გაქარწყლდეს ან გაღრმავდეს).
- თავდაპირველი მტკიცებულების შესავსებად (მაგ., როცა თვითმხილველს დავიწყებია დეტალები).
- თავდაპირველი მტკიცებულების მოძიების საშუალებად (მოწმე მიუთითებს იმ პირზე, ვისგანაც შეიტყო ინფორმაცია).
- თავდაპირველი მტკიცებულების ნაცვლად, როდესაც მისი გამოყენება შეუძლებელია (მაგ., წყაროს გარდაცვალება, უგონო მდგომარეობა, ადგილსამყოფელის უცნობობა, ფსიქიკური/ფიზიკური ტრავმა, დოკუმენტის ორიგინალის დაკარგვა, თვითმხილველის დუმილის უფლების გამოყენება და ა.შ.).
**5. აკრძალვები და დაუშვებელი ირიბი ჩვენება:**
- **დაუშვებელია ჩვენება, რომელიც ეყრდნობა:** ჭორებს, მოარულ ხმებს, მოსაზრებას, ვარაუდს, კონკრეტულად არაიდენტიფიცირებად პირს (მაგ., "მთელი ქალაქი ამბობს", "მეტროში ამბობდნენ").
- **აკრძალვის მიზეზი:** პირველწყაროს უცნობობის შემთხვევაში შეუძლებელია შემოწმდეს, რამდენად ობიექტურია შეფასება, რამდენად სწორად აღიქვა, დაიმახსოვრა და გადმოსცა წყარომ ფაქტები, როგორია მისი მიუკერძოებლობა, ისევე როგორც მოწინააღმდეგე მხარე მოკლებულია პირველწყაროს გამოკითხვისა და ჩვენების სადავოდ გახდომის შესაძლებლობას, რაც არღვევს სამართლიანი სასამართლოს უფლებას.
**6. ირიბი ჩვენების რისკები და მტკიცებულებითი ძალა:**
- **რისკები:** ირიბი ჩვენების მიმცემს არ შეუძლია დაადასტუროს სხვა პირის ინფორმაციის უტყუარობა. ინფორმაცია ზიანდება მინიმუმ ორჯერ: ჯერ პირველწყარო ამატებს სუბიექტურ ფაქტორებს, შემდეგ ირიბი ჩვენების მიმცემი მის ნებისგან დამოუკიდებლად მოოდიფიცირებს მას (მაგ., "მსუქანი კაცი" შეიძლება იყოს 70-80 კგ-იანი). განსაკუთრებულ სიფრთხილეს საჭიროებს ისეთი ირიბი ჩვენება, რომელიც ეყრდნობა შეფასებით კატეგორიებს.
- **მტკიცებულებითი ძალა:** ირიბ ჩვენებას, როგორც ნაწარმოებ მტკიცებულებას, აქვს სარწმუნოობის დაბალი ხარისხი და ნაკლები მტკიცებულებითი ძალა პირველად მტკიცებულებებთან შედარებით. ის ნაკლებად სანდოა როგორც სხვა სახის მტკიცებულებებთან, ისე თვით მოწმეთა ჩვენებების იერარქიაშიც. სწორედ ამიტომ არის საჭირო მისი დადასტურება სხვა მტკიცებულებით.
**7. სასამართლოს მიერ ირიბი ჩვენების შეფასებისას გასათვალისწინებელი გარემოებები:**
1. პირველწყაროს ობიექტური არსებობის შემოწმება.
2. პირველწყაროს სარწმუნოობა.
3. ირიბ ჩვენებაში მოცემული ინფორმაციის შესაბამისობა პირველწყაროს მიერ გავრცელებულ ინფორმაციასთან.
4. ირიბი ჩვენების შინაარსობრივი სარწმუნოობა.
5. ირიბი ჩვენების წარდგენის გამამართლებელი გარემოებები (რატომ არ არის წარმოდგენილი პირველწყაროს უშუალო ჩვენება?).
6. რა პირობებში, რა ფორმითა და საშუალებით გახდა ცნობილი ინფორმაცია ირიბი ჩვენების მიმცემისთვის.
**8. ირიბი ჩვენების გამოყენების კონსტიტუციური შეზღუდვები (საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება #548, 2015 წ.):**
საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2015 წლის 22 იანვარს ცნო არაკონსტიტუციურად ირიბი ჩვენების გამოყენება **გამამტყუნვნელი განაჩენისა და ბრალის დადგენილების დასაბუთებისათვის**. ამის მიზეზია ირიბი ჩვენების ნაკლები სანდოობა და ის რისკი, რომ მან შეიძლება შექმნას მცდარი აღქმა პირის ბრალეულობასთან დაკავშირებით.
**9. ირიბი ჩვენების დაშვებული გამოყენება მოქმედი კანონმდებლობით (აკრძალვის შემდეგ):**
მიუხედავად ზემოაღნიშნული აკრძალვისა, ირიბი ჩვენების გამოყენება დასაშვებია შემდეგი მიზნებისთვის:
- საქმეში არსებული მტკიცებულებებისა და საგამოძიებო ვერსიების შემოწმება.
- დამატებითი მტკიცებულებების მოძიება.
- მოწმის ჩვენების იმპიჩმენტი (ჩვენების ქვეშ მოყვანა/წინააღმდეგობის დემონსტრირება).
- აღკვეთის ღონისძიების შეფარდება.
- ქონებაზე ყადაღის დადება.
- პირის სამედიცინო დაწესებულებაში მოთავსება.
- ჩხრეკა-ამოღების და სხვა საგამოძიებო/საპროცესო მოქმედებების განხორციელება.
- გამოძიების სტადიაზე, ირიბი ჩვენება შეიძლება გამოყენებულ იქნეს მაშინაც კი, თუ იგი სხვა მტკიცებულებით არ დასტურდება (მაგ., სასამართლოს ნებართვის მისაღებად ჩხრეკა-ამოღებაზე).
**10. ირიბი ჩვენების წყაროს დაკითხვის ვალდებულება:**
სსსკ ადგენს მხოლოდ წყაროს დასახელების ვალდებულებას, მაგრამ არ ავალდებულებს მის დაკითხვას. თუმცა, რეკომენდებულია, რომ ირიბი ჩვენების წარმდგენი მხარემ უპირატესობა მიანიჭოს წყაროს დაკითხვას. ირიბი ჩვენება შეიძლება დასაშვები იყოს მაშინაც, როდესაც წყაროს დაკითხვა ობიექტურად შეუძლებელია (გარდაცვალება, ადგილსამყოფელის დაუდგენლობა). ირიბ ჩვენებათა სიმრავლე არ ზრდის მათ სანდოობას, რადგან ამით არ იცვლება მტკიცებულების ბუნება, იცვლება მხოლოდ დარწმუნების ხარისხი.
1) ირიბი ჩვენება
2) მტკიცებულების ცნება და სახეები
3)კლასიფიკაცია
4)ნივთიერი მტკიცებულება
5)ბრალდებულის ჩვენება
6)მტკიცება
6)დათვალიერება
7)ჩხრეკა
7)მტკიცებულებათა დასაშვებობა
ექსპერტი
8)ოპერატ ფარულ სამძებრო
ცნება და სახეები
მტკიცებულების ცნება: კანონით დადგენილი წესით (მოპოვებული) და სასამართლოში
წარდგენილი (ასევე მოსამართლის მიერ ცნობილი) ინფორმაცია, ინფორმაციის შემცველი
საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება ან სხვა ობიექტი, რომლის საფუძველზედაც მხარეები
სასამართლოში ადასტურებენ ან უარყოფენ ფაქტებს, სამართლებრივად აფასებენ მათ,
ასრულებენ მოვალეობებს, იცავენ თავიანთ უფლებებსა და კანონიერ ინტერესებს, (აქედან
იწყება მტკიცების საგნის ნაწილი) ხოლო სასამართლო ადგენს, არსებობს თუ არა ფაქტი ან
ქმედება, რომლის გამოც ხორციელდება სისხლის სამართლის პროცესი, ჩაიდინა თუ არა ეს
ქმედება გარკვეულმა პირმა, დამნაშავეა თუ არა იგი, აგრეთვე გარემოებებს, რომლებიც
გავლენას ახდენს ბრალდებულის პასუხისმგებლობის ხასიათსა და ხარისხზე, ახასიათებს მის
პიროვნებას.
სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა იცნობს შემდეგი სახის მტკიცებულებებს:
1)ბრალდებულის ჩვენება
2)მოწმის ჩვენება
3)ნივთიერი მტკიცებულება
4)დოკუმენტი
ნივთიერი მტკიცებულება – საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება ან სხვა ობიექტი, რომელიც
წარმოშობით, აღმოჩენის ადგილითა და დროით, ნიშან-თვისებებითა და მასზე დარჩენილი
კვალით დაკავშირებულია სისხლის სამართლის საქმის ფაქტობრივ გარემოებასთან და
შეიძლება დანაშაულის აღმოჩენის, დამნაშავის დადგენის ან ბრალდების უარყოფის თუ
დადასტურების საშუალება იყოს.
1. დანაშაულის საგანი: რისი ხელყოფის ობიექტი მაგალითად ქურდობისას ტელეფონი
2. დანაშაულის საშუალება: რითიც გაიმარტივა დანაშაული, მაგალითად ფანჯარა
შეამტვრიე
3. დანაშაულის იარაღი: მატერიალური საგანი რომელიც მომარჯვებული იყო განზ ან
გაუფრთ დამნაშავის მიერ და ამით მაიდგა ზიანი დაზარალებულს.
4. დატოვებული კვალი: ნებისმიერ რამეზე დატოვებული ანაბეჭდი და ა.შ
5. ფული და ფასეულობები
კლასიფიკაცია
მტკიცებულებათა კლასიფიკაცია შინაარსის, წარმომავლობისა და მნიშვნელობის მიხედვით
შესაძლებელია მოვახდინოთ:
1)გამამტყუნებელი და გამამართლებელი მტკიცებულებები
2)პიროვნული და ნივთიერი მტკიცებულებები(წარმომავლობის მიხედვით)
3)პირველადი და წარმოებული მტკიცებულებები
4)პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებები
1)გამამტყუნებელი და გამამართლებელი: ანუ ბრალდების მხარის და დაცვის მხარის
მტკიცებულებები. ბრალდების მხარის მტკიცებულება ამტკიცებს პირის ბრალეულობას ანუ
ყველაფერი რაზეც ბრალდების მხარე ამყარებს პირის ბრალეულობას, დაცვის მხარის
მტკიცებულება ამართლებს ბრალდებულს ჩადენილ დანაშაულში ან უმსუბუქებს
პასუხისმგებლობას.
2)პიროვნული და ნივთიერი მტკიცებულებები: ინფორმაციის მიღების წყაროს ემყარება
ეს დაყოფა. მტკიცებულებები რომლებიც მომდინარეობს სისხლის სამართლის პროცესში
მონაწილე პირთაგან წარმოადგენს პიროვნულ მტკიცებულებებს. ხოლო ყველა ის
ინფორმაცია რომელი მიიღება მატერიალური ობიექტის ნიშნის, თვისების, ან მასზე
არსებული კვალის უშუალო აღქმით არის ნივთიერი მტკიცებულება. პიროვნულია მაგალითად:
მოწმის ზეპირი ჩვებება, მისი დაკითხვის ოქმი, ექსპერტის მიერ მომზადებული დასკვნა.
ნივთიერი მტკიცებულებებია ნაგალითად: დანაშაულის ჩადენის იარაღი, დამნაშავის მიერ
დატოცებული კვალი და ა.შ
3)პირველადი და ნაწარმოები მტკიცებულებები: პირველადია რომელიც მიღებულია
პირველი წყაროდან. როდესაც პირდაპირ ასახავს მომხდარ ფაქტს, მეორე წყაროდან
მიღებულ ყველა ინფორმაცია მონაცემი ნაწარმოები მტკიცებულებაა. თვითმხილველი მოწმის
მიერ ჩვენება პირველადია, მოწმის ჩვენება რომელიც ეფუძვნება სხვა პირის მიერ
გავრცელებულ ინფორმაციას. ფოტო ასლები, სხვის მიერ დამოწმებული
4)პირდაპირი და არაპირდაპირი მტკიცებულებები: ეს კლასიფიკაცია კავშირშია
მტკიცების საგანთან, მტკიცებულებები რომლებიც უშუალოდ ადასტურებენ მტკიცების
საგანს მიკუთვნებულ რომელიმე ელემენტს და ამტკიცებენ მთავარ ფაქტს პირდაპირია მაგ:
დანაშაულში ბრალდებულის მონაწილეობის ფაქტი, ვიდეო კადრი სადაც აშკარად ჩანს
დანაშაული. არაპირდაპირი მტკიცებულება პირდაპირ და უშუალო კავშირში არაა მტკიცების
საგანთან მაგრამ სზვა მტკიცებულებებთან ერთობლიობაში შესაძლებელია
მნიშვნელოვანი დასკვნის გაკეთება მტკიცების საგნის და ფაქტებია შესახებ მაგალითად:
აუდიო ჩანაწერი სადაც ვრალდებული დანაშაულის ჩადენამდე ორი დღით ადრე მოკვლით
ემუქრებოდა მსხვერპლს, ეს პირდაპირ არ ამტკიცებს მაგრამ ერთობლიობაში გამოგვადგება.
ბრალდებულის ჩვენება
1. ბრალდებულის ჩვენება არის მის მიერ სასამართლოში მიცემული ინფორმაცია სისხლის
სამართლის საქმის გარემოებათა შესახებ.
2. ჩვენების მიცემა ბრალდებულის უფლებაა.
3. ბრალდებულის მიერ ჩვენების მიცემაზე უარის თქმის ან ცრუ ჩვენების მიცემის ფაქტი არ
შეიძლება შეფასდეს მისი ბრალეულობის დამადასტურებელ მტკიცებულებად.
4. ბრალდებულის აღიარება არ შეიძლება საფუძვლად დაედოს გამამტყუნებელ განაჩენს,
თუ იგი არ დასტურდება მისი ბრალეულობის დამადასტურებელი სხვა მტკიცებულებით.
მტკიცება
ჭეშმარიტების დადგენის პროცესს ეწოდება "მტკიცება" (შემეცნების პროცესი) ანუ მტკიცებითი
სამართალი რომელიც მოიცავს მტკიცებულებათა 1)მოპოვება(აღმოჩენა) ჩხრეკა, ამოღება,
დათვალიერება და ა.შ 2)საპროცესო დამაგრება (ოქმში დაფიქსირება)წონა ოდენობა როგორ
იყო მოპოვებული და ა.შ, 3)გამოკვლევა მხარეთა მიერ ან მათი ინიციატივით ექსპერტის მიერ
დგინდება მტკიცებულების შინაარსობრივი მხარე 4)შეფასება დგინდება რელევანტურობა,
უტყუარობა და დასაშვებობა. ხოლო ამ მტკიცებისთვის გამოყენებულ საშუალებას
"მტკიცებულება". რეალურად ესენი ეჯიბრებიან და ამით იღებს გადაწყვეტილებას
მოსამართლე
მტკიცების საგანი: გარემოებები სისხლის საქმესთან დაკავშირებით რომელიც სასამართლოში
მტკიცებას ექვემდებარება.
სასამართლო ადგენს, არსებობს თუ არა ფაქტი ან ქმედება, რომლის გამოც ხორციელდება
სისხლის სამართლის პროცესი, ჩაიდინა თუ არა ეს ქმედება გარკვეულმა პირმა, დამნაშავეა
თუ არა იგი, აგრეთვე გარემოებებს, რომლებიც გავლენას ახდენს ბრალდებულის
პასუხისმგებლობის ხასიათსა და ხარისხზე, ახასიათებს მის პიროვნებას.
დასაშვებობა - საქმეზე მტკიცებულების გამოყენების შესაძლებლობა ანუ ინფოს ვარგისობა
მისი მოპოვების ხერხებისა და მეთოდების კანონიერრების გათვალისწინებით.
დასაშვებია არაა თუ მოპოვებულია 1)არაუფლებამოსილი თანამდებობის პირი/ორგანოს მიერ
2)კანონით გაუთვალისწინებული წყაროდან 3)კანონით დადგენიი წესისის დარღვევით ანუ არა
წამება 4)პირისგან რომელმაც დაარღვია კანონი ან არ შეუძლია მიუთითოს რა წყაროდან
მომდინარეობს ინფორმაცია
დათვალიერება
დათვალიერების სახეები: 1) შემთხვევის ადგილი 2) საცავი 3) სადგომი 4) სათავსი 5)გვამი
6)საგნები 7)დოკუმენტი ან ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი
შემთხვევის ადგილის დათვალიერება ტარდება იქ, სადაც მოხდა დანაშაული ან აღმოჩენილია
მისი კვალი. დათვალიერების დამთავრებამდე შემთხვევის ადგილი დაცული უნდა იყოს.
თუ დათვალიერება ეხება კერძო საკუთრებას, ის ტარდება სასამართლოს განჩინებით.
სასამართლოს განჩინება არ არის აუცილებელი, როდესაც მხარე დათვალიერებას ატარებს
გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში ან მესაკუთრე (მფლობელი) წერილობით
გამოხატავს თანხმობას. სასამართლოს განჩინება საჭირო არ არის აგრეთვე საჯაროდ
ხელმისაწვდომი ინფორმაციის, დოკუმენტის ან მონაცემის დათვალიერებისთვის.
სტადიები 1) დათვალიერების ჩატარების მიმოხილვითი სტადია (საიდან და რითი დაიწყოს)
2) სტატიკურ სტადია (არსებითი გამოკვლევა აღოჩენილი კვალის საგნების და ყველაფრის
სრულყოფილი აჭრუცხვა. ფოტოგადაღება) 3) დინამიკურ სტადია (იმ ყველა აღმოჩენილს
შეისწავლიან ძირითადად ექსპერტთან ერთად აქ შეუძლია აამოძრაოს და ისე გადაიღოს იმ
სტადიაში როგორიც იყო შეუცვლელად უნდა გადაეღო) 4) დასკვნითი სტადია.
ზომები: 1) ადგილის დაცვა 2) საჭიროების შმეთხვევაში განჩინების მიღება 3)
საჭიროებისამებრ სპეციალისტები ექსპერტები 4) შეირჩეს სამეცნიერ-ტექნიკ საშუალებები 5)
რასაც ნახავენ უდნა წარედგინოს მონაწილეებს.
შედეგების ფიქსაციის ხერხები და საშუალებები 1) ოქმი 2) აღმოჩენილების ფოტო ვიდეო
კინოგადაღება 3) აღმოჩენილების გათვალისწინებით შექმნილი შესაბამისი სქემები
ნახატები და გეგმები.
ოქმს აქვს : შესავალი, აღწერილობითი, დასკვნითი ნაწილები
ჩხრეკა
მუხლი 119. ამოღებისა და ჩხრეკის მიზანი და საფუძველი
1. დასაბუთებული ვარაუდის არსებობის შემთხვევაში ამოღება და ჩხრეკა ტარდება იმ მიზნით,
რომ აღმოჩენილ და ამოღებულ იქნეს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე საგანი,
დოკუმენტი, ნივთიერება ან ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი.
2. ჩხრეკის ჩატარება შეიძლება აგრეთვე ძებნილისა და გვამის აღმოსაჩენად.
3. საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება ან ინფორმაციის
შემცველი სხვა ობიექტი შეიძლება ამოღებულ იქნეს, თუ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი,
რომ ის ინახება გარკვეულ ადგილზე, გარკვეულ პირთან და მისი ძებნა საჭირო არ არის.
4. საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე საგნის, დოკუმენტის, ნივთიერების ან ინფორმაციის
შემცველი სხვა ობიექტის ამოსაღებად ჩხრეკა შეიძლება ჩატარდეს, თუ არსებობს
დასაბუთებული ვარაუდი, რომ ის ინახება გარკვეულ ადგილზე, გარკვეულ პირთან და მის
აღმოსაჩენად საჭიროა ძებნა.
ჩხრეკის შედეგი დასაბუთებული ვარაუდი 2020 25 დეკ
ამოღების ან ჩხრეკის ჩატარების შესახებ სასამართლოს განჩინების, ხოლო გადაუდებელი
აუცილებლობის შემთხვევაში − გამომძიებლის დადგენილების საფუძველზე გამომძიებელს
უფლება აქვს, საგნის, დოკუმენტის, ნივთიერების თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის
აღმოსაჩენად და ამოსაღებად შევიდეს საცავში, სადგომში, სათავსში ან სხვა მფლობელობაში.
მოღების ან ჩხრეკის დაწყების წინ გამომძიებელი ვალდებულია სასამართლოს განჩინება,
ხოლო გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში – დადგენილება გააცნოს პირს,
რომელთანაც ტარდება ამოღება ან ჩხრეკა. განჩინების (დადგენილების) გაცნობას პირი
ადასტურებს ხელმოწერით.
გამომძიებელს უფლება აქვს, ამოღების ან ჩხრეკის ადგილზე მყოფ ან იქ მისულ პირებს
ამოღების ან ჩხრეკის დამთავრებამდე აუკრძალოს წასვლა, ერთმანეთთან ან სხვა პირთან
ურთიერთობა, რაც აღინიშნება ოქმში
განჩინების, ხოლო გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში – დადგენილების წარდგენის
შემდეგ გამომძიებელი პირს, რომელთანაც ტარდება ამოღება ან ჩხრეკა, სთავაზობს ამოსაღები
საგნის, დოკუმენტის, ნივთიერების თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტის
ნებაყოფლობით გადაცემას. ამოსაღები ობიექტის ნებაყოფლობით გადაცემის შემთხვევაში
აღნიშნული ფაქტი ფიქსირდება ოქმში, ხოლო მის ნებაყოფლობით გადაცემაზე უარის თქმის
ან მისი არასრულად გადაცემის შემთხვევაში ამოღება ხდება იძულებით.
ჩხრეკისას იძებნება და ამოიღება ის საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება თუ ინფორმაციის
შემცველი სხვა ობიექტი, რომელიც აღნიშნულია განჩინებაში ან დადგენილებაში. ასევე
ამოღებულ უნდა იქნეს ინფორმაციის შემცველი ყველა სხვა ობიექტი, რომელსაც შესაძლოა
მტკიცებულების მნიშვნელობა ჰქონდეს ამ საქმისათვის ან რომელიც აშკარად მიუთითებს
სხვა დანაშაულზე, აგრეთვე სამოქალაქო ბრუნვიდან ამოღებული საგანი, დოკუმენტი,
ნივთიერება თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი.
ჩხრეკის ან ამოღების დროს აღმოჩენილი საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება თუ ინფორმაციის
შემცველი სხვა ობიექტი, თუ შესაძლებელია, ამოღებამდე უნდა წარედგინოს ამ საგამოძიებო
მოქმედებაში მონაწილე პირებს, შემდეგ ამოღებულ იქნეს, დაწვრილებით აღიწეროს,
დაილუქოს და, შესაძლებლობის შემთხვევაში, შეიფუთოს. შეფუთულ ნივთზე, ლუქის გარდა,
აღინიშნება თარიღი და იმ პირთა ხელმოწერები, რომლებიც საგამოძიებო მოქმედებაში
მონაწილეობდნენ. არ დაილუქება დოკუმენტი, რომლის ამოღებაც ხდება მისი შინაარსის გამო
დასაშვებია ჩხრეკის ან/და ამოღების ადგილზე მყოფი პირის პირადი ჩხრეკა, თუ არსებობს
დასაბუთებული ვარაუდი, რომ მან დამალა ამოსაღები საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება თუ
ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი. ასეთი შემთხვევა ითვლება გადაუდებელ
აუცილებლობად და პირადი ჩხრეკა ტარდება სასამართლოს განჩინების გარეშე. ჩხრეკის ან/და
ამოღების კანონიერებას ამოწმებს სასამართლო ამ კოდექსით გათვალისწინებული წესით.
დიპლომატიური წარმომადგენლობის ტერიტორიაზე, დიპლომატიური იმუნიტეტის მქონე
პირის, აგრეთვე მის ან/და მისი ოჯახის წევრის მიერ დაკავებულ შენობასა და
სატრანსპორტო საშუალებაში ამოღება ან ჩხრეკა დასაშვებია მხოლოდ ამ დიპლომატიური
წარმომადგენლობის ხელმძღვანელის თანხმობით ან თხოვნით.
ამოღების ან ჩხრეკის ჩასატარებლად დიპლომატიური წარმომადგენლობის ხელმძღვანელის
თანხმობის გამოთხოვა ხდება საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს მეშვეობით და
ამის დასწრება სავალდებულოა
აუშვებელია მასმედიის, გამომცემლობის რედაქციაში, სამეცნიერო, საგანმანათლებლო,
რელიგიურ, საზოგადოებრივ ორგანიზაციასა და პოლიტიკური პარტიის სათავსში არსებული იმ
საგნის, დოკუმენტის, ნივთიერების თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა სამეცნიერო,
საგანმანათლებლო ობიექტის ჩხრეკა, ამოღება ან/და დაყადაღება, რომლის მიმართაც
არსებობს საჯაროდ გავრცელების გონივრული მოლოდინი.
კრძალვა არ ვრცელდება იმ შემთხვევაზე, როდესაც არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ
ამოსაღები საგანი, დოკუმენტი, ნივთიერება თუ ინფორმაციის შემცველი სხვა ობიექტი
დანაშაულის საგანი ან იარაღია.
ექსპერტიზა
თავდაპირველად ცალკე მტკიც იყო ახლა დოკუმენტია, არ აქვს დადგენილი ძალა
თუ მეცნიერების, ტექნიკის, ხელოვნების სათანადო დარგის ან ამა თუ იმ ხელობის
ექსპერტთა მონაწილეობის გარეშე შეუძლებელია საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე
ფაქტობრივ გარემოებათა დადგენა, ასევე თუ სხეულს ან ინფორმაციის შემცველ ობიექტს
აჩნევია საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე კვალი, ნიშანი ან თავისებურება, რომლის სწორად
გაგება და აღქმა სპეციალური ცოდნის გარეშე შეუძლებელია, ტარდება ექსპერტიზა.
სპეციალური ცოდნის, ჩვევებისა და გამოცდილების მქონე ფიზიკური პირი, რომელიც ამ
კოდექსით დადგენილი წესით, სისხლის სამართლის საქმეზე საჭირო გამოკვლევის
ჩასატარებლად და დასკვნის შესადგენად, მიწვეულია მხარის ან, მხარის შუამდგომლობით,
სასამართლოს მიერ. გარდა ამისა, ექსპერტი მხარეებსა და სასამართლოს დახმარებას უწევს
მტკიცებულებათა აღმოჩენაში, გამოკვლევასა და დემონსტრირებაში
ექსპერტიზის ჩატარების შესახებ დადგენილებაში და დაცვის მხარის მიმართვაში აღინიშნება
ექსპერტიზის დანიშვნის საფუძველი, ექსპერტის წინაშე დასმული კითხვები, საექსპერტო
დაწესებულების დასახელება ან იმ პირის გვარი, რომელსაც დაევალა ექსპერტიზის ჩატარება.
აჭირო გამოკვლევის ჩატარების შემდეგ ექსპერტი იძლევა დასკვნას. წერილობით დასკვნას იგი
ადასტურებს ხელმოწერით
ექსპერტის დასკვნაში უნდა აღინიშნოს ექსპერტის ვინაობა (სახელი, გვარი, განათლება,
სპეციალობა, სპეციალობით მუშაობის სტაჟი, სამეცნიერო ხარისხი და სამეცნიერო წოდება,
სამუშაო ადგილი და თანამდებობა), ის, რომ ექსპერტი გააფრთხილეს განზრახ არასწორი
დასკვნის მიცემისათვის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის შესახებ,
ექსპერტიზის ჩატარების საფუძველი, ვინ ესწრებოდა მას, რა მასალები გამოიყენა, რა საგანი,
დოკუმენტი, ნიმუში ან სხვა ობიექტი გამოიკვლია, რა გამოკვლევა ჩაატარა და რა მეთოდები
გამოიყენა ექსპერტმა, დასაბუთებული პასუხები დასმულ კითხვებზე, ექსპერტის
ინიციატივით დადგენილი და საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებანი.
უფლება აქვს: ა) გაეცნოს საექსპერტო კვლევისათვის საჭირო მასალას, ამოიწეროს საჭირო
ცნობა და გადაიღოს ასლი; ბ) მოითხოვოს დამატებითი მასალის წარდგენა; გამოკვლევის
პროცესში აიღოს მასრის, ტყვიისა და სხვა ობიექტის საცდელი ნიმუში; ექსპერტიზის ჩატარების
ინიციატორს მოსთხოვოს საექსპერტო კვლევისათვის საჭირო დამატებითი ინფორმაცია; გ)
უარი თქვას დასკვნის მიცემასა და ექსპერტიზის გაგრძელებაზე, თუ დასმული საკითხები
სცილდება მისი ცოდნის ფარგლებს, ან თუ მისთვის წარდგენილი მასალა საკმარისი არ არის
დასკვნის მისაცემად;
განმეორებითი ექსპერტიზა, ასევე ექსპეტიზა რამდენიმე დარგის და ერთი დარგის ბევრი
ესეიგი პროკურორს არ დაუკმაყოფილა მაგისტრმა მოსამართლემ განჩინება რომ ბრალდებულზე დაეკმაყოფილებინა შუამგდომლობა გირაოზე იმ მოტივით რომ პროკუროს არ ქონდა მტკიცებულებები რომ დაესაბუთებინა რომ საჭირო იყო აღკვეთის ღონისძიება პროკურორმა გაასაჩივრა სააპელაციოში სააპელაციოს მოსამართლემ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა შუამდგომლობა რომ საჭირო იყო გამოძიების გაგრძელება მაგრამ გადაწყვეტილება გამოიტანა მხარეების არგუმენტების მოსმენის გარეშე და რამდენად სწორი იყო ეს ქმედება
-
ამ კაზუსში უნდა განვიხილოთ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის ნორმები აღკვეთის ღონისძიებისა და საჩივრის განხილვის წესის შესახებ.
ამოხსნა
მაგისტრმა მოსამართლემ პროკურორის შუამდგომლობა არ დააკმაყოფილა, რადგან პროკურორმა ვერ წარმოადგინა საკმარისი მტკიცებულებები, რომლებიც დაასაბუთებდა აღკვეთის ღონისძიების (გირაოს) გამოყენების აუცილებლობას. ეს შეესაბამება სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მოთხოვნას, რომლის მიხედვითაც აღკვეთის ღონისძიება გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც არსებობს მისი გამოყენების კანონით გათვალისწინებული საფუძვლები და ისინი სათანადოდ არის დასაბუთებული.
პროკურორმა აღნიშნული განჩინება გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოში.
სააპელაციო სასამართლოს მოქმედება არ იყო კანონიერი, თუ მან საჩივარი განიხილა მხარეთა არგუმენტების მოსმენის გარეშე.
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 207-ე მუხლის მიხედვით, აღკვეთის ღონისძიებასთან დაკავშირებული განჩინების გასაჩივრებისას სააპელაციო სასამართლო საჩივარს განიხილავს ზეპირი მოსმენით, მხარეთა მონაწილეობით, თუ კანონით სხვა რამ არ არის დადგენილი. მხარეებს უნდა მიეცეთ შესაძლებლობა წარმოადგინონ თავიანთი პოზიციები, რადგან ეს უზრუნველყოფს შეჯიბრებითობისა და მხარეთა თანასწორობის პრინციპების დაცვას.
შესაბამისად, თუ სააპელაციო სასამართლომ მხოლოდ საქმის მასალების საფუძველზე, მხარეთა მოსმენის გარეშე მიიღო გადაწყვეტილება და ნაწილობრივ დააკმაყოფილა პროკურორის საჩივარი, მან დაარღვია საპროცესო კანონით დადგენილი განხილვის წესი.
დასკვნა
* მაგისტრი მოსამართლის მიერ შუამდგომლობის დაუკმაყოფილებლობა კანონიერია, თუ პროკურორმა ვერ დაასაბუთა აღკვეთის ღონისძიების აუცილებლობა.
* პროკურორს ჰქონდა განჩინების გასაჩივრების უფლება.
- სააპელაციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღება მხარეთა არგუმენტების მოსმენის გარეშე არ შეესაბამება სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 207-ე მუხლით დადგენილ წესს და არღვევს შეჯიბრებითობისა და სამართლიანი სასამართლოს პრინციპებს.
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოში ბრალდებულმა დააყენა შუამდგომლობა, რომელიც სხდომის თავმჯდომარე მოსამართლემ არ დააკმაყოფილა. ამის შემდეგ ბრალდებულმა გაასაჩივრა გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით უზენაეს სასამართლოში და მიუთითა, რომ გამამტყუნებელი განაჩენი უკანონო იყო, რადგან დაირღვა შეჯიბრებითობის პრინციპი. უზენაესმა სასამართლომ საჩივარი დააკმაყოფილა, გააუქმა განაჩენი და საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაუბრუნა ხელახლა განსახილველად.
სამართლებრივი შეფასება
კაზუსში დაშვებულია ორი სამართლებრივი შეცდომა.
I. არასწორია გასაჩივრების წესი
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენი სააპელაციო წესით არ საჩივრდება.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 266-ე მუხლის მიხედვით, ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენი შეიძლება გასაჩივრდეს მხოლოდ საკასაციო წესით.
შესაბამისად, ბრალდებულს უნდა მიემართა საკასაციო საჩივრით და არა სააპელაციო წესით.
II. არასწორია საქმის იმავე ნაფიც მსაჯულებთან დაბრუნება
თუ საკასაციო სასამართლო დაადგენს, რომ სასამართლო განხილვისას დაირღვა, მაგალითად, შეჯიბრებითობის პრინციპი (რაც წარმოადგენს პროცესის არსებით დარღვევას), მას შეუძლია გააუქმოს გამამტყუნებელი განაჩენი და საქმე ხელახლა განსახილველად დააბრუნოს.
თუმცა საქმე არ შეიძლება დაუბრუნდეს იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას, რადგან მათ უკვე აქვთ გამოხატული პოზიცია ბრალდებულის ბრალეულობის შესახებ. ხელახალი განხილვა უნდა ჩატარდეს ახალი ნაფიც მსაჯულების შემადგენლობით, რათა დაცული იყოს მიუკერძოებლობისა და სამართლიანი სასამართლოს პრინციპები.
დასკვნა
კაზუსში დაშვებულია ორი დარღვევა:
1. დაირღვა გასაჩივრების წესი — ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენი საქართველოს სსსკ-ის 266-ე მუხლის საფუძველზე საჩივრდება მხოლოდ საკასაციო წესით და არა სააპელაციო წესით.
2. არასწორია საქმის იმავე ნაფიც მსაჯულებთან დაბრუნება — განაჩენის გაუქმების შემთხვევაში საქმე უნდა განიხილოს ახალმა ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობამ და არა იმავემ.
დაცვის მხარემ შუამდგომლობით მიმართა სასამართლოს ქონებაზე ყადაღის დადების თაობაზეო, თავისი არგუმენტებითო შემდეგ ეს სასამართლომ არ მიიღოო რადგან არ გამოოცხადა პირველ სხდომაზე ავტორი ვინც შეიტანა სარჩელი მოკლედ სასამართლოში თან ასევე ეწერა გამოცხადების დღე და თარიღი სასამართლომ გაგებინა წინასწარ მაგრამ მაინც არ მივიდა.შემდეგ ეს დაცვის მხარემ არასწორი ინგორმაციის გამო ვერ მოახერხა მისვლაო და დაცვის მხარემ სააპელაციოში გაასაჩივრა კიდევ და განხილვისას არც იქ დაუკმაყოფილეს საჩივარი და მოსამართლემ არ მიიღო ეს საქმეო და შეაფასეთ ამ საქმის სამართლებრივი შედეგიოო
- და მე მივყევი მოსამართლის გადაწყვრტილებას სწორი იყო თქო 144 გამოვიყენე ერთი 3 ნაწილი მანდდ წერი თუ არ გამოცხადდა ავტორიი მაშინ შუამდგომლობა არ დაკმაყოფილდებაო
—დაცვის მხარემ სასამართლოს მიმართა ქონებაზე ყადაღის დადების შუამდგომლობით. შუამდგომლობის ავტორი არ გამოცხადდა სხდომაზე, მიუხედავად იმისა, რომ იგი სათანადოდ იყო დაბარებული. სასამართლომ შუამდგომლობა არ დააკმაყოფილა. სააპელაციო სასამართლომ გადაწყვეტილება ძალაში დატოვა.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით:
* აღკვეთის ღონისძიების (მათ შორის ქონებაზე ყადაღის) შუამდგომლობა განიხილება სასამართლოს მიერ;
* მხარის სათანადო დაბარების შემთხვევაში მისი გამოუცხადებლობა ავტომატურად არ აბრკოლებს საქმის განხილვას;
* სასამართლო უფლებამოსილია საქმე განიხილოს მხარის გარეშე, თუ ეს არ ართულებს საქმის არსებით განხილვას.
ამ შემთხვევაში:
* შუამდგომლობის ავტორი იყო სათანადოდ დაბარებული;
* იგი არ გამოცხადდა სხდომაზე;
* მის მიერ მითითებული მიზეზი („არასწორი ინფორმაცია“) არ წარმოადგენს ობიექტურ საპატიო მიზეზს.
ამიტომ სასამართლოს ჰქონდა უფლება:
* განეხილა შუამდგომლობა მის გარეშე;
* შეეფასებინა წარმოდგენილი მასალები;
* და არ დაეკმაყოფილებინა შუამდგომლობა, თუ არ იყო საკმარისი საფუძველი.
სააპელაციო სასამართლოს შეფასება
სააპელაციო სასამართლო ამოწმებს:
* იყო თუ არა პროცესუალური დარღვევა;
* სწორად გამოიყენა თუ არა პირველი ინსტანციის სასამართლომ დისკრეცია.
თუ მხარე სათანადოდ იყო დაბარებული და არ არსებობდა საპატიო მიზეზი,
სააპელაციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების ძალაში დატოვება არის კანონშესაბამისი.
შუამდგომლობის არ დაკმაყოფილება მხოლოდ გამოუცხადებლობის საფუძველზე ფორმალურად დასაშვებია მხოლოდ მაშინ, როდესაც:
* მხარე სათანადოდ იყო დაბარებული;
* არ არსებობდა საპატიო მიზეზი;
* და სასამართლომ მიიჩნია, რომ მისი არყოფნა აფერხებდა განხილვას.
ამ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არის სწორი და კანონიერად დასაბუთებული.
საქმის არსებითი განხილვა სასამართლოში
საქმის არსებითი განხილვა უნდა დაიწყოს წინასასამართლო სხდომის დასრულებიდან არაუგვიანეს 14 დღისა, თუ სასამართლო სხვა ვადას არ განსაზღვრავს ან დამატებითი დრო არ არის საჭირო (მაგ., ნაფიც მსაჯულთა შესარჩევად).
ნორმის მიზანია საქმის გონივრულ ვადაში განხილვა და გადაწყვეტილების დროულად გამოტანა. გონივრულ ვადად მიიჩნევა პერიოდი, როდესაც საქმის განხილვა გაუმართლებლად არ ჭიანურდება. სისხლის სამართლის საქმეზე გონივრული ვადის ათვლა იწყება პირისთვის ბრალდების ოფიციალურად წარდგენიდან და სრულდება უმაღლესი ინსტანციის საბოლოო გადაწყვეტილებით.
საქმის არსებით განხილვას წარმართავს სხდომის თავმჯდომარე. ერთპიროვნული განხილვისას იგი არის მოსამართლე, რომელიც:
* აცხადებს საქმეს;
* ადგენს ბრალდებულის ვინაობას;
* განუმარტავს მხარეებს უფლებებსა და მოვალეობებს;
* უზრუნველყოფს მტკიცებულებების წარდგენასა და გამოკვლევას;
* იცავს სასამართლო სხდომაზე წესრიგს;
* ახორციელებს კანონით გათვალისწინებულ სხვა უფლებამოსილებებს.
⸻
დათვალიერება – ცნება, მიზნები, სახეები
დათვალიერება არის საგამოძიებო მოქმედება, რომლის მიზანია:
* დანაშაულის კვალის აღმოჩენა;
* ნივთიერი მტკიცებულებების მოძიება;
* შემთხვევის გარემოებების დადგენა;
* საქმისათვის მნიშვნელოვანი სხვა გარემოებების გარკვევა.
დათვალიერების სახეებია:
* შემთხვევის ადგილის;
* სხვა ადგილის;
* გვამის;
* საგნის, დოკუმენტის ან ინფორმაციის შემცველი ობიექტის.
თუ დათვალიერება ეხება კერძო საკუთრებას, იგი ტარდება სასამართლოს განჩინებით. განჩინების გარეშე დასაშვებია მხოლოდ:
* მესაკუთრის წერილობითი თანხმობით;
* ან გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში.
თუ ადგილი არ წარმოადგენს კერძო საკუთრებას, დათვალიერება ტარდება სასამართლოს განჩინების გარეშე და გამომძიებელი მხოლოდ ადგენს დათვალიერების ოქმს.
კარგი, ზუსტად იმავე სტილში გიწერ — საშუალოდ შემოკლებულად, რომ გამოცდაზე მარტივად მოყვე.
⸻
საპროცესო შეთანხმება
საპროცესო შეთანხმება არის სასამართლოს მიერ საქმის არსებითი განხილვის გარეშე განაჩენის გამოტანის საფუძველი. მისი მიხედვით, ბრალდებული აღიარებს დანაშაულს და პროკურორთან თანხმდება სასჯელზე, ბრალდების შემსუბუქებაზე ან ნაწილობრივ მოხსნაზე.
შეთანხმება შეიძლება ასევე მოიცავდეს:
* თანამშრომლობას გამოძიებასთან;
* ზიანის მთლიანად ან ნაწილობრივ ანაზღაურებას.
საპროცესო შეთანხმება იდება ზემდგომი პროკურორის წინასწარი წერილობითი თანხმობით.
შეთანხმების შეთავაზება შეუძლია როგორც ბრალდებულს, ისე პროკურორს. სასამართლოსაც შეუძლია მხარეებს ჰკითხოს, არსებობს თუ არა შეთანხმების დადების შესაძლებლობა.
საპროცესო შეთანხმება შეიძლება დაიდოს სისხლის სამართლის პროცესის ნებისმიერ ეტაპზე. თუ შეთანხმების პირობები არ შესრულდება, ეს შეიძლება გახდეს განაჩენის გასაჩივრების საფუძველი.
⸻
წინასასამართლო სხდომა და ნაფიცი მსაჯულების კანდიდატთა შერჩევა
წინასასამართლო სხდომაზე მოსამართლე ამზადებს საქმეს არსებითი განხილვისთვის. იგი ამოწმებს, აღიარებს თუ არა ბრალდებული დანაშაულს, არსებობს თუ არა საპროცესო შეთანხმების შესაძლებლობა და საჭიროების შემთხვევაში განმარტავს შეცვლილი ბრალდების არსსა და სასჯელს.
წინასასამართლო სხდომაზე მოსამართლე:
* განიხილავს მტკიცებულებების დასაშვებობას;
* წყვეტს აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების, შეცვლის ან გაუქმების საკითხს;
* განიხილავს საპროცესო კონფისკაციისა და სხვა შუამდგომლობებს;
* წყვეტს საქმის არსებით განხილვაზე გადაცემის საკითხს.
ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია მტკიცებულებების დასაშვებობა. თუ მტკიცებულება კანონის დარღვევით არის მოპოვებული, სასამართლო ვალდებულია იგი დაუშვებლად ცნოს.
ნაფიცი მსაჯულების კანდიდატთა შერჩევა
ნაფიცი მსაჯულების კანდიდატებს მოსამართლე შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით არჩევს 18 წელს მიღწეულ მოქალაქეთა სიიდან. კანდიდატთა რაოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს 100 პირს.
ნაფიცი მსაჯული ვერ იქნება:
* სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობის პირი;
* გამომძიებელი;
* პოლიციელი;
* სამხედრო;
* სასულიერო პირი;
* ამ საქმის მონაწილე;
* ბრალდებული;
* იურისტი;
* ფსიქოლოგი ან ფსიქიატრი;
* სხვა პირი, რომლის მიუკერძოებლობაც ეჭვს იწვევს.
კასაცია სისხლის სამართლის პროცესში
კასაცია არის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გასაჩივრება საქართველოს უზენაეს სასამართლოში. მისი მიზანია კანონის სწორი გამოყენებისა და ერთიანი სასამართლო პრაქტიკის უზრუნველყოფა.
საქართველოში საკასაციო ინსტანცია მხოლოდ უზენაესი სასამართლოა, ხოლო სისხლის სამართლის საქმეებს განიხილავს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატა სამი მოსამართლის შემადგენლობით.
განაჩენი შეიძლება შეიცვალოს ან გაუქმდეს, თუ:
* სასამართლომ არასწორად გამოიყენა სისხლის სამართლის კანონი;
* არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა;
* არასწორად განმარტა კანონი.
საკასაციო საჩივარი შეიძლება შეეხებოდეს მთელ ან მხოლოდ ნაწილობრივ განაჩენს. საჩივარში აუცილებლად უნდა იყოს მითითებული, რა ნაწილში საჩივრდება გადაწყვეტილება და რა საფუძვლით.
სააპელაციო სასამართლო საჩივრის ასლს 5 დღის ვადაში უგზავნის მეორე მხარეს, შემდეგ კი საქმეს გადასცემს უზენაეს სასამართლოს.
უზენაეს სასამართლოს შეუძლია ზეპირი მოსმენის გარეშე გადაწყვიტოს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხი.
⸻
დაკავება სისხლის სამართლის პროცესში
დაკავება არის პირის თავისუფლების დროებითი შეზღუდვა, რომლის მიზანია გამოძიების უზრუნველყოფა და მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლის თავიდან აცილება.
დაკავების მიზნებია:
* პირის სასამართლოში წარდგენის უზრუნველყოფა;
* მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლის პრევენცია;
* დანაშაულის ჩადენის შესახებ არსებული ვარაუდის გადამოწმება.
პირი დაკავებულად ითვლება იმ მომენტიდან, როდესაც უფლებამოსილი პირი აცნობებს, რომ იგი დაკავებულია და აღარ შეუძლია თავისუფლად დატოვოს ადგილი.
დაკავება კანონიერია, თუ:
* არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ პირმა ჩაიდინა დანაშაული;
* არსებობს მიმალვის ან მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლის საფრთხე;
* დაკავება აუცილებელია ამ საფრთხის თავიდან ასაცილებლად.
დაკავების სახეებია:
1. სასამართლოს განჩინებით;
2. გადაუდებელი აუცილებლობის საფუძველზე.
სასამართლოს განჩინების გარეშე დაკავება შესაძლებელია, თუ:
* პირს წაასწრეს დანაშაულის ჩადენისას ან ჩადენისთანავე;
* იგი დანაშაულის ადგილზე ამოიცნეს;
* მასზე ან მის ტანსაცმელზე აღმოჩნდა დანაშაულის აშკარა კვალი;
* თვითმხილველმა ამოიცნო;
* არსებობს მიმალვის საფრთხე;
* პირი ძებნილია.
დაკავების უფლება აქვთ გამომძიებელს, პოლიციელსა და სხვა უფლებამოსილ სამართალდამცავ პირს.
1) აღკვეთის ღონისძიება – გირაო და სააპელაციო განხილვა
აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძვლები განსაზღვრულია საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 198-ე მუხლით, რომლის მიხედვითაც იგი გამოიყენება მაშინ, როდესაც არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი ბრალდებულის მიერ დანაშაულის ჩადენის შესახებ და არსებობს რისკი, რომ იგი მიიმალება, გაანადგურებს მტკიცებულებებს ან ჩაიდენს ახალ დანაშაულს.
მოცემულ შემთხვევაში მოსამართლემ არ დააკმაყოფილა პროკურორის შუამდგომლობა გირაოს გამოყენებაზე იმ საფუძვლით, რომ საქმეში არ იყო საკმარისი მასალები, რაც შეესაბამება 198-ე მუხლით დადგენილ სტანდარტს, რადგან აღკვეთის ღონისძიება უნდა ეფუძნებოდეს დასაბუთებულ ვარაუდს და არა ფორმალურ ბრალდებას.
პროკურორმა განჩინება გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოში, რომლის განხილვისას მოქმედებს სსსკ 292-ე მუხლი, რომელიც ადგენს გასაჩივრების წესს, ხოლო პროცესის წარმართვისას სავალდებულოა შეჯიბრებითობის პრინციპი (სსსკ 9-ე მუხლი) და მხარეთა თანასწორობა (სსსკ 25-ე მუხლი).
სააპელაციო სასამართლომ საქმე ზეპირი მოსმენის გარეშე განიხილა, რაც ეწინააღმდეგება შეჯიბრებითობის პრინციპს, რადგან მხარეებს უნდა ჰქონდეთ შესაძლებლობა წარმოადგინონ არგუმენტები. შესაბამისად, დაირღვა სსსკ 9-ე და 25-ე მუხლები.
ამასთან, სააპელაციო სასამართლომ ფაქტობრივად შეცვალა პირველი ინსტანციის მტკიცებითი შეფასება, რაც უნდა განხორციელდეს მხოლოდ კანონით დადგენილი პროცედურული წესით.
დასკვნა: სააპელაციო სასამართლოს ქმედება არის პროცედურულად დარღვეული, რადგან საქმე განხილულია მხარეთა მონაწილეობის გარეშე და დარღვეულია შეჯიბრებითობის პრინციპი.
⸻
2) ნაფიც მსაჯულთა დაშლა მუქარის გამო
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს საქმიანობა რეგულირდება სსსკ 220–261-ე მუხლებით, ხოლო სამართლიანი სასამართლოს უფლება უზრუნველყოფილია სსსკ 6-ე მუხლით.
მოცემულ შემთხვევაში ბრალდებულმა ნაფიც მსაჯულებს მიმართა მუქარით, რაც რეალურ საფრთხეს უქმნის მათ სიცოცხლესა და ჯანმრთელობას. ასეთ ვითარებაში საფრთხე ექმნება ნაფიც მსაჯულთა დამოუკიდებლობას და სამართლიანი სასამართლოს განხორციელებას.
შესაბამისად, სასამართლოს უფლება აქვს მიიღოს გადაწყვეტილება ნაფიც მსაჯულთა პროცესის შეწყვეტაზე, ვინაიდან მისი გაგრძელება შეუძლებელი ხდება უსაფრთხოების გამო (სსსკ 220–261).
თუმცა პროცესუალური წესის მიხედვით, ასეთი გადაწყვეტილების შემდეგ საქმე ჩვეულებრივ უნდა გაგრძელდეს კანონით დადგენილი ალტერნატიული წესით და არა თვითნებურად პირველი ინსტანციის მოსამართლის მიერ სრული განხილვით, თუ ამის პირდაპირი საფუძველი არ არსებობს.
დასკვნა: ნაფიც მსაჯულთა პროცესის შეწყვეტა შეიძლება იყოს დასაშვები, თუმცა საქმის ერთპიროვნულად განხილვა პირველი ინსტანციის წესით წარმოადგენს პროცედურულ დარღვევას.
⸻
3) სააპელაციო განხილვა მხოლოდ ორი ბრალდებულის მიმართ
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 292-ე და 293-ე მუხლების მიხედვით, სააპელაციო სასამართლო განიხილავს მხოლოდ იმ ნაწილს, რაც გასაჩივრებულია.
მოცემულ შემთხვევაში სამ ბრალდებულს ერთი და იგივე განაჩენი დაედო, თუმცა მხოლოდ ორმა გაასაჩივრა. შესაბამისად, მესამე ბრალდებული არ გახდა სააპელაციო განხილვის საგანი, რადგან მან არ გამოიყენა გასაჩივრების უფლება.
სისხლის სამართლის პროცესში მოქმედებს დისპოზიციურობის პრინციპი, რომლის მიხედვითაც მხარე თავად განსაზღვრავს გასაჩივრების ფარგლებს. ამასთან, სასამართლო ვალდებულია იმოქმედოს მხოლოდ გასაჩივრებული ნაწილის ფარგლებში.
თუმცა, თუ საქმე არის ერთიანი და განუყოფელი, სასამართლოს შეუძლია განიხილოს შედეგების ერთიანობა სამართლიანი მართლმსაჯულების უზრუნველსაყოფად (სსსკ 9-ე და 25-ე მუხლები).
დასკვნა: სააპელაციო სასამართლოს ქმედება ძირითადად სწორია, რადგან მან იმოქმედა გასაჩივრების ფარგლებით, თუმცა საჭირო იყო საქმის ერთიანობის შეფასება.
⸻
4) ადვოკატის შეცვლა და ჩხრეკის „განჩინება“
ა) ადვოკატის შეცვლა
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 38-ე და 45-ე მუხლების მიხედვით, ბრალდებულს აქვს უფლება თავისუფლად აირჩიოს და ნებისმიერ დროს შეცვალოს დამცველი.
მოცემულ შემთხვევაში გამომძიებელმა უარი თქვა ადვოკატის შეცვლაზე იმ საფუძვლით, რომ არსებული ადვოკატი კარგად ასრულებდა თავის მოვალეობას. თუმცა ასეთი შეფასება სცდება გამომძიებლის უფლებამოსილებას, რადგან ადვოკატის არჩევა წარმოადგენს ბრალდებულის კონსტიტუციურ და საპროცესო უფლებას.
შესაბამისად, გამომძიებლის გადაწყვეტილება არღვევს სსსკ 38-ე და 45-ე მუხლებს.
დასკვნა: ქმედება არის უკანონო.
⸻
ბ) ადვოკატის მიერ ჩხრეკის „განჩინება“
ჩხრეკა წარმოადგენს საგამოძიებო მოქმედებას, რომელიც რეგულირდება სსსკ 119–121-ე მუხლებით.
კანონის მიხედვით, ჩხრეკა ტარდება მხოლოდ სასამართლოს განჩინებით ან კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ გადაუდებელ შემთხვევებში. ასეთი უფლებამოსილება გააჩნია მხოლოდ უფლებამოსილ საგამოძიებო ორგანოებს და სასამართლოს.
ადვოკატი არ წარმოადგენს არც საგამოძიებო ორგანოს და არც სასამართლოს, შესაბამისად მას არ გააჩნია უფლება გამოსცეს ჩხრეკის ჩატარების შესახებ რაიმე საპროცესო აქტი.
დასკვნა: ადვოკატის მიერ ჩხრეკის „განჩინება“ არის იურიდიულად არარსებული და ეწინააღმდეგება სსსკ 119–121-ე მუხლებს.
1. რას გულისხმობს დისკრეციული უფლებამოსილება
დისკრეციული უფლებამოსილება არის ადმინისტრაციული ორგანოს უფლება, კანონის ფარგლებში რამდენიმე შესაძლო გადაწყვეტილებიდან შეარჩიოს ყველაზე შესაბამისი. ასეთ შემთხვევაში კანონი არ განსაზღვრავს ერთ კონკრეტულ შედეგს და ორგანოს უტოვებს არჩევანის შესაძლებლობას. დისკრეციის საპირისპიროა იმპერატიული მოწესრიგება, როდესაც კანონი ზუსტად ადგენს, რა გადაწყვეტილება უნდა მიიღოს ორგანომ.
განასხვავებენ: დისკრეციას „თუ“-ში — განახორციელოს თუ არა გარკვეული მოქმედება; დისკრეციას „როგორ“-ში — როგორ და რა ფორმით განახორციელოს მოქმედება.
მაგალითად, თუ კანონი ჯარიმას განსაზღვრავს 500-დან 1000 ლარამდე, ადმინისტრაციული ორგანო თავად წყვეტს კონკრეტულ ოდენობას ამ ფარგლებში.
2. აღსრულების საშუალებები
აღსრულების საშუალებები გამოიყენება მაშინ, როდესაც პირი ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს (ინდაქტს) ნებაყოფლობით დადგენილ ვადაში არ ასრულებს.
ადმინისტრაციულ ორგანოს შეუძლია გამოიყენოს: ინდაქტის აღსრულების დავალება სხვა პირისთვის; ჯარიმა; უშუალო იძულება.
აღსრულების საშუალებები გამოიყენება მათი სიმძიმის ხარისხის გათვალისწინებით, თანმიმდევრულად. ადმინისტრაციული ორგანო ირჩევს ისეთ საშუალებას, რომელიც უზრუნველყოფს აქტის სწრაფ, ნაკლებხარჯიან აღსრულებას და მინიმალურ ზიანს მიაყენებს პირსა და საზოგადოებას. აღსრულების საშუალების გამოყენება წყდება ინდაქტის აღსრულებისთანავე.
3. დაინტერესებული მხარის მონაწილეობა სამივე წარმოებაში
სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპიდან გამომდინარე, ადმინისტრაციულ წარმოებაში მოქალაქეს ენიჭება აქტიური როლი. დაინტერესებულ მხარეს აქვს: საკუთარი აზრის გამოთქმის უფლება; ადმინისტრაციული მასალების გაცნობის უფლება; შუამდგომლობების აღძვრის, მტკიცებულებების წარდგენისა და ზეპირი განცხადების გაკეთების უფლება; სამართლებრივი დახმარების უფლება.
ადმინისტრაციული ორგანო დაინტერესებულ მხარეს ჩააბამს წარმოებაში მისი მოთხოვნის საფუძველზე, ხოლო კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში ვალდებულია უზრუნველყოს მისი მონაწილეობა.
ფორმალურ ადმინისტრაციულ წარმოებაში ორგანო ვალდებულია ყველა დაინტერესებულ მხარეს აცნობოს წარმოების შესახებ და მისცეს შესაძლებლობა, წარმოადგინოს საკუთარი მოსაზრება საქმესთან დაკავშირებულ ყველა გარემოებაზე. ეს ფორმალურ წარმოებაში მონაწილეობის უფრო ფართო გარანტიას ქმნის, ვიდრე მარტივ ადმინისტრაციულ წარმოებაში.
4. სახელმწიფო პასუხისმგებლობის სახეები
საჯარო მოხელის პასუხისმგებლობა – საჯარო მოხელე, რომლის ქმედებამ ან უმოქმედობამ გამოიწვია ზიანი, პასუხისმგებელია მის ანაზღაურებაზე.
სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა – სახელმწიფო პასუხს აგებს საჯარო მოხელის მიერ სამსახურებრივი საქმიანობისას მიყენებულ ზიანზე და ვალდებულია აანაზღაუროს იგი.
სოლიდარული პასუხისმგებლობა – საჯარო მოხელე და სახელმწიფო ერთად აგებენ პასუხს ზიანისთვის და დაზარალებულს შეუძლია ანაზღაურება მოსთხოვოს როგორც ერთს, ისე ორივეს.
5. სახელმწიფოს პასუხისმგელობის შინაარსი
სახელმწიფო პასუხისმგებელია მისი ორგანოებისა და საჯარო მოხელეების მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანის ანაზღაურებაზე. თუ დადასტურდება, რომ ზიანი საჯარო მოხელის ქმედებამ გამოიწვია, დავაში მოპასუხედ გამოვა შესაბამისი ადმინისტრაციული ორგანო და ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან.
6. წარმოების სახეების განსხვავება
მარტივი ადმინისტრაციული წარმოება
მარტივი ადმინისტრაციული წარმოება ადმინისტრაციული წარმოების ძირითადი სახეა და გამოიყენება მაშინ, როდესაც კანონი პირდაპირ არ ითვალისწინებს სხვა სახის წარმოებას.
მისი მიზანია: ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის (ინდაქტის) მომზადება, გამოცემა და აღსრულება; ადმინისტრაციული ხელშეკრულების მომზადება, დადება ან გაუქმება; ადმინისტრაციული საჩივრის გადაწყვეტა.
მარტივი ადმინისტრაციული წარმოებისას დაინტერესებული პირის სავალდებულო მონაწილეობა არ არის აუცილებელი და გადაწყვეტილება შეიძლება მიღებულ იქნეს განმცხადებლის დაუსწრებლად, ადმინისტრაციული წარმოების მასალებზე დაყრდნობით.
განსხვავება: ფორმალური ადმინისტრაციული წარმოებისგან განსხვავებით, მარტივ წარმოებაში დაინტერესებული მხარის ჩართვა და მოსმენა ყოველთვის სავალდებულო არ არის.
7. ფორმალური ადმინისტრაციული წარმოება
ფორმალური ადმინისტრაციული წარმოება გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც ამას კანონი პირდაპირ ითვალისწინებს. იგი ტარდება იმ შემთხვევებში, როდესაც გადაწყვეტილებამ შეიძლება გამოიწვიოს ადამიანის უფლებების არსებითი შეზღუდვა ან მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს საჯარო ინტერესებზე.
მისი ძირითადი თავისებურებებია: დაინტერესებული მხარის მონაწილეობის უზრუნველყოფა; მოწმისა და ექსპერტის მონაწილეობა და შესაბამისი ვალდებულებები; ზეპირი მოსმენის სხდომის ჩატარების სავალდებულოობა; ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის (ინდაქტის) გამოცემა ზეპირი მოსმენიდან 5 დღის ვადაში.
8. საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება
საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც ამას კანონი პირდაპირ ითვალისწინებს. იგი ტარდება იმ შემთხვევებში, როდესაც საკითხი ეხება პირთა ფართო წრის ინტერესებს ან ამის შესახებ სპეციალური მითითება არსებობს კანონში.
საჯარო ადმინისტრაციული წარმოების გამოყენების ძირითადი შემთხვევებია: როდესაც ამას პირდაპირ ითვალისწინებს სზაკ-ი; როდესაც გადაწყვეტილება ეხება პირთა ფართო წრის ინტერესებს; როდესაც ცალკეული კანონი სპეციალურად მოითხოვს გადაწყვეტილების მიღებას საჯარო ადმინისტრაციული წარმოების გზით.
თავისებურება: ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებულია საჯაროდ გამოაქვეყნოს ცნობა წარმოების დაწყებისა და საკითხის განხილვის შესახებ, რათა დაინტერესებულ პირებს მიეცეთ მონაწილეობის შესაძლებლობა.
9. ინდაქტსა და ნორმაქტს შორის განსხვავება
ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი (ნორმაქტი) ადგენს ქცევის ზოგად წესს და ახდენს კანონის დეტალიზაციას. მისი გამოცემა შეუძლია მხოლოდ სპეციალურად უფლებამოსილ ადმინისტრაციულ ორგანოს, კანონის საფუძველზე და კანონით განსაზღვრული მიზნის, საკითხისა და ფარგლების ფარგლებში.
ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი (ინდაქტი) კი ეხება კონკრეტულ პირს ან კონკრეტულ შემთხვევას. იგი ახდენს კანონის მოთხოვნების ინდივიდუალიზაციასა და კონკრეტიზაციას. ინდაქტის საფუძველზე ადმინისტრაციული ორგანო წყვეტს კონკრეტულ საქმეს და საჭიროების შემთხვევაში უზრუნველყოფს მის აღსრულებას.
10. რეალაქტსა და ინდაქტს შორის განსხვავება
ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი (ინდაქტი) არის ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილება, რომელიც მიმართულია კონკრეტული პირის ან შემთხვევის მიმართ და იწვევს სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობას, შეცვლას ან შეწყვეტას. იგი ახდენს კანონის მოთხოვნების კონკრეტულ პირებსა და შემთხვევებზე გავრცელებას.
რეალაქტი კი არის ადმინისტრაციული ორგანოს ისეთი მოქმედება, რომელიც მიმართულია არა სამართლებრივი შედეგის, არამედ ფაქტობრივი შედეგის დადგომისკენ. მაგალითად, ქუჩების დასუფთავება, გზების მოვლა ან მოსახლეობის სასმელი წყლით მომარაგება.
11. თანასწორობის პრინციპი
თანასწორობის პრინციპის მიხედვით, ყველა პირი კანონისა და ადმინისტრაციული ორგანოს წინაშე თანასწორია. ეს პრინციპი ირღვევა მაშინ, როდესაც არსებითად თანასწორ პირებს განსხვავებულად ექცევიან ან არსებითად განსხვავებულ პირებს – ერთნაირად.
თანასწორობის შეფასება ხდება ორ ეტაპად: უნდა დადგინდეს, არიან თუ არა შესადარებელი სუბიექტები არსებითად თანასწორნი; უნდა შემოწმდეს, ემყარება თუ არა განსხვავებული მოპყრობა წინასწარ განსაზღვრულ და ობიექტურ კრიტერიუმებს.
მაგალითი: თუ სტიპენდიის კონკურსში ორ სტუდენტს ერთნაირი შედეგი აქვს, მაგრამ სტიპენდია ერთ-ერთს მიენიჭება ისეთი კრიტერიუმით, რომელიც წინასწარ არ იყო განსაზღვრული (მაგ., დევნილის სტატუსი), ეს შეიძლება ჩაითვალოს თანასწორობის პრინციპის დარღვევად.
12. მიუკერძოებლობის პრინციპი
მიუკერძოებლობის პრინციპი ნიშნავს, რომ გადაწყვეტილების მიმღები პირი უნდა იყოს ობიექტური და არ უნდა ჰქონდეს პირადი ინტერესი საქმის შედეგის მიმართ. ეს პრინციპი ვრცელდება არა მხოლოდ გადაწყვეტილების მიმღებ თანამდებობის პირზე, არამედ ყველა იმ პირზე, რომელიც მონაწილეობს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ან შეუძლია მასზე გავლენის მოხდენა.
მიუკერძოებლობა ეჭვქვეშ დგება, თუ პირი არის მხარის ნათესავი, ადრე მონაწილეობდა საქმეში როგორც ექსპერტი, ან გადაწყვეტილებიდან პირად სარგებელს იღებს. ასეთ შემთხვევაში ხდება მისი აცილება, ხოლო დაინტერესებულ პირს შეუძლია აცილება მოითხოვოს გადაწყვეტილების მიღებამდე.
13. საჯარო მართველობის განმახორციელებელი სუბიექტები
საჯარო მმართველობის განმახორციელებელი სუბიექტი შეიძლება იყოს როგორც სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანო, ასევე კონკრეტული თანამდებობის პირი. ზოგიერთ შემთხვევაში საჯარო უფლებამოსილებას შეიძლება ახორციელებდეს კერძო სამართლის სუბიექტიც, თუ მას ეს უფლებამოსილება კანონით აქვს მინიჭებული.
მაგალითები: მერი, მინისტრი, პრემიერ-მინისტრი, აგრეთვე კერძო ორგანიზაცია, რომელსაც კანონით გადაცემული აქვს საჯარო ფუნქციის განხორციელება.
14. დისკრეციული უფლებამოსილება
დისკრეციული უფლებამოსილება არის ადმინისტრაციული ორგანოს უფლება, კანონის ფარგლებში რამდენიმე შესაძლო გადაწყვეტილებიდან შეარჩიოს ყველაზე შესაბამისი. დისკრეცია გულისხმობს არჩევანის შესაძლებლობას, როდესაც კანონი არ განსაზღვრავს მხოლოდ ერთ შედეგს და ადმინისტრაციულ ორგანოს აძლევს გადაწყვეტილების მიღების თავისუფლებას.
15. საჯარო მმართველობის ფუნქციები
კანონის აღსრულება – საჯარო მმართველობა უზრუნველყოფს კანონების პრაქტიკაში განხორციელებას და მათ ამოქმედებას. ძირითადი უფლებების განხორციელება – სახელმწიფო ვალდებულია ხელი შეუწყოს კონსტიტუციით გარანტირებული უფლებებისა და თავისუფლებების რეალიზაციას. წესრიგი, დაცვა და მომსახურება მომწესრიგებელი ფუნქცია – სხვადასხვა ურთიერთობის მოწესრიგება (მაგ.: ნებართვები, ლიცენზიები). დაცვითი ფუნქცია – საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. მომსახურების ფუნქცია – საზოგადოებისთვის აუცილებელი მომსახურებების გაწევა (მაგ.: პარკები, სკვერები, კომუნალური მომსახურებები).
16. რა არის საჩივარი?
საჩივარი არის პირის უფლების დაცვის საშუალება, რომლის მეშვეობითაც იგი ასაჩივრებს ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილებას ან ქმედებას. საჩივარში უნდა მიეთითოს: ვინ ასაჩივრებს; რას ასაჩივრებს; რომელ აქტს ასაჩივრებს; რა მოთხოვნა აქვს.
17. ადმინისტრაციული წარმოების სახეები
ადმინისტრაციული წარმოების სამი სახეა: მარტივი ადმინისტრაციული წარმოება; ფორმალური ადმინისტრაციული წარმოება; საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება. მთავარი და ძირითადი სახეა მარტივი ადმინისტრაციული წარმოება. ფორმალური და საჯარო წარმოებები ეფუძნება მარტივ წარმოებას, თუმცა დამატებით ითვალისწინებენ სპეციალურ პროცედურებს, განსაკუთრებით დაინტერესებულ პირთა მონაწილეობისა და ზეპირი მოსმენის კუთხით.
18. ინდივიდუალურ სამართლებრივი აქტის ფუნქციები
მატერიალურ-სამართლებრივი ფუნქცია – კანონის მოთხოვნების კონკრეტიზაცია კონკრეტული პირისა და შემთხვევის მიმართ. აღსრულების ფუნქცია – ინდაქტი არა მხოლოდ გამოიცემა, არამედ უნდა აღსრულდეს კიდეც. საპროცედურო (წარმოების) ფუნქცია – ადმინისტრაციული წარმოების შედეგი, როგორც წესი, ინდაქტის გამოცემაა. საპროცესო-სამართლებრივი ფუნქცია – ინდაქტი წარმოადგენს სასამართლოში გასაჩივრების ძირითად ობიექტს.
19. თანასწორობის და მიუკერძოებლობის პრინციპი
მიუკერძოებლობის პრინციპი ნიშნავს, რომ გადაწყვეტილების მიმღებ პირს არ უნდა ჰქონდეს პირადი ინტერესი საქმის შედეგის მიმართ. ეს მოთხოვნა ვრცელდება ყველა იმ პირზე, რომელიც მონაწილეობს გადაწყვეტილების მიღებაში ან შეუძლია მასზე გავლენის მოხდენა.
თანასწორობის პრინციპი ნიშნავს, რომ ყველა პირი კანონისა და ადმინისტრაციული ორგანოს წინაშე თანასწორია. არსებითად თანასწორ პირებს თანასწორად უნდა მოეპყრონ, ხოლო განსხვავებულ პირებს – მათი განსხვავების შესაბამისად.
20. აქტის ბათილობისას კანონიერი ნდობა
კანონიერი ნდობის პრინციპი გამომდინარეობს სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპიდან და იცავს პირს ადმინისტრაციული ორგანოს ისეთი მოქმედებისგან, რომელიც მის კანონიერ მოლოდინს გააცრუებს.
სზაკ-ის მიხედვით, აღმჭურველი ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა დაუშვებელია, თუ პირს ამ აქტის მიმართ კანონიერი ნდობა აქვს. კანონიერი ნდობა არსებობს მაშინ, როდესაც პირმა აქტის საფუძველზე განახორციელა იურიდიული მნიშვნელობის მოქმედება და აქტის ბათილად ცნობით მას ზიანი მიადგება.
21. ორგანიზებული მოწყობის სამართლებრივი ფორმები
საჯარო მმართველობის ორგანიზაციული მოწყობისას მნიშვნელოვანია, როგორ ყალიბდება ადმინისტრაციული ორგანოს ნება. მონოკრატიული ორგანო – გადაწყვეტილებას იღებს ერთი პირი. კოლეგიური ორგანო – გადაწყვეტილება მიიღება უფლებამოსილი წევრების უმრავლესობის ნებით.
საჯარო მმართველობას აქვს ორგანიზაციული ფორმის არჩევის თავისუფლება. კერძო-სამართლებრივი ორგანიზაციული ფორმები რეგულირდება კერძო სამართლით და ადმინისტრაციული სამართლის უშუალო შესწავლის საგანს არ წარმოადგენს.
22. სახელმწიფო პასუხისმგებლობის პრინციპი
სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა ეფუძნება იმ პრეზუმფციას, რომ საჯარო მოხელე უფლებამოსილების განხორციელებისას მოქმედებს სახელმწიფოს ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახელით.
სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპიდან გამომდინარე, თუ პირის უფლება დაირღვა სახელმწიფო ორგანოს ან საჯარო მოხელის ქმედებით, სახელმწიფო ვალდებულია აღმოფხვრას დარღვევა და, საჭიროების შემთხვევაში, აანაზღაუროს მიყენებული ზიანი.
23. აღსრულების უზრუნველყოფის პროცესი
ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს, როგორც წესი, აღასრულებს მისი გამომცემი ადმინისტრაციული ორგანო. აღსრულების უფლებამოსილება შეიძლება დელეგირდეს სხვა ადმინისტრაციულ ორგანოზე ერთჯერადად ან განსაზღვრული ვადით.
აღსრულების უფლება აქვს მხოლოდ უფლებამოსილ თანამდებობის პირს. აღსრულების საშუალებების შერჩევისას ადმინისტრაციულ ორგანოს აქვს დისკრეციული უფლებამოსილება და უნდა შეარჩიოს ყველაზე ეფექტური, ნაკლებად შემზღუდავი და გამოსადეგი საშუალება.
24. რა სახის სახელმწიფო პასუხისმგებლობის მოდელები არსებობს?
არსებობს სახელმწიფო პასუხისმგებლობის სამი ძირითადი მოდელი: საჯარო მოხელის პასუხისმგებლობა – ზიანის ანაზღაურებაზე უშუალოდ პასუხისმგებელია ის მოხელე, რომლის ქმედებამაც ზიანი გამოიწვია. სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა – სახელმწიფო იღებს პასუხისმგებლობას მოხელის ქმედების შედეგებზე და ანაზღაურებს ზიანს. სოლიდარული პასუხისმგებლობა – ზიანისთვის ერთდროულად აგებენ პასუხს როგორც სახელმწიფო, ისე საჯარო მოხელე.
25. რას გულისხმობს ინკვიზიციურობის პრინციპი ადმინისტრაციულ სამართალში საჩივრის განხილვის დროს?
ინკვიზიციურობის პრინციპი ნიშნავს, რომ სასამართლო არ არის შეზღუდული მხოლოდ მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებებით და თავადაც აქტიურად მონაწილეობს საქმის გარემოებების დადგენაში.
მოსამართლეს შეუძლია: საკუთარი ინიციატივით მოიპოვოს მტკიცებულებები; მხარეებს მისცეს მითითებები; მოითხოვოს სარჩელის დაზუსტება; მოიწვიოს მესამე პირები; დაავალოს მხარეებს მტკიცებულებების წარმოდგენა.
26. რა შემთხვევაში ხდება ადმინისტრაციულ წარმოებაში გაშვებული ვადის აღდგენა?
გაშვებული ვადა აღდგება, თუ დაინტერესებულმა მხარემ ვადა საპატიო მიზეზით გაუშვა, მაგალითად: დაუძლეველი ძალის გამო; ავადმყოფობის გამო; ადმინისტრაციული ორგანოს მიზეზით; სხვა საპატიო გარემოების არსებობისას.
პირმა ვადის აღდგენის შესახებ წერილობითი განცხადებით უნდა მიმართოს ადმინისტრაციულ ორგანოს მიზეზის აღმოფხვრიდან არაუგვიანეს 15 დღისა და წარადგინოს შესაბამისი დამადასტურებელი დოკუმენტები.
27. რას გულისხმობს აღმასრულებელი პრივილეგია?
აღმასრულებელი პრივილეგია ნიშნავს საჯარო დაწესებულებებისა და საჯარო მოსამსახურეების გათავისუფლებას კანონით გათვალისწინებული გარკვეული ვალდებულებებისაგან, იმ შემთხვევებში, როდესაც ამას კანონი უშვებს.
28. რა არის ინდივიდუალური ადმნისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის 4 ძირითადი ფუნქცია?
მატერიალურ-სამართლებრივი ფუნქცია – კანონის მოთხოვნების კონკრეტულ პირებსა და შემთხვევებზე გავრცელება. აღსრულებით-სამართლებრივი ფუნქცია – ადმინისტრაციულ ორგანოს აძლევს აქტის აღსრულების შესაძლებლობას. წარმოებით-სამართლებრივი ფუნქცია – ადმინისტრაციული წარმოების საბოლოო შედეგი არის ინდაქტის გამოცემა. საპროცესო-სამართლებრივი ფუნქცია – პირს აძლევს შესაძლებლობას დაიცვას თავისი უფლებები აქტის გასაჩივრების გზით.
29. ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის თანახმად რა შემთხვევაში ტარდება საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება?
საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება ტარდება: სახელმწიფო ან მუნიციპალური საკუთრების განკარგვის, ლიცენზირების, გარემოსდაცვითი და სამშენებლო ნებართვების, სტანდარტიზაციისა და სატელეკომუნიკაციო სიხშირეების განაწილების საკითხებზე; როდესაც გადაწყვეტილება ეხება პირთა ფართო წრის ინტერესებს; როდესაც ცალკეული კანონი პირდაპირ ითვალისწინებს საჯარო ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარებას. თავისებურება: ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებულია საჯაროდ გამოაქვეყნოს ცნობა წარმოების შესახებ.
30. ერთმანეთისგან გამიჯნეთ ლიცენზია და ნებართვა
ლიცენზია – ადმინისტრაციული აქტის საფუძველზე მინიჭებული უფლება, განუსაზღვრელი ვადით განხორციელდეს კანონით განსაზღვრული საქმიანობა.
ნებართვა – ადმინისტრაციული აქტის საფუძველზე მინიჭებული უფლება, ერთჯერადად ან განსაზღვრული ვადით განხორციელდეს კონკრეტული საქმიანობა კანონით დადგენილი პირობების დაცვით.
31. რადროსაა აქტი ბათილი რა დროს ძალადაკარგული?
ბათილი აქტი არის ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, რომელიც ეწინააღმდეგება კანონს ან რომლის გამოცემისას არსებითად დაირღვა კანონით დადგენილი მოთხოვნები.
ძალადაკარგული აქტი არის აქტი, რომელმაც შეწყვიტა მოქმედება ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილებით ან კანონით განსაზღვრული სხვა საფუძვლით.
32. საჯარო მმარველობის ფუნქციაები: კანონის აღსრულება; ძირითადი უფლების განხორციელება; წესრიგის დაცვის მომსახურება.
კაზუსი
თბილისის მერიამ გამოაცხადა აუქციონი ქალაქის ერთ-ერთ უბანში არსებული ტერიტორიის დასუფთავებისა და კეთილმოწყობის
სამუშაოების ჩასატარებლად. აუქციონის პირობა ითვალისწინებდა, რომ აუქციონში გამარჯვებულ პირს უნდა მოეწყო 1500 კვ.მ-ზე
დასასვენებელი სკვერი, საბავშვო ატრაქციონებით (საქანელები, სასრიალოები და ა.შ.) და სპორტული მოედანი შესაბამისი ტრენაჟორებით. აუქციონში გაიმარჯვა შპს „კრეატივ-ჯგუფმა“, რომელთანაც თბილისის მერიამ 2018 წლის 10 ნოემბერს დადო ხელშკრულება სამუშაოების ჩატარების შესახებ ხელშეკრულების თანახმად, შპს ვალდებული იყო, მოეწყო ტერიტორიაზე თანამედროვე სტანდარტების შესაბამისი მაღალი ხარისხის სკვერი, უსაფრთხო საბავშვო ატრაქციონები და გამართული სპორტული ტრენაჟორები. ამასთან, კომპანია ვალდებული იყო სამუშაოების დასრულებიდან 1 წლის განმავლობაში პერიოდული მონიტორინგი ჩაეტარებინა ტერიტორიაზე და გაეკონტროლებინა ყველანაირი აღჭურვილობის უსაფრთხოდ ფუნქციონირება.
თავის მხრივ, მერიამ აიღო ვალდებულება, რომ იჯარით გადასცემდა ამ ტერიტორიის ნაწილს კომპანიას, სადაც მას შეეძლო კომერციული ფართის მოწყობა. სკვერთან ახლოს მცხოვრებმა მიხეილმა 2019 წლის 20 მაისს გადაწყვიტა შვილიშვილთან ერთად გასეირნება და მიაშურა ახალგახსნილ სკვერს. საბავშვო ატრაქციებით დაინტერესებულმა პატარა ნიკუშამ სიხარულით მიაშურა
საქანელას, თუმცა სულ რამდენიმე წუთის შემდეგ საქანელას მთავარი ჯაჭვი მოწყდა კონსტრუქციას, რის შედეგადაც ნიკუშა გადმოვარდა და მიიღო ჯანმრთელობის დაზიანება. ბაბუამ ის სასწრაფო დახმარების მანქანით გადაიყვანა კლინიკაში, სადაც ბავშვა 1 კვირა დაჰყო და მკურნალობის ხარჯმა შეადგინა 2000 ლარი. (ოკისგან გონს მოსულმა მიხეილმა 10 ივნისს საჩივრით მიმართა მერიას და მოითხოვა 2000 ლარის ზიანის ანაზღაურება, რასაც ასაბუთებდა იმით, რომ ბავშვმა დაზიანება მიიღო გაუმართავი ატრაქციონის გამო.
დავალება:
1. იმსჯელეთ მიხეილის მოთხოვნის ფორმასა (რა უნდა მოეთხოვა მიხეილს) და სამართლებრივ საფუძველზე.
2. შეამოწმეთ საჩივრის დასაშვებობა.
1) მიხეილის მოთხოვნის ფორმა და სამართლებრივი საფუძველი
მოთხოვნის ფორმა: მიხეილს უნდა მოეთხოვა ზიანის ანაზღაურება თბილისის მუნიციპალიტეტისგან (მერიისგან), კერძოდ: 2000 ლარის ოდენობით მკურნალობის ხარჯების ანაზღაურება; ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის კომპენსაცია. ეს არის ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის მოთხოვნა (ზიანის ანაზღაურება).
სამართლებრივი საფუძველი
მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის: 207-ე მუხლი – ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება სამოქალაქო სამართლის წესები; 208-ე მუხლი – მუნიციპალიტეტი პასუხისმგებელია მისი ორგანოს ან მის მიერ დელეგირებული პირის მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებულ ზიანზე.
მოცემულ შემთხვევაში სკვერის მოწყობა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა წარმოადგენს მუნიციპალურ საჯარო ფუნქციას, ხოლო ატრაქციონის გაუმართაობით გამოწვეული ზიანი დაკავშირებულია ამ ფუნქციის შესრულებასთან.
შუალედური დასკვნა : მიხეილს უფლება აქვს მოითხოვოს თბილისის მერიისგან 2000 ლარის ზიანის ანაზღაურება სზაკ-ის 207-ე და 208-ე მუხლების საფუძველზე.
2) საჩივრის დასაშვებობა
დასაშვებობის შემოწმება
1. დაინტერესებული პირი: დაინტერესებული პირია მიხეილი, რადგან: მის შვილიშვილს მიადგა ჯანმრთელობის დაზიანება; მას დაეკისრა მკურნალობის ხარჯი. - მოთხოვნის უფლება არსებობს
2. უფლებამოსილი ორგანო: საჩივარი წარდგენილია თბილისის მერიაში, რომელიც: წარმოადგენს პასუხისმგებელ ადმინისტრაციულ ორგანოს; არის შესაძლო ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული სუბიექტი. - სწორი ადრესატი
3. ვადა: ფაქტებიდან გამომდინარე (ზიანის დადგომიდან მალევე მიმართვა), არ იკვეთება ვადის დარღვევა. - ვადა დაცულია
4. მოთხოვნის სამართლებრივი ხასიათი
მოთხოვნა ეხება: ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას; ეს არის ადმინისტრაციული დავა და ექვემდებარება ადმინისტრაციულ წარმოებას. - დასაშვები საგანი
შუალედური დასკვა 2
მიხეილის საჩივარი არის დასაშვები, რადგან: არსებობს დაინტერესებული პირი; საჩივარი მიმართულია უფლებამოსილ ადმინისტრაციულ ორგანოს; ვადა დაცულია; მოთხოვნა ეხება ადმინისტრაციულ სამართლებრივ პასუხისმგებლობას.
დასკვნა: შეუძლია აინაღზღაუროს და მოითხოვოს ზიანის ანაღღაურება
ფაქტობრივი გარემოება:
პროკურორმა მიმართა მაგისტრატ მოსამართლეს ბრალდებულისთვის აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების მოთხოვნით. ბრალდებულს ადვოკატი არ ჰყავს. მოსამართლემ დანიშნა სხდომა და განიხილა შუამდგომლობა ისე, რომ დაცვა სრულყოფილად უზრუნველყოფილი არ იყო.
სამართლებრივი შეფასება
1. ბრალდებულს აქვს დაცვის უფლება.
* სსსკ-ის 38-ე მუხლი – ბრალდებულის უფლებები, მათ შორის ადვოკატის ყოლისა და დაცვის უფლება.
* სსსკ-ის 45-ე მუხლი – დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა იმ შემთხვევებში, როდესაც განიხილება ბრალდებულის თავისუფლების შეზღუდვის საკითხი (მათ შორის აღკვეთის ღონისძიება).
2. აღკვეთის ღონისძიების განხილვა დამცველის გარეშე დაუშვებელია, თუ დამცველის მონაწილეობა სავალდებულოა.
* სსსკ-ის 198-ე მუხლი – აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძვლები.
* სსსკ-ის 199-ე მუხლი – აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების წესი და სასამართლო განხილვა.
3. მოსამართლე ვალდებულია უზრუნველყოს დაცვის უფლების რეალიზაცია.
* თუ ბრალდებულს ადვოკატი არ ჰყავს და მისი მონაწილეობა სავალდებულოა, მოსამართლემ უნდა უზრუნველყოს სახელმწიფოს მიერ დამცველის დანიშვნა და მხოლოდ ამის შემდეგ განიხილოს შუამდგომლობა.
დასკვნა
მოსამართლის მოქმედება არ არის კანონიერი, თუ მან აღკვეთის ღონისძიების საკითხი განიხილა დამცველის მონაწილეობის გარეშე, მაშინ როდესაც დამცველის მონაწილეობა სავალდებულო იყო.
დარღვეული ნორმებია:
* სსსკ-ის 38-ე მუხლი – ბრალდებულის დაცვის უფლება;
* სსსკ-ის 45-ე მუხლი – დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა;
* სსსკ-ის 198-ე და 199-ე მუხლები – აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებისა და განხილვის წესი.
გამოცდისთვის მოკლე პასუხი
პროკურორის შუამდგომლობის განხილვა აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების შესახებ დამცველის გარეშე ეწინააღმდეგება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსს. ბრალდებულის დაცვის უფლება გარანტირებულია სსსკ-ის 38-ე მუხლით, ხოლო დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა – 45-ე მუხლით. აღკვეთის ღონისძიების განხილვის წესი რეგულირდება 198-ე და 199-ე მუხლებით. ამიტომ მოსამართლე ვალდებული იყო უზრუნველეყო ადვოკატის მონაწილეობა და მხოლოდ ამის შემდეგ განეხილა პროკურორის შუამდგომლობა.
ეს კაზუსი ეხება ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენის გასაჩივრების ფარგლებს, საპროცესო დარღვევას და საკასაციო სასამართლოს უფლებამოსილებას.
კაზუსის ამოხსნა
ფაქტობრივი გარემოებები:
ნაფიცმა მსაჯულებმა გამოიტანეს გამამტყუნებელი განაჩენი. სასამართლო სხდომის მიმდინარეობისას მხარემ დააყენა შუამდგომლობა, რომელიც სხდომის მდივანმა არ დააკმაყოფილა. ამის საფუძველზე მხარემ გაასაჩივრა განაჩენი საკასაციო წესით. უზენაესი სასამართლოს კოლეგიამ საჩივარი დააკმაყოფილა და საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაუბრუნა ხელახლა განსახილველად.
⸻
სამართლებრივი შეფასება
1. ჰქონდა თუ არა სხდომის მდივანს შუამდგომლობის გადაწყვეტის უფლებამოსილება?
არა.
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, შუამდგომლობებს წყვეტს სასამართლო (მოსამართლე) და არა სხდომის მდივანი.
➡️ შესაბამისად, სხდომის მდივნის მიერ შუამდგომლობის დაუკმაყოფილებლობა წარმოადგენს საპროცესო კანონის არსებით დარღვევას.
⸻
2. ექვემდებარება თუ არა ნაფიც მსაჯულთა განაჩენი საკასაციო წესით გასაჩივრებას?
დიახ.
სსსკ-ის 266-ე მუხლი – ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენის გასაჩივრების საფუძვლები.
ნაფიც მსაჯულთა მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები არ მოწმდება, თუმცა შესაძლებელია გასაჩივრდეს:
* საპროცესო კანონის არსებითი დარღვევა;
* კანონის არასწორი გამოყენება;
* სხვა კანონით გათვალისწინებული საფუძვლები.
⸻
3. სწორად მოიქცა თუ არა უზენაესმა სასამართლომ?
არა.
თუ საკასაციო სასამართლო აუქმებს ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენს, საქმე არ შეიძლება დაუბრუნდეს იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას, რადგან მათ უკვე ჩამოუყალიბდათ პოზიცია ბრალდებულის ბრალეულობის შესახებ.
საქმე უნდა განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა ახალმა შემადგენლობამ.
⸻
დასკვნა
* სხდომის მდივანს არ ჰქონდა შუამდგომლობის განხილვისა და გადაწყვეტის უფლებამოსილება.
* ეს წარმოადგენს საპროცესო კანონის არსებით დარღვევას.
* ამიტომ საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილება იყო კანონიერი.
* თუმცა უზენაესმა სასამართლომ არასწორად დააბრუნა საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობაში. საქმე უნდა გადაცემოდა სხვა (ახალ) ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას.
⸻
გამოცდისთვის მიუთითე მუხლები
* სსსკ-ის 266-ე მუხლი – ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენის საკასაციო გასაჩივრების საფუძვლები.
* სსსკ-ის 297-ე მუხლი – საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები და უფლებამოსილება.
* სსსკ-ის ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს შესახებ ნორმები (თავი XXIII) – საქმის ხელახლა განხილვისას საქმე უნდა განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა ახალმა შემადგენლობამ და არა იმავე შემადგენლობამ.
გამოცდისთვის დასკვნა (მოკლედ):
სხდომის მდივანს არ ჰქონდა შუამდგომლობის გადაწყვეტის უფლებამოსილება, ამიტომ დაირღვა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი. აღნიშნული დარღვევა წარმოადგენს განაჩენის გაუქმების საფუძველს (სსსკ-ის 266-ე მუხლი). თუმცა უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომ საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაბრუნებოდა, არაკანონიერია, რადგან ხელახალი განხილვა უნდა ჩატარდეს ახალი ნაფიც მსაჯულების შემადგენლობით.
მოცემული კაზუსი ეხება პროკურორის მიერ მაგისტრატი მოსამართლისთვის ბრალდებულზე აღკვეთის ღონისძიების მოთხოვნით მიმართვას, როდესაც ბრალდებულს გამოძიების ეტაპზე არ ჰყავს ადვოკატი, ხოლო მოსამართლე დანიშნავს სხდომას და მსჯელობს აღკვეთის ღონისძიებაზე.
კაზუსის სამართლებრივი ანალიზი (საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით)
ფაქტობრივი გარემოება:
პროკურორმა მიმართა მაგისტრატ მოსამართლეს ბრალდებულისთვის აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების მოთხოვნით. ბრალდებულს ადვოკატი არ ჰყავს. მოსამართლემ დანიშნა სხდომა და განიხილა შუამდგომლობა ისე, რომ დაცვა სრულყოფილად უზრუნველყოფილი არ იყო.
სამართლებრივი შეფასება
1. ბრალდებულს აქვს დაცვის უფლება.
* სსსკ-ის 38-ე მუხლი – ბრალდებულის უფლებები, მათ შორის ადვოკატის ყოლისა და დაცვის უფლება.
* სსსკ-ის 45-ე მუხლი – დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა იმ შემთხვევებში, როდესაც განიხილება ბრალდებულის თავისუფლების შეზღუდვის საკითხი (მათ შორის აღკვეთის ღონისძიება).
2. აღკვეთის ღონისძიების განხილვა დამცველის გარეშე დაუშვებელია, თუ დამცველის მონაწილეობა სავალდებულოა.
* სსსკ-ის 198-ე მუხლი – აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძვლები.
* სსსკ-ის 199-ე მუხლი – აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების წესი და სასამართლო განხილვა.
3. მოსამართლე ვალდებულია უზრუნველყოს დაცვის უფლების რეალიზაცია.
* თუ ბრალდებულს ადვოკატი არ ჰყავს და მისი მონაწილეობა სავალდებულოა, მოსამართლემ უნდა უზრუნველყოს სახელმწიფოს მიერ დამცველის დანიშვნა და მხოლოდ ამის შემდეგ განიხილოს შუამდგომლობა.
დასკვნა
მოსამართლის მოქმედება არ არის კანონიერი, თუ მან აღკვეთის ღონისძიების საკითხი განიხილა დამცველის მონაწილეობის გარეშე, მაშინ როდესაც დამცველის მონაწილეობა სავალდებულო იყო.
დარღვეული ნორმებია:
* სსსკ-ის 38-ე მუხლი – ბრალდებულის დაცვის უფლება;
* სსსკ-ის 45-ე მუხლი – დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა;
* სსსკ-ის 198-ე და 199-ე მუხლები – აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებისა და განხილვის წესი.
გამოცდისთვის მოკლე პასუხი
პროკურორის შუამდგომლობის განხილვა აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების შესახებ დამცველის გარეშე ეწინააღმდეგება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსს. ბრალდებულის დაცვის უფლება გარანტირებულია სსსკ-ის 38-ე მუხლით, ხოლო დამცველის სავალდებულო მონაწილეობა – 45-ე მუხლით. აღკვეთის ღონისძიების განხილვის წესი რეგულირდება 198-ე და 199-ე მუხლებით. ამიტომ მოსამართლე ვალდებული იყო უზრუნველეყო ადვოკატის მონაწილეობა და მხოლოდ ამის შემდეგ განეხილა პროკურორის შუამდგომლობა.
ეს კაზუსი ეხება ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენის გასაჩივრების ფარგლებს, საპროცესო დარღვევას და საკასაციო სასამართლოს უფლებამოსილებას.
კაზუსის ამოხსნა
ფაქტობრივი გარემოებები:
ნაფიცმა მსაჯულებმა გამოიტანეს გამამტყუნებელი განაჩენი. სასამართლო სხდომის მიმდინარეობისას მხარემ დააყენა შუამდგომლობა, რომელიც სხდომის მდივანმა არ დააკმაყოფილა. ამის საფუძველზე მხარემ გაასაჩივრა განაჩენი საკასაციო წესით. უზენაესი სასამართლოს კოლეგიამ საჩივარი დააკმაყოფილა და საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაუბრუნა ხელახლა განსახილველად.
⸻
სამართლებრივი შეფასება
1. ჰქონდა თუ არა სხდომის მდივანს შუამდგომლობის გადაწყვეტის უფლებამოსილება?
არა.
სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, შუამდგომლობებს წყვეტს სასამართლო (მოსამართლე) და არა სხდომის მდივანი.
➡️ შესაბამისად, სხდომის მდივნის მიერ შუამდგომლობის დაუკმაყოფილებლობა წარმოადგენს საპროცესო კანონის არსებით დარღვევას.
⸻
2. ექვემდებარება თუ არა ნაფიც მსაჯულთა განაჩენი საკასაციო წესით გასაჩივრებას?
დიახ.
სსსკ-ის 266-ე მუხლი – ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენის გასაჩივრების საფუძვლები.
ნაფიც მსაჯულთა მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები არ მოწმდება, თუმცა შესაძლებელია გასაჩივრდეს:
* საპროცესო კანონის არსებითი დარღვევა;
* კანონის არასწორი გამოყენება;
* სხვა კანონით გათვალისწინებული საფუძვლები.
⸻
3. სწორად მოიქცა თუ არა უზენაესმა სასამართლომ?
არა.
თუ საკასაციო სასამართლო აუქმებს ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენს, საქმე არ შეიძლება დაუბრუნდეს იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას, რადგან მათ უკვე ჩამოუყალიბდათ პოზიცია ბრალდებულის ბრალეულობის შესახებ.
საქმე უნდა განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა ახალმა შემადგენლობამ.
⸻
დასკვნა
* სხდომის მდივანს არ ჰქონდა შუამდგომლობის განხილვისა და გადაწყვეტის უფლებამოსილება.
* ეს წარმოადგენს საპროცესო კანონის არსებით დარღვევას.
* ამიტომ საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილება იყო კანონიერი.
* თუმცა უზენაესმა სასამართლომ არასწორად დააბრუნა საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობაში. საქმე უნდა გადაცემოდა სხვა (ახალ) ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობას.
⸻
გამოცდისთვის მიუთითე მუხლები
* სსსკ-ის 266-ე მუხლი – ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს განაჩენის საკასაციო გასაჩივრების საფუძვლები.
* სსსკ-ის 297-ე მუხლი – საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები და უფლებამოსილება.
* სსსკ-ის ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს შესახებ ნორმები (თავი XXIII) – საქმის ხელახლა განხილვისას საქმე უნდა განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა ახალმა შემადგენლობამ და არა იმავე შემადგენლობამ.
გამოცდისთვის დასკვნა (მოკლედ):
სხდომის მდივანს არ ჰქონდა შუამდგომლობის გადაწყვეტის უფლებამოსილება, ამიტომ დაირღვა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი. აღნიშნული დარღვევა წარმოადგენს განაჩენის გაუქმების საფუძველს (სსსკ-ის 266-ე მუხლი). თუმცა უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომ საქმე იმავე ნაფიც მსაჯულებს დაბრუნებოდა, არაკანონიერია, რადგან ხელახალი განხილვა უნდა ჩატარდეს ახალი ნაფიც მსაჯულების შემადგენლობით.
თუ საქმე ეხება აღკვეთის ღონისძიების (გირაოს) გამოყენების შესახებ სააპელაციო საჩივარს, მაშინ ძირითადი სამართლებრივი ნორმებია:
1. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 198-ე მუხლი – ადგენს, რომ აღკვეთის ღონისძიება გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც არსებობს დასაბუთებული აუცილებლობა (მაგ., მიმალვის, მტკიცებულებების განადგურების, მოწმეებზე ზემოქმედების ან ახალი დანაშაულის ჩადენის საფრთხე). ამ გარემოებების მტკიცების ტვირთი პროკურორს ეკისრება.
2. 199-ე მუხლი – განსაზღვრავს აღკვეთის ღონისძიებების სახეებს, მათ შორის გირაოს.
3. 206-ე მუხლი – არეგულირებს აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების საკითხის განხილვას და მისი გასაჩივრების წესს. სააპელაციო სასამართლომ საჩივარი უნდა განიხილოს კანონით დადგენილი საპროცესო წესების დაცვით.
4. საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლი – უზრუნველყოფს სამართლიანი სასამართლოს უფლებას, რომელიც მოიცავს მხარეთა თანასწორობასა და შეჯიბრებითობის პრინციპს.
თუ, როგორც თქვენ აღწერთ, სააპელაციო სასამართლომ არსებითი გადაწყვეტილება მიიღო მხარეთა არგუმენტების მოსმენის გარეშე, ეს შეიძლება იყოს საპროცესო დარღვევა, რადგან:
* ზეპირი მოსმენის გარეშე სააპელაციო სასამართლო მხოლოდ გარკვეულ პროცედურულ საკითხებს (მაგალითად, საჩივრის დასაშვებობას) წყვეტს.
* თუ სასამართლომ უკვე იმსჯელა იმაზე, არსებობდა თუ არა აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძველი და შეცვალა პირველი ინსტანციის შეფასება მხარეთა მოსმენის გარეშე, ეს შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს სამართლიანი სასამართლოსა და შეჯიბრებითობის პრინციპს.
სისხლის სამართლის საპროცესო 2 ფინალური
1. კასაცია სისხლის სამართლის პროცესში
კასაცია არის სააპელაციო სასამართლოს განაჩენის გასაჩივრება საქართველოს უზენაეს სასამართლოში. იგი არის მესამე და ბოლო ინსტანცია.
განაჩენი უკანონოა
თუ:
-არსებითად დაირღვა სსსკ;
-ქმედება არასწორად დაკვალიფიცირდა;
-დანიშნული სასჯელი აშკარად შეუსაბამოა.
საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საფუძვლები
კასატორმა უნდა დაასაბუთოს, რომ:
* საქმე მნიშვნელოვანია სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი პრაქტიკისთვის;
* არსებობს ახალი სამართლებრივი პრობლემა;
* სააპელაციო სასამართლო გადაუხვია უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკას;
* დაირღვა მატერიალური ან საპროცესო სამართალი;
* გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკას;
* კასატორი არასრულწლოვანია.
უზენაესმა სასამართლომ შეიძლება
* გააუქმოს გამამტყუნებელი განაჩენი და მიიღოს გამამართლებელი;
* გააუქმოს გამამართლებელი და მიიღოს გამამტყუნებელი;
* შეცვალოს განაჩენი;
* უცვლელად დატოვოს განაჩენი.
მნიშვნელოვანი: კასატორის მდგომარეობა არ შეიძლება გაუარესდეს.
განიხილავს:
უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატა (3 მოსამართლე).
დიდ პალატაში გადაეცემა, თუ:
* საქმე მნიშვნელოვანია ერთიანი პრაქტიკისთვის;
* წარმოადგენს იშვიათ სამართლებრივ პრობლემას.
2. საპროცესო შეთანხმება
საპროცესო შეთანხმება — შეთანხმებაა პროკურორსა და ბრალდებულს შორის.
სსსკ 209-ე მუხლი
ბრალდებული:
* აღიარებს დანაშაულს;
* თანხმდება სასჯელზე, ბრალდების შემსუბუქებაზე ან ნაწილობრივ მოხსნაზე.
შეთანხმება შეიძლება მოიცავდეს:
* თანამშრომლობას;
* ზიანის ანაზღაურებას.
სთავაზობს
* პროკურორი;
* ბრალდებული/მსჯავრდებული.
პროკურორი ვალდებულია
აუხსნას, რომ:
* სასამართლო მტკიცებულებების სრულ გამოკვლევას აღარ ატარებს;
* გამოტანილი იქნება გამამტყუნებელი განაჩენი;
* შეთანხმება არ ათავისუფლებს სამოქალაქო პასუხისმგებლობისგან (გარდა გენერალური პროკურორის განსაკუთრებული შუამდგომლობისა).
სასამართლო ამოწმებს რომ შეთანხმება:
* ნებაყოფლობითია;
* არ არის იძულების, მუქარის ან მოტყუების შედეგი;
* ბრალდებულს ჰყავდა ადვოკატი;
* აცნობიერებს ბრალდებას, სასჯელსა და უფლებებს;
* ეთანხმება ყველა პირობას.
შესაძლებელია პროცესის ნებისმიერ ეტაპზე.
პროკურორი ვალდებულია დაზარალებულთან კონსულტაცია გაიაროს, თუმცა დაზარალებული შეთანხმებას ვერ ასაჩივრებს.
3.წინასასამართლო სხდომა, ნაფიცი მსაჯულები
წინასასამართლო სხდომა ტარდება დაკავებიდან ან ბრალდების წარდგენიდან არაუგვიანეს 60 დღისა.
მოსამართლე:
* განმარტავს ბრალდებასა და სასჯელს;
* არკვევს აღიარებს თუ არა ბრალდებული დანაშაულს;
* ამოწმებს საპროცესო შეთანხმების შესაძლებლობას;
* განიხილავს მტკიცებულებების დასაშვებობას;
* წყვეტს საქმის არსებით განხილვაზე გადაცემას (ალბათობის მაღალი ხარისხის სტანდარტი).
თუ საქმე ნაფიც მსაჯულთა განსჯადია
მოსამართლე:
* უხსნის ბრალდებულს ნაფიც მსაჯულთა უფლებებს;
* ეკითხება სურს თუ არა ნაფიცები.
თუ თანახმაა:
* ინიშნება ნაფიც მსაჯულთა შერჩევის სხდომა.
ნაფიც მსაჯულთა შერჩევა
* შემთხვევითი შერჩევა 300-მდე კანდიდატიდან;
* კანდიდატებს 15 დღით ადრე ეგზავნებათ კითხვარი;
* 5 დღეში აბრუნებენ შევსებულს.
თავმჯდომარე სხდომის დასაწყისში:
* წარადგენს თავს;
* განმარტავს საქმის არსს;
* განმარტავს გამოსაყენებელ კანონს;
* აცნობს პროცედურებს.
აცილება
* დასაბუთებული — შეუზღუდავად;
* დაუსაბუთებელი — ჩვეულებრივ 6, უვადო თავისუფლების აღკვეთის საქმეზე 10.
4.საქმის არსებითი განხილვა სასამართლოში -
იწყება წინასასამართლო სხდომიდან არაუგვიანეს 14 დღისა (თუ სხვა ვადა არ განისაზღვრა).
სხდომის დაწყება. თავმჯდომარე:
* აცხადებს სასამართლოს შემადგენლობას;
* ამოწმებს აცილების საკითხს;
* განმარტავს ბრალდებულის უფლებებს;
* განმარტავს ბრალდებასა და სასჯელის მინიმუმ-მაქსიმუმს.
სხდომის ეტაპები
1. შუამდგომლობები;
2. დამატებითი მტკიცებულებების დასაშვებობა;
3. მხარეთა შესავალი სიტყვები;
4. მტკიცებულებების გამოკვლევა (მოწმეები, დოკუმენტები და სხვ.);
5. დასკვნითი სიტყვები;
6. რეპლიკა;
7. ბრალდებულის საბოლოო სიტყვა;
8. სათათბირო ოთახი;
9. განაჩენის გამოცხადება საქართველოს სახელით.
ბრალდებულის საბოლოო სიტყვის შემდეგ სასამართლო გადის სათათბირო ოთახში.
ნაფიც მსაჯულებთან:
* თავმჯდომარე წილისყრით ნიშნავს უფროს მსაჯულს;
* მსაჯულები დებენ ფიცს;
* გადიან სათათბიროდ ვერდიქტის მისაღებად..
კაზუსი №1
პროკურორმა დ. კაპანაძემ მოითხოვა აღკვეთის ღონისძიების სახით გირაოს გამოყენება. მოსამართლემ არ დააკმაყოფილა შუამდგომლობა, რადგან საქმეში არ იყო საკმარისი მასალები. პროკურორმა განჩინება გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიაში. სააპელაციო სასამართლომ საჩივარი ზეპირი მოსმენის გარეშე განიხილა, გააუქმა განჩინება და მიუთითა, რომ საქმეში საკმარისი ფაქტები იყო და გამოძიება აუცილებლად უნდა გაგრძელდეს.
ამოხსნა
მოცემულ შემთხვევაში განსახილველია, რამდენად კანონიერია სააპელაციო სასამართლოს მოქმედება.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 206-ე მუხლის თანახმად, აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების ან გამოყენებაზე უარის თქმის შესახებ მოსამართლის განჩინება შეიძლება გასაჩივრდეს სააპელაციო სასამართლოში. შესაბამისად, პროკურორის მიერ განჩინების გასაჩივრება კანონს სრულად შეესაბამება.
ასევე, ამავე მუხლის საფუძველზე, სააპელაციო სასამართლო უფლებამოსილია საჩივარი ზეპირი მოსმენის გარეშე განიხილოს, ამიტომ ამ ნაწილში მოსამართლის მოქმედება კანონიერია.
თუმცა, სააპელაციო სასამართლოს უფლებამოსილება შემოიფარგლება მხოლოდ იმით, რომ შეამოწმოს პირველი ინსტანციის მოსამართლის განჩინების კანონიერება და დასაბუთებულობა. სასამართლოს არ გააჩნია უფლებამოსილება, მიუთითოს საგამოძიებო ორგანოს ან პროკურორს, რომ „გამოძიება აუცილებლად უნდა გაგრძელდეს“, რადგან გამოძიების წარმართვა და მისი მიმართულების განსაზღვრა ბრალდების მხარის კომპეტენციაა და არა სასამართლოსი.
დასკვნა: სააპელაციო სასამართლოს მიერ საჩივრის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვა და პირველი ინსტანციის განჩინების გაუქმება დასაშვებია, თუმცა მითითება, რომ გამოძიება აუცილებლად უნდა გაგრძელდეს, სცილდება სასამართლოს უფლებამოსილებას. ამიტომ სასამართლოს ქმედება ნაწილობრივ კანონიერია.
კაზუსი №2
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოში საქმის განხილვისას ბრალდებულმა ნაფიც მსაჯულებს რეალური მუქარა მიაყენა. მუქარა ქმნიდა რეალურ საფრთხეს მათი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის. ამის გამო მოსამართლემ გააუქმა ნაფიც მსაჯულთა სასამართლო და საქმე თავად, პირველი ინსტანციის წესით განიხილა.
ამოხსნა
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, ნაფიც მსაჯულთა სასამართლო წარმოადგენს ბრალდებულის კონსტიტუციურ საპროცესო უფლებას, თუმცა იგი არ არის აბსოლუტური და შეიძლება შეიზღუდოს მაშინ, როდესაც მისი განხორციელება შეუძლებელია ან საფრთხე ექმნება პროცესის უსაფრთხოებასა და მართლმსაჯულების ინტერესებს.
სსსკ-ის ნორმების შესაბამისად, თუ პროცესში წარმოიშობა ისეთი გარემოება, რომელიც რეალურად საფრთხეს უქმნის ნაფიც მსაჯულთა სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას ან დამოუკიდებელ გადაწყვეტილების მიღებას, სასამართლო უფლებამოსილია შეწყვიტოს ნაფიც მსაჯულთა მონაწილეობით განხილვა და საქმე განიხილოს საერთო წესით.
მოცემულ შემთხვევაში ბრალდებულის მხრიდან განხორციელდა რეალური მუქარა, რაც პირდაპირ შეეხო ნაფიც მსაჯულთა უსაფრთხოებას და შეუძლებელი გახადა პროცესის ნორმალური მიმდინარეობა.
დასკვნა: მოსამართლის მოქმედება კანონიერია.
კაზუსი №3
სამ ბრალდებულს პირველი ინსტანციის სასამართლომ ერთი და იმავე დანაშაულისთვის გამოუტანა გამამტყუნებელი განაჩენი. ორმა მათგანმა განაჩენი გაასაჩივრა სააპელაციო სასამართლოში, ხოლო ერთმა – არა. სააპელაციო სასამართლომ მხოლოდ აპელანტების საქმე განიხილა და მესამე ბრალდებულის მიმართ გამოტანილ განაჩენს არ შეეხო.
ამოხსნა
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, სააპელაციო განხილვის ფარგლები განსაზღვრულია საჩივრის შინაარსით და ის ვრცელდება მხოლოდ იმ პირებზე, რომლებმაც გაასაჩივრეს განაჩენი.
თუმცა ამავე პროცესუალური პრინციპებიდან გამომდინარე, თუ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების სამართლებრივი საფუძველი თანაბრად ვრცელდება იმ ბრალდებულზეც, რომელსაც არ გაუგზავნია საჩივარი, სასამართლოს შეუძლია გაავრცელოს მის მიმართაც უფრო ხელსაყრელი შედეგი, სამართლიანობისა და თანასწორობის პრინციპიდან გამომდინარე.
მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ არ შეაფასა, ვრცელდებოდა თუ არა იგივე საფუძველი მესამე ბრალდებულზე და ავტომატურად არ გაავრცელა შედეგი.
დასკვნა: ფორმალურად სააპელაციო სასამართლოს მოქმედება სწორია საჩივრის ფარგლების მიხედვით, თუმცა თუ საფუძველი ერთნაირი იყო ყველა ბრალდებულისთვის, შედეგის არ გავრცელება ჩაითვლება არასწორად.
კაზუსი №4
ბრალდებულმა მოითხოვა ადვოკატის შეცვლა, თუმცა გამომძიებელმა გამოსცა დადგენილება, რომ არსებული ადვოკატი პროფესიულად მაღალ დონეზე ასრულებდა მოვალეობას და შეცვლა არ იყო საჭირო. მოგვიანებით ადვოკატმა თავად გამოსცა განჩინება სახელმწიფო ორგანოში ჩხრეკის ჩატარების შესახებ.
ამოხსნა საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით, ბრალდებულს აქვს დაცვის უფლება, რომელიც მოიცავს თავისუფალ არჩევანსა და ადვოკატის შეცვლის უფლებას. ამ უფლებაში ჩარევა დაუშვებელია, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა. შესაბამისად, გამომძიებელი არ არის უფლებამოსილი შეაფასოს ადვოკატის პროფესიული დონე და ამ საფუძვლით უარი უთხრას შეცვლაზე.
რაც შეეხება ჩხრეკას, სსსკ-ის მიხედვით, ჩხრეკის ჩატარება შესაძლებელია მხოლოდ მოსამართლის განჩინებით, ხოლო გადაუდებელ შემთხვევაში – პროკურორის დადგენილებით, რასაც შემდგომ სასამართლო ამოწმებს. ადვოკატი არ წარმოადგენს არც საგამოძიებო და არც სასამართლო ორგანოს და არ გააჩნია მსგავსი საპროცესო უფლებამოსილება.
დასკვნა: ორივე მოქმედება არის უკანონო:
* გამომძიებლის უარი ადვოკატის შეცვლაზე არღვევს დაცვის უფლებას;
* ადვოკატის მიერ ჩხრეკის დანიშვნა ეწინააღმდეგება სსსკ-ს.
1) კაზუსი
თბილისის მერიამ გამოაცხადა აუქციონი ქალაქის ერთ-
ერთუბანში არსებული ტერიტორიის დასუფთავებისა დაკეთილმოწყ
ობის
სამუშაოების ჩასატარებლად. აუქციონის პირობაითვალისწინებდა, რ
ომ აუქციონში გამარჯვებულ პირს უნდამოეწყო 1500 კვ.მ-ზე
დასასვენებელი სკვერი, საბავშვო ატრაქციონებით(საქანელები, სასრი
ალოები და ა.შ.) და სპორტული მოედანიშესაბამისი ტრენაჟორებით. ა
უქციონში გაიმარჯვა შპს„კრეატივ-
ჯგუფმა“, რომელთანაც თბილისის მერიამ 2018 წლის10 ნოემბერს და
დო ხელშკრულება სამუშაოების ჩატარებისშესახებ ხელშეკრულების
თანახმად, შპს ვალდებული იყო, მოეწყო ტერიტორიაზე თანამედროვ
ე სტანდარტებისშესაბამისი მაღალი ხარისხის სკვერი, უსაფრთხო საბ
ავშვოატრაქციონები და გამართული სპორტული ტრენაჟორები. ამასთ
ან, კომპანია ვალდებული იყო სამუშაოებისდასრულებიდან 1 წლის გ
ანმავლობაში პერიოდულიმონიტორინგი ჩაეტარებინა ტერიტორიაზე
დაგაეკონტროლებინა ყველანაირი აღჭურვილობის უსაფრთხოდფუნქ
ციონირება.
თავის მხრივ, მერიამ აიღო ვალდებულება, რომ იჯარითგადასცემდა ა
მ ტერიტორიის ნაწილს კომპანიას, სადაც მასშეეძლო კომერციული ფა
რთის მოწყობა. სკვერთან ახლოსმცხოვრებმა მიხეილმა 2019 წლის 20
მაისს გადაწყვიტაშვილიშვილთან ერთად გასეირნება და მიაშურა ახა
ლგახსნილსკვერს. საბავშვო ატრაქციებით დაინტერესებულმა პატარა
ნიკუშამ სიხარულით მიაშურა
საქანელას, თუმცა სულ რამდენიმე წუთის შემდეგ საქანელასმთავარ
ი ჯაჭვი მოწყდა კონსტრუქციას, რის შედეგადაც ნიკუშაგადმოვარდა
და მიიღო ჯანმრთელობის დაზიანება. ბაბუამ ისსასწრაფო დახმარები
ს მანქანით გადაიყვანა კლინიკაში, სადაც ბავშვა 1 კვირა დაჰყო და მკ
ურნალობის ხარჯმაშეადგინა 2000 ლარი.
(ოკისგან გონს მოსულმა მიხეილმა 10 ივნისს საჩივრით მიმართა მერი
ას და მოითხოვა 2000 ლარისზიანის ანაზღაურება, რასაც ასაბუთებდა
იმით, რომ ბავშვმადაზიანება მიიღო გაუმართავი ატრაქციონის გამო.
დავალება:
1. იმსჯელეთ მიხეილის მოთხოვნის ფორმასა (რა უნდამოეთხოვა მიხ
ეილს) და სამართლებრივ საფუძველზე.
2. შეამოწმეთ საჩივრის დასაშვებობა.
1) მიხეილის მოთხოვნის ფორმა და სამართლებრივისაფუძველი
მოთხოვნის ფორმა: მიხეილს უნდა მოეთხოვა ზიანისანაზღაურება თბ
ილისის მუნიციპალიტეტისგან (მერიისგან), კერძოდ: 2000 ლარის ოდე
ნობით მკურნალობის ხარჯებისანაზღაურება; ადმინისტრაციული ორ
განოს მიერ მიყენებულიზიანის კომპენსაცია. ეს არის ადმინისტრაციუ
ლიპასუხისმგებლობის მოთხოვნა (ზიანის ანაზღაურება).
სამართლებრივი საფუძველი
მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია საქართველოსზოგადი ადმი
ნისტრაციული კოდექსის: 207-
ე მუხლი – ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანისანაზ
ღაურებისას გამოიყენება სამოქალაქო სამართლის წესები; 208-
ე მუხლი – მუნიციპალიტეტი პასუხისმგებელია მისიორგანოს ან მის მ
იერ დელეგირებული პირის მიერსამსახურებრივი მოვალეობის შესრუ
ლებისას მიყენებულზიანზე.
მოცემულ შემთხვევაში სკვერის მოწყობა და უსაფრთხოებისუზრუნვე
ლყოფა წარმოადგენს მუნიციპალურ საჯარო ფუნქციას, ხოლო ატრაქც
იონის გაუმართაობით გამოწვეული ზიანიდაკავშირებულია ამ ფუნქც
იის შესრულებასთან.
შუალედური დასკვნა : მიხეილს უფლება აქვს მოითხოვოსთბილისის
მერიისგან 2000 ლარის ზიანის ანაზღაურება სზაკ-ის207-ე და 208-
ე მუხლების საფუძველზე.
2) საჩივრის დასაშვებობა
დასაშვებობის შემოწმება
1. დაინტერესებული პირი: დაინტერესებული პირია მიხეილი, რადგან:
მის შვილიშვილს მიადგა ჯანმრთელობის დაზიანება; მას დაეკისრა მკ
ურნალობის ხარჯი. - მოთხოვნის უფლებაარსებობს
2. უფლებამოსილი ორგანო: საჩივარი წარდგენილიათბილისის მერიაშ
ი, რომელიც: წარმოადგენს პასუხისმგებელადმინისტრაციულ ორგანო
ს; არის შესაძლო ზიანისანაზღაურებაზე ვალდებული სუბიექტი. -
სწორი ადრესატი
3. ვადა: ფაქტებიდან გამომდინარე (ზიანის დადგომიდანმალევე მიმარ
თვა), არ იკვეთება ვადის დარღვევა. - ვადადაცულია
4. მოთხოვნის სამართლებრივი ხასიათი
მოთხოვნა ეხება: ადმინისტრაციული ორგანოს მიერმიყენებული ზიან
ის ანაზღაურებას; ეს არის ადმინისტრაციულიდავა და ექვემდებარება
ადმინისტრაციულ წარმოებას. - დასაშვები საგანი
შუალედური დასკვა 2
მიხეილის საჩივარი არის დასაშვები, რადგან: არსებობსდაინტერესებუ
ლი პირი; საჩივარი მიმართულია უფლებამოსილადმინისტრაციულ ორ
განოს; ვადა დაცულია; მოთხოვნა ეხებაადმინისტრაციულ სამართლებ
რივ პასუხისმგებლობას.
დასკვნა: შეუძლია აინაღზღაუროს და მოითხოვოს ზიანისანაღღაურებ
ა
2)კაზუსი
შპს "მადა "
კაზუსი ეხება სახელმწიფო პასუხისმგებლობის ნაწილს.
ჰიპოთეზა:
შეიძლება პენსიონერ მიხოს ჰქონდეს თბილისის მერიისგან ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება.
ნორმის მოძიება:
სზაკ-ის XIV თავი აწესრიგებს სახელმწიფო პასუხისმგებლობის საკითხებს. სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3
ნაწილის თანახმად, თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტის
ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე, ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული
ზიანისთვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი და არა უშუალოდ კერძო პირი.
სუბსუმფცია:
ამ ეტაპზე უნდა დადგინდეს კაზუსში მოცემული ფაქტების შესაბამისობა სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3
ნაწილთან.
სზაკ-ის 208-ე მუხლის გამოყენებისთვის აუცილებელია რამდენიმე ელემენტის არსებობა.
პირველ რიგში, ზიანი უნდა იყოს მიყენებული სახელმწიფოს, მუნიციპალიტეტის ან მათი დავალებით
მოქმედი პირის მიერ. მოცემულ შემთხვევაში თბილისის მერიის მიერ გამოცხადებული კონკურსის
საფუძველზე გამოვლინდა შპს „მადა“, რომელმაც მერიასთან გააფორმა ხელშეკრულება და დაევალა
თავშესაფრის კვების ბლოკის ფუნქციონირების უზრუნველყოფა. შესაბამისად, შპს „მადა“ წარმოადგენს
მუნიციპალიტეტის დავალებით მოქმედ კერძო პირს, რის გამოც გამოიყენება სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3
ნაწილი.
შემდეგ აუცილებელია, რომ ზიანი გამოწვეული იყოს სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების პროცესში.
მოცემულ შემთხვევაში შპს „მადა“ სწორედ მისთვის დაკისრებულ მოვალეობას ასრულებდა, როდესაც
უზრუნველყოფდა თავშესაფრის ბენეფიციართა კვებას. შესაბამისად, ზიანი დადგა სამსახურებრივი ფუნქციის
განხორციელებისას.
აუცილებელია ასევე ბრალეული ქმედების არსებობა. ბრალი შეიძლება გამოიხატოს განზრახვით ან
გაუფრთხილებლობით. მოცემულ შემთხვევაში განზრახვა არ იკვეთება, თუმცა სახეზეა გაუფრთხილებლობა,
რადგან შემთხვევის დღეს მორიგე ლაბორანტმა არ განახორციელა საკვების ხარისხის კონტროლი, რაც მისი
სამსახურებრივი მოვალეობა იყო და სწორედ ამ კონტროლის შედეგად შესაძლებელი იქნებოდა უხარისხო
პროდუქტის გამოვლენა.
შემდეგი ელემენტია, რომ სამსახურებრივი მოვალეობის დარღვევამ სხვა პირს ზიანი მიაყენა. უხარისხო
საკვების მიწოდების შედეგად პენსიონერი მიხო მოიწამლა, გადაიყვანეს საავადმყოფოში და მას დამატებით
სამკურნალო ხარჯად 1000 ლარის გადახდა მოუწია, რომელიც სადაზღვევო ხელშეკრულებით არ
ანაზღაურდებოდა. ამდენად, დარღვეულია მიხოს ჯანმრთელობის უფლება და მას მიადგა ქონებრივი ზიანი.
აუცილებელია ასევე არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი ბრალეულ ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის.
კაზუსიდან დადგენილია, რომ ავადმყოფობა გამოწვეული იყო საკვები პროდუქტის უვარგისობით, ხოლო
ლაბორანტის მიერ ხარისხის კონტროლის განუხორციელებლობამ შესაძლებელი გახადა სწორედ ამ უხარისხო
საკვების მომხმარებლამდე მიღწევა. შესაბამისად, უხარისხო პროდუქტიმიწოდებასა და მიხოს
ჯანმრთელობის დაზიანებას შორის არსებობს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი.
დასკვნა:
სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3 ნაწილის გამოყენებისთვის საჭირო ყველა ელემენტი სახეზეა. შპს „მადა“
მოქმედებდა თბილისის მერიის დავალებით, ზიანი დადგა სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას,
ბრალი გამოიხატა გაუფრთხილებლობაში, დადგა ქონებრივი ზიანი და არსებობს მიზეზობრივი კავშირი
ქმედებასა და შედეგს შორის. ამიტომ მიხოს აქვს თბილისის მერიისგან 1000 ლარის ოდენობით ზიანის
ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება, ხოლო მერიის უარი იმ საფუძვლით, რომ პასუხისმგებელი მხოლოდ შპს
„მადაა“, არ შეესაბამება სზაკ-ის 208-ე მუხლის მე-3 ნაწილს.
მოთხოვნის ფორმა:
მიხოს უნდა მოეთხოვა თბილისის მერიისთვის 1000 ლარის ქონებრივი ზიანის ანაზღაურება, რადგან სწორედ
მუნიციპალიტეტი აგებს პასუხს იმ კერძო პირის მოქმედებაზე, რომელსაც მუნიციპალიტეტის მიერ ჰქონდა
დელეგირებული შესაბამისი ფუნქციის შესრულება. შპს „მადას“ მიერ განხორციელებული ქმედება
წარმოადგენს მუნიციპალიტეტის მიერ დელეგირებული საჯარო ფუნქციის შესრულებას, ამიტომ ზიანის
ანაზღაურების მოთხოვნა სწორად არის მიმართული თბილისის მერიის მიმართ და არა უშუალოდ შპს „მადას“
მიმართ.
3)კაზუსი
კაზუსი N2 (შპს ს მიერ ატრაქციონების გაკეთება სადაც ბავშვს ჯაჭვი
ჩამოუწყდა და მამამისმა მერიას ზიანის ანაზღაურება მოსთხოვა)
ეს კაზუსი ეხება სახელმწიფო პასუხისმგებლობის ნაწილს.
ჰიპოთეზა: შეიძლება მამას ჰქონდეს თბილისის მერიისგან ზიანის
ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება
ნორმის მოძიება: სზაკის მეთოთხმეტე თავი განსაზღვრავს სახელმწიფო
პასუხისმგებლობის ნაწილს, სზაკის 208-ე მუხლის მესამე ნაწილის მიხედვით
თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ორგანოს ან
მუნიციპალიტეტის ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე,
ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის
პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი.
სუბსუმცია: ამ ეტაპზე ვადგენთ კაზუსის მოცემულობის და 208-ე მუხლის
მესამე ნაწილის შესაბამისობას. სზაკის 208-ე მუხლით რომ მოხდეს ზიანის
ანაზღაურება ამისთვის საჭიროა სახეზე იყოს, მოცემული ელემენტები:
სუბიექტი უნდა იყოს სახელმწიფო, მუნიციპალიტეტი ან უფლებამოსილება
დელეგირებული პირი ამ შემთხვევაში უფლებამოსილება დელეგირებული
პირი შპს გვყავს ზუსტად ამიტომ ვიყენებთ 208-ეს მესამე ნაწილს, სახეზე
უნდა იყოს სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების პროცესი - შპს ამ
ატრაქციონების ამშენებისას მისთვის დაკისრებულ სამსახურებრივ
მოვალეობას ასრულებდა და მისი მოვალეობა იყო ზუსტად უსაფრთხოების
ზომებზე ზედამხედველობის განხორციელება, ბრალეული ქმედება უნდა
გვქონდეს რაც გულისხმობს რომ სახეზე უნდა იყოს განზრახვა ან
გაუფრთხილებლობა ამ შემთხვევაში გარემოებებიდან გამომდინარე
განზრახვა არ ირკვევა ამიტომ გაუფრთხილებლობა გვაქვს, სამსახურებრივი
მოვალეობას უნდა არღვევდეს სხვა პირის მიმართ - მოცემული
ატრაქციონების მოწყობა უსაფრთხოების ნორმების დაცვით წარმოადგენდა
საზოგადო ინტერესს რადგან ატრაქციონებით ბავშვები კავდებიან და თუ ეს
ატრაქციონი არასათანადოდაა შესრულებული მაშინ მათი უფლებები ირღვევა.
უნდა გვქონდეს ასევე მიზეზობრივი კავშირი დამდგარ ზიანს და ქმედებას
შორის, შპსს სპეციალურად ჰქონდა დავალებული რომ ატრაქციონების
მოწყობისას უნდა განეხორციელებინა ზედამხედველობა უსაფრთხოების
ნორმებზე და ყველაფრის ხარისხიანად შესრულებაზე, ზიანი გამოიწვია
ატრაქციონზე ჯაჭვის მოწყვეტამ სადაც არ ირკვევა რომ ჯაჭვი ბავშვის ან სხვა
პირის ბრალით მოწყდა ესეგი თვითონ ჯაჭვის გაუმართაობის პრობლემა
გვაქვს სახეზე რაც გამოწვეულია არასათანადო სამუშაოებით, აქედან
გამომდინარე მიზეზობრივი კავშირიც გვაქვს.
დასკვნა: სზაკ-ის 208-ე მუხლის არსებობისთვის ყველა ელემენტი გვაქვს
სახეზე, სზაკის 208-ე მუხლის საფუძვლით მამამისს შეუძლია თბილისის
მერიისგან ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა.
ფაქტობრივად მამამისმა შპსს ზემდგომ ორგანოს თბილისის მერიას საჩივრით
მიმართა რომელიც რეალაქტის(ატრაქციონების მოწყობის) არასათანადო
განხორციელებისკენ იყო მიმართული, საჩივრის განხილვისას დასაშვებობა
ანუ ფორმალური ნაწილი დაცული იქნებოდა რადგან გასაჩივრების ვადა
დაცულია, დაინტერესებული მხარეც გვყავს ასევე ზემდგომ ორგანოშია
გასაჩივრებული და ასევე შესაძლო დამდგარ ზიანზე იქნებოდა მითითება
ხოლო დასაბუთებულობაზე კანონიერებაზე შემოწმებისას დადგინდებოდა
რომ კანონიერება დარღვეული იყო მაგრამ რადგან მისი მოთხოვნა მხოლოდ
ზიანის ანაზღაურება იყო და მოთხოვნის საფუძველი სზაკის 208-ე მუხლში
ჩაშლილ, შპსს ბრალეულ ქმედებაზე ზემოთ მოცემულ ჩემს მსჯელობაშივე
ისახება, არ არის ცალკე კანონიერების შემოწმება საჭირო რადგან პირდაპირ
ირკვევა რომ მოცემული ქმედება თბილისის მერიის მოთხოვნების და სამუშაო
უსაფრთხოების ნორმების დაუცველად ჩაატატარა შპსმ და კანონიერი ვერც
იქნება. ამიტომ პირდაპირ 208-ე მუხლის მიხედვით თბილისის მერიის
დაეკისრება ზიანის ანაზღაურება.